mahiṣamantriṇā devīvārtāvarṇanam
vyāsa uvāca
devā viṣṇuvacaḥ śrutvā sarve pramuditāstadā |
daduśca bhūṣaṇānyāśu vastrāṇi svāyudhāni ca
||1||देवा विष्णुवचः श्रुत्वा सर्वे प्रमुदितास्तदा ।
ददुश्च भूषणान्याशु वस्त्राणि स्वायुधानि च
kṣīrodaścāmbare divye rakte sūkṣme tathājare |
nirmalañca tathā hāraṃ prītastasmai sumaṇḍitam
||2||क्षीरोदश्चाम्बरे दिव्ये रक्ते सूक्ष्मे तथाजरे ।
निर्मलञ्च तथा हारं प्रीतस्तस्मै सुमण्डितम्
dadau cūḍāmaṇiṃ divyaṃ sūryakoṭisamaprabham |
kuṇḍale ca tathā śubhre kaṭakāni bhujeṣu vai
||3||ददौ चूडामणिं दिव्यं सूर्यकोटिसमप्रभम् ।
कुण्डले च तथा शुभ्रे कटकानि भुजेषु वै
keyūrānkaṅkaṇāndivyānnānāratnavirājitān |
dadau tasyai viśvakarmā prasannendriyamānasaḥ
||4||केयूरान्कङ्कणान्दिव्यान्नानारत्नविराजितान् ।
ददौ तस्यै विश्वकर्मा प्रसन्नेन्द्रियमानसः
nūpurau susvarau kāntau nirmalau ratnabhūṣitau |
dadau sūryapratīkāśau tvaṣṭā tasyai supādayoḥ
||5||नूपुरौ सुस्वरौ कान्तौ निर्मलौ रत्नभूषितौ ।
ददौ सूर्यप्रतीकाशौ त्वष्टा तस्यै सुपादयोः
tathā graiveyakaṃ ramyaṃ dadau tasyai mahārṇavaḥ |
aṅgulīyakaratnāni tejovanti ca sarvaśaḥ
||6||तथा ग्रैवेयकं रम्यं ददौ तस्यै महार्णवः ।
अङ्गुलीयकरत्नानि तेजोवन्ति च सर्वशः
amlānapaṅkajāṃ mālāṃ gandhāḍhyāṃ bhramarānugām |
tathaiva vaijayantīñca varuṇaḥ samprayacchata
||7||अम्लानपङ्कजां मालां गन्धाढ्यां भ्रमरानुगाम् ।
तथैव वैजयन्तीञ्च वरुणः सम्प्रयच्छत
himavānatha santuṣṭo ratnāni vividhāni ca |
dadau ca vāhanaṃ siṃhaṃ kanakābhaṃ manoharam
||8||हिमवानथ सन्तुष्टो रत्नानि विविधानि च ।
ददौ च वाहनं सिंहं कनकाभं मनोहरम्
bhūṣaṇairbhūṣitā divyaiḥ sā rarāja varā śubhā |
siṃhārūḍhā varārohā sarvalakṣaṇasaṃyutā
||9||भूषणैर्भूषिता दिव्यैः सा रराज वरा शुभा ।
सिंहारूढा वरारोहा सर्वलक्षणसंयुता
viṣṇuścakrātsamutpādya dadāvasyai rathāṅgakam |
sahasrāraṃ sudīptañca devāriśirasāṃ haram
||10||विष्णुश्चक्रात्समुत्पाद्य ददावस्यै रथाङ्गकम् ।
सहस्रारं सुदीप्तञ्च देवारिशिरसां हरम्
svatriśūlātsamutpādya śaṅkaraḥ śūlamuttamam |
dadau devyai surārīṇāṃ kṛntanaṃ bhayanāśanam
||11||स्वत्रिशूलात्समुत्पाद्य शङ्करः शूलमुत्तमम् ।
ददौ देव्यै सुरारीणां कृन्तनं भयनाशनम्
varuṇaśca