mahiṣāsuravadhaḥ
mahiṣa uvāca
tasyāstu bhaginī kanyā nāmnā ceṃdumatī śubhā |
vivāha yogyā saṃjātā surū pā'varajā yadā
||1||तस्यास्तु भगिनी कन्या नाम्ना चेंदुमती शुभा ।
विवाह योग्या संजाता सुरू पाऽवरजा यदा
tasyā vivāhaḥ saṃvṛttaḥ sūjātāśca svayaṃvaraḥ |
rājāno bahudeśīyāḥ saṃgatāstatra maṃḍape
||2||तस्या विवाहः संवृत्तः सूजाताश्च स्वयंवरः ।
राजानो बहुदेशीयाः संगतास्तत्र मंडपे
tayā vṛto nṛpaḥ kaścidbalavānrūpasaṃyutaḥ |
kulaśīlasamāyuktaḥ sarvalakṣaṇasaṃyutaḥ
||3||तया वृतो नृपः कश्चिद्बलवान्रूपसंयुतः ।
कुलशीलसमायुक्तः सर्वलक्षणसंयुतः
tadā kāmāturā jātā viṭaṃ vīkṣya nṛpaṃ tu sā |
cakame daivayogāttu śaṭhaṃ cāturyabhūṣitam
||4||तदा कामातुरा जाता विटं वीक्ष्य नृपं तु सा ।
चकमे दैवयोगात्तु शठं चातुर्यभूषितम्
pitaraṃ prāha tanvaṃgī vivāhaṃ kuru me pitaḥ |
icchā me'dya samudbhūtā dṛṣṭvā bhadrādhipaṃ tviha
||5||पितरं प्राह तन्वंगी विवाहं कुरु मे पितः ।
इच्छा मेऽद्य समुद्भूता दृष्ट्वा भद्राधिपं त्विह
caṃdraseno'pi tacchutvā putryā yadbhāṣitaṃ rahaḥ |
prahasanneva manasā tatkārye tatparo'bhavat
||6||चंद्रसेनोऽपि तच्छुत्वा पुत्र्या यद्भाषितं रहः ।
प्रहसन्नेव मनसा तत्कार्ये तत्परोऽभवत्
tamāhūya nṛpa gehe vivāhavidhinā dadau |
kanyāṃ maṃdodarīṃ tasmai pāribarhaṃ tathā bahu
||7||तमाहूय नृप गेहे विवाहविधिना ददौ ।
कन्यां मंदोदरीं तस्मै पारिबर्हं तथा बहु
cārudeṣṇo'pi tāṃ prāpya sundarīṃ mudito'bhavat |
jagāma svagṛhaṃ tuṣṭo rājā'pi sahitaḥ striyā
||8||चारुदेष्णोऽपि तां प्राप्य सुन्दरीं मुदितोऽभवत् ।
जगाम स्वगृहं तुष्टो राजाऽपि सहितः स्त्रिया
reme nṛpatiśārdūlaḥ kāminyā bahuvāsarān |
kadāciddāsapatnyā sa ramamāṇo rahaḥ kila
||9||रेमे नृपतिशार्दूलः कामिन्या बहुवासरान् ।
कदाचिद्दासपत्न्या स रममाणो रहः किल
sairaṃdhryā kathitaṃ tasyai tayā dṛṣṭaḥ patistathā |
upalaṃbhaṃ dadau tasmai smitapūrvaṃ ruṣā'nvitā
||10||सैरंध्र्या कथितं तस्यै तया दृष्टः पतिस्तथा ।
उपलंभं ददौ तस्मै स्मितपूर्वं रुषाऽन्विता
kadācidapi sāmānyāṃ raho rūpavatīṃ nṛpaḥ |
krīḍayaṃllālayandṛṣṭaḥ khedaṃ prāpa tadaiva sā
||11||कदाचिदपि सामान्यां रहो रूपवतीं नृपः ।
क्रीडयंल्लालयन्दृष्टः खेदं प्राप तदैव सा
na jñāto'yaṃ śaṭhaḥ pūrvaṃ yadā dṛṣṭaḥ svayaṃvare |
kiṃ kṛtaṃ tu mayā mohādvaṃcitā'haṃ nṛpeṇa ha
||12||न ज्ञातोऽयं शठः पूर्वं यदा दृष्टः स्वयंवरे ।
किं कृतं तु मया मोहाद्वंचिताऽहं नृपेण ह
kiṃ karomyadya saṃtāpa nirlajje nirghṛṇe śaṭhe |
kā prītirīdṛśe patyau dhigadya mama jīvitam
||13||किं करोम्यद्य संताप निर्लज्जे निर्घृणे शठे ।
का प्रीतिरीदृशे पत्यौ धिगद्य मम जीवितम्
adyaprabhṛti saṃsāre sukhaṃ tyaktaṃ mayā khalu |
patisaṃbhogajaṃ sarvaṃ saṃtoṣo'dya mayā kṛtaḥ
||14||अद्यप्रभृति संसारे सुखं त्यक्तं मया खलु ।
पतिसंभोगजं सर्वं संतोषोऽद्य मया कृतः
akartavyaṃ kṛtaṃ kāryaṃ tajjātaṃ duḥkhadaṃ mama |
dehatyāgaḥ kriyate ceddhatyā'tīva duratyayā
||15||अकर्तव्यं कृतं कार्यं तज्जातं दुःखदं मम ।
देहत्यागः क्रियते चेद्धत्याऽतीव दुरत्यया
pitṛgehaṃ vrajāmyāśu tatrā'pi na sukhaṃ bhavet |
hāsyayogyā sakhīnāṃ tu bhaveyaṃ nātra saṃśayaḥ
||16||पितृगेहं व्रजाम्याशु तत्राऽपि न सुखं भवेत् ।
हास्ययोग्या सखीनां तु भवेयं नात्र संशयः
tasmādatraiva saṃvāso vairāgyayutayā mayā |
kartavyaḥ kālayogena tyaktvā kāmasukhaṃ punaḥ
||17||तस्मादत्रैव संवासो वैराग्ययुतया मया ।
कर्तव्यः कालयोगेन त्यक्त्वा कामसुखं पुनः
mahiṣa uvāca
iti saṃciṃtya sā nārī duḥkhaśoka parāyaṇā |
sthitā patigṛhaṃ tyaktvā sukhaṃ saṃsārajaṃ tataḥ
||18||इति संचिंत्य सा नारी दुःखशोक परायणा ।
स्थिता पतिगृहं त्यक्त्वा सुखं संसारजं ततः
tasmāttvamapi kalyāṇi māmanādṛtya bhūpatim |
anyaṃ kāpuruṣaṃ maṃdaṃ kāmārtā saṃśrayiṣyasi
||19||तस्मात्त्वमपि कल्याणि मामनादृत्य भूपतिम् ।
अन्यं कापुरुषं मंदं कामार्ता संश्रयिष्यसि
vacanaṃ kuru me tathyaṃ nārīṇāṃ paramaṃ hitam |
akṛtvā paramaṃ śokaṃ lapsyase nātra saṃśayaḥ
||20||वचनं कुरु मे तथ्यं नारीणां परमं हितम् ।
अकृत्वा परमं शोकं लप्स्यसे नात्र संशयः
devyuvāca
madātmangaccha pātālaṃ yuddhaṃ vā kuru sāṃpratam |
hatvā tvāmasurānsarvānyamiṣyāmi yathāsukham
||21||मदात्मन्गच्छ पातालं युद्धं वा कुरु सांप्रतम् ।
हत्वा त्वामसुरान्सर्वान्यमिष्यामि यथासुखम्
yadā yadā hi sādhūnāṃ duḥkhaṃ bhavati dānava |
tadā teṣāṃ ca rakṣārthaṃ dehaṃ saṃdhārayā myaham
||22||यदा यदा हि साधूनां दुःखं भवति दानव ।
तदा तेषां च रक्षार्थं देहं संधारया म्यहम्
arūpāyāśca me rūpamajanmāyāśca janma ca |
surāṇāṃ rakṣaṇārthāya viddhi daitya viniścitam
||23||अरूपायाश्च मे रूपमजन्मायाश्च जन्म च ।
सुराणां रक्षणार्थाय विद्धि दैत्य विनिश्चितम्
satyaṃ bravīmi jānīhi prārthitāhaṃ surai kila |
tvadvadhārthaṃ hayāre tvāṃ hatvā sthāsyāmi niścalā
||24||सत्यं ब्रवीमि जानीहि प्रार्थिताहं सुरै किल ।
त्वद्वधार्थं हयारे त्वां हत्वा स्थास्यामि निश्चला
tasmādyudhyasva vā gaccha pātālamasurālayam |
savarthā tvāṃ haniṣyāmi satyametadbravīmyahama
||25||तस्माद्युध्यस्व वा गच्छ पातालमसुरालयम् ।
सवर्था त्वां हनिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम
vyāsa uvāca
ityuktaḥ sa tayā devyā dhanurādāya dānavaḥ |
yuddhakāmaḥ sthitastatra saṃgrāmāṃgaṇabhūmiṣu
||26||इत्युक्तः स तया देव्या धनुरादाय दानवः ।
युद्धकामः स्थितस्तत्र संग्रामांगणभूमिषु
mumoca tarasā bāṇānkarṇā''kṛṣṭāñchilāśitān |
devī ciccheda tānbāṇaiḥ krodhānmuktai rayomukhaiḥ
||27||मुमोच तरसा बाणान्कर्णाऽऽकृष्टाञ्छिलाशितान् ।
देवी चिच्छेद तान्बाणैः क्रोधान्मुक्तै रयोमुखैः
tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ saṃbabhūva bhayapradam |
devānāṃ dānavānāṃ ca parasparajayaiṣiṇām
||28||तयोः परस्परं युद्धं संबभूव भयप्रदम् ।
देवानां दानवानां च परस्परजयैषिणाम्
madhye durdhara āgatya mumoca śilīmukhān |
devīṃ prati viṣāsaktānkopayannatidāruṇān
||29||मध्ये दुर्धर आगत्य मुमोच शिलीमुखान् ।
देवीं प्रति विषासक्तान्कोपयन्नतिदारुणान्
tato bhagavatī kruddhā taṃ jaghāna śitaiḥ śaraiḥ |
durdharastu papātorvyāṃ gatāsugiriśṛṃgavat
||30||ततो भगवती क्रुद्धा तं जघान शितैः शरैः ।
दुर्धरस्तु पपातोर्व्यां गतासुगिरिशृंगवत्
taṃ tayā nihataṃ dṛṣṭvā trinetraḥ paramāstravit |
āgatya saptabhirbāṇairjaghāna para meśvarim
||31||तं तया निहतं दृष्ट्वा त्रिनेत्रः परमास्त्रवित् ।
आगत्य सप्तभिर्बाणैर्जघान पर मेश्वरिम्
anāgatāṃstu ciccheda devī tānviśikhaiḥ śarān |
triśūlena trinetraṃ tu jaghāna jagadaṃbikā
||32||अनागतांस्तु चिच्छेद देवी तान्विशिखैः शरान् ।
त्रिशूलेन त्रिनेत्रं तु जघान जगदंबिका
andhakastvāja gāmāśu hataṃ dṛṣṭvā trilocanam |
gadayā lohamayyā''śu siṃhaṃ vivyādha mastake
||33||अन्धकस्त्वाज गामाशु हतं दृष्ट्वा त्रिलोचनम् ।
गदया लोहमय्याऽऽशु सिंहं विव्याध मस्तके
siṃhastu nakhaghātena taṃ hatvā balavattaram |
cakhāda tarasā māṃsamaṃdhakasya ruṣā'nvitaḥ
||34||सिंहस्तु नखघातेन तं हत्वा बलवत्तरम् ।
चखाद तरसा मांसमंधकस्य रुषाऽन्वितः
tānraṇe nihatānvīkṣya dānavo vismayaṃ gataḥ |
cikṣepa tarasā bāṇānatitīkṣṇāñchi lāśitān
||35||तान्रणे निहतान्वीक्ष्य दानवो विस्मयं गतः ।
चिक्षेप तरसा बाणानतितीक्ष्णाञ्छि लाशितान्
dvidhā cakre śarāndevī tānaprāptāñchilīmukhaiḥ |
gadayā tāḍayāmāsa daityaṃ vakṣasi cāṃbikā
||36||द्विधा चक्रे शरान्देवी तानप्राप्ताञ्छिलीमुखैः ।
गदया ताडयामास दैत्यं वक्षसि चांबिका
sa gadābhihato mūrchāmavāpāmarabādhakaḥ |
viṣahya pīḍāṃ pāpātmā punarāgatya satvaraḥ
||37||स गदाभिहतो मूर्छामवापामरबाधकः ।
विषह्य पीडां पापात्मा पुनरागत्य सत्वरः
jaghāna gadayā siṃhaṃ mūrdhni krodhasamanvitaḥ |
siṃho'pi nakhaghātena taṃ dadāra mahāsuram
||38||जघान गदया सिंहं मूर्ध्नि क्रोधसमन्वितः ।
सिंहोऽपि नखघातेन तं ददार महासुरम्
vihāya pauruṣaṃ rūpaṃ so'pi siṃho babhūva ha |
nakhairvidārayāmāsa devīsiṃhaṃ madotkaṭam
||39||विहाय पौरुषं रूपं सोऽपि सिंहो बभूव ह ।
नखैर्विदारयामास देवीसिंहं मदोत्कटम्
taṃ ca kesariṇaṃ vīkṣya devī kruddhā hyayomukhaiḥ |
śarairavākirattīkṣṇaiḥ śarairāśīviṣairiva
||40||तं च केसरिणं वीक्ष्य देवी क्रुद्धा ह्ययोमुखैः ।
शरैरवाकिरत्तीक्ष्णैः शरैराशीविषैरिव
tyaktvā sa harirūpaṃ tu gajo bhūtvā madasravaḥ |
śaila śṛṃgaṃ kare kṛtvā cikṣepa caṃḍikāṃ prati
||41||त्यक्त्वा स हरिरूपं तु गजो भूत्वा मदस्रवः ।
शैल शृंगं करे कृत्वा चिक्षेप चंडिकां प्रति
āgacchaṃtaṃ gireḥ śṛṃgaṃ devī bāṇaiḥ śilāśitaiḥ |
cakāra tilaśaḥ khaṇḍāñjahāsa jagadaṃbikā
||42||आगच्छंतं गिरेः शृंगं देवी बाणैः शिलाशितैः ।
चकार तिलशः खण्डाञ्जहास जगदंबिका
utpatya ca tadā siṃhastasya mūrdhni vyavasthitaḥ |
nakhairvidārayāmāsa mahiṣaṃ gajarūpiṇam
||43||उत्पत्य च तदा सिंहस्तस्य मूर्ध्नि व्यवस्थितः ।
नखैर्विदारयामास महिषं गजरूपिणम्
vihāya gajarūpaṃ ca babhūvāṣṭāpadī tathā |
haṃtukāmo harikopāddāruṇo balavattaraḥ
||44||विहाय गजरूपं च बभूवाष्टापदी तथा ।
हंतुकामो हरिकोपाद्दारुणो बलवत्तरः
taṃ vīkṣya śarabhaṃ devī khaḍgena sā ruṣā'nvitā |
uttamāṃge jaghānāśu so'pi tāṃ prāharattadā
||45||तं वीक्ष्य शरभं देवी खड्गेन सा रुषाऽन्विता ।
उत्तमांगे जघानाशु सोऽपि तां प्राहरत्तदा
tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ babhūvāti bhayapradam |
māhiṣaṃ rūpamāsthāya śṛṃgābhyāṃ prāharattadā
||46||तयोः परस्परं युद्धं बभूवाति भयप्रदम् ।
माहिषं रूपमास्थाय शृंगाभ्यां प्राहरत्तदा
pucchaprabhramaṇenāśu śṛṃgaghātairmahāsuraḥ |
tāḍayāmāsa tanvaṃgī ghorarūpo bhayānakaḥ
||47||पुच्छप्रभ्रमणेनाशु शृंगघातैर्महासुरः ।
ताडयामास तन्वंगी घोररूपो भयानकः
pucchena parvatāñchṛṃge gṛhītvā bhrāmayanbalāt |
preṣayāmāsa pāpātmā prahasanparayā mudā
||48||पुच्छेन पर्वताञ्छृंगे गृहीत्वा भ्रामयन्बलात् ।
प्रेषयामास पापात्मा प्रहसन्परया मुदा
tāmuvāca balonmattastiṣṭha devi raṇāṃgaṇe |
adyāhaṃ tvāṃ haniṣyāmi rūpa yauvanabhūṣitām
||49||तामुवाच बलोन्मत्तस्तिष्ठ देवि रणांगणे ।
अद्याहं त्वां हनिष्यामि रूप यौवनभूषिताम्
mūrkhā'si madamattā'dya yanmayā saha saṃgaram |
karoṣi mohitā'tīva mṛṣā balavatī kharā
||50||मूर्खाऽसि मदमत्ताऽद्य यन्मया सह संगरम् ।
करोषि मोहिताऽतीव मृषा बलवती खरा
hatvā tvāṃ nihaniṣyāmi devānkapaṭapaṃ ḍitān |
ye nārīṃ purataḥ kṛtvā jetumicchaṃti māṃ śaṭhāḥ
||51||हत्वा त्वां निहनिष्यामि देवान्कपटपं डितान् ।
ये नारीं पुरतः कृत्वा जेतुमिच्छंति मां शठाः
devyuvāca
mā garvaṃ kuru maṃdātmaṃstiṣṭha tiṣṭha raṇāṃgaṇe |
kariṣyāmi nirātaṃkānhatvā tvāṃ surasattamān
||52||मा गर्वं कुरु मंदात्मंस्तिष्ठ तिष्ठ रणांगणे ।
करिष्यामि निरातंकान्हत्वा त्वां सुरसत्तमान्
pītvā'dya mādhavīmiṣṭāṃ śātayāmi raṇe'dhama |
devānāṃ duḥkhadaṃ pāpaṃ munīnāṃ bhaya kārakam
||53||पीत्वाऽद्य माधवीमिष्टां शातयामि रणेऽधम ।
देवानां दुःखदं पापं मुनीनां भय कारकम्
vyāsa uvāca
ityuktvā caṣakaṃ haimaṃ gṛhītvā surayā yutam |
papau punaḥ punaḥ krodhāddhaṃtukāmā mahāsuram
||54||इत्युक्त्वा चषकं हैमं गृहीत्वा सुरया युतम् ।
पपौ पुनः पुनः क्रोधाद्धंतुकामा महासुरम्
pītvā drākṣāsavaṃ miṣṭaṃ śalūmādāya satvarā |
dudrāva dānavaṃ devī harṣayandevatāgaṇān
||55||पीत्वा द्राक्षासवं मिष्टं शलूमादाय सत्वरा ।
दुद्राव दानवं देवी हर्षयन्देवतागणान्
devāstāṃ tuṣṭuvuḥ premṇā cakruḥ kusuma varṣaṇam |
jayajīveti te procurduṃdubhīnāṃ ca niḥsvanaiḥ
||56||देवास्तां तुष्टुवुः प्रेम्णा चक्रुः कुसुम वर्षणम् ।
जयजीवेति ते प्रोचुर्दुंदुभीनां च निःस्वनैः
ṛṣayaḥ siddhagaṃdharvāḥ piśācoragacāraṇāḥ |
kinnarāḥ prekṣya saṃgrāmaṃ muditā gagane sthitāḥ
||57||ऋषयः सिद्धगंधर्वाः पिशाचोरगचारणाः ।
किन्नराः प्रेक्ष्य संग्रामं मुदिता गगने स्थिताः
so'pi nānāvidhāndehānkṛtvā kṛtvā punaḥ punaḥ |
māyāmayāñjaghānājau devī kapaṭapaṃḍitaḥ
||58||सोऽपि नानाविधान्देहान्कृत्वा कृत्वा पुनः पुनः ।
मायामयाञ्जघानाजौ देवी कपटपंडितः
caṃḍikā'pi ca taṃ pāpaṃ triśūlena balādadhṛdi |
tāḍayāmāsa tīkṣṇena krodhādaruṇalocanā
||59||चंडिकाऽपि च तं पापं त्रिशूलेन बलादधृदि ।
ताडयामास तीक्ष्णेन क्रोधादरुणलोचना
tāḍito'sau papātorvyāṃ mūrchāṃmāpa muhūrtakam |
punarutthāya cāmuṃḍāṃ padbhyāṃ vegādatāḍayat
||60||ताडितोऽसौ पपातोर्व्यां मूर्छांमाप मुहूर्तकम् ।
पुनरुत्थाय चामुंडां पद्भ्यां वेगादताडयत्
vinihatya padāghātairjahāsa ca muhurmuhuḥ |
rurāva dāruṇaṃ śabdaṃ devānāṃ bhayakārakam
||61||विनिहत्य पदाघातैर्जहास च मुहुर्मुहुः ।
रुराव दारुणं शब्दं देवानां भयकारकम्
tato devī sahasrāraṃ sunābhaṃ cakramuttamam |
kare kṛtvā jagādoccaiḥ saṃsthitaṃ mahiṣāsuram
||62||ततो देवी सहस्रारं सुनाभं चक्रमुत्तमम् ।
करे कृत्वा जगादोच्चैः संस्थितं महिषासुरम्
paśya cakraṃ madāṃdhādya tava kaṃṭhanikṛṃtanam |
kṣaṇamātraṃ sthiro bhūtvā yamalokaṃ vrajādhunā
||63||पश्य चक्रं मदांधाद्य तव कंठनिकृंतनम् ।
क्षणमात्रं स्थिरो भूत्वा यमलोकं व्रजाधुना
ityuktvā dāruṇaṃ cakraṃ mumoca jagadaṃbikā |
śiraśchinnaṃ rathāṃgena dānavasya tadā raṇe
||64||इत्युक्त्वा दारुणं चक्रं मुमोच जगदंबिका ।
शिरश्छिन्नं रथांगेन दानवस्य तदा रणे
susrāva rudhiraṃ coṣṇaṃ kaṃṭhanālādgireryathā |
gairikādyaruṇaṃ prauḍhaṃ pravāhamiva nairjharam
||65||सुस्राव रुधिरं चोष्णं कंठनालाद्गिरेर्यथा ।
गैरिकाद्यरुणं प्रौढं प्रवाहमिव नैर्झरम्
kabaṃdhastasya daityasya bhramanvai patitaḥ kṣitau |
jayaśabdaśca devānāṃ babhūva sukhavardhanaḥ
||66||कबंधस्तस्य दैत्यस्य भ्रमन्वै पतितः क्षितौ ।
जयशब्दश्च देवानां बभूव सुखवर्धनः
siṃhastvatibalāstatra palāyanaparānatha |
dānavānbhakṣayāmāsa kṣudhārtaṃ iva saṃgare
||67||सिंहस्त्वतिबलास्तत्र पलायनपरानथ ।
दानवान्भक्षयामास क्षुधार्तं इव संगरे
mṛte ca mahiṣe krūre dānavā bhayapīḍitāḥ |
mṛtaśeṣāśca ye kecitpātālaṃ te yayurnṛpa
||68||मृते च महिषे क्रूरे दानवा भयपीडिताः ।
मृतशेषाश्च ये केचित्पातालं ते ययुर्नृप
ānandaṃ paramaṃ jagmurdevāstasminnipātite |
munayo mānavāścaiva ye cānye sādhavaḥ kṣitau
||69||आनन्दं परमं जग्मुर्देवास्तस्मिन्निपातिते ।
मुनयो मानवाश्चैव ये चान्ये साधवः क्षितौ
caṃḍikā'pi raṇaṃ tyaktvā śubhe deśe'tha saṃsthitā |
devāstatrā''yayuḥ śīghraṃ stotukāmāḥ sukhapradām
||70||चंडिकाऽपि रणं त्यक्त्वा शुभे देशेऽथ संस्थिता ।
देवास्तत्राऽऽययुः शीघ्रं स्तोतुकामाः सुखप्रदाम्
iti śrīdevībhāgavate pañcamaskaṃdhe mahiṣā'suravadho nāmā'ṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18 ||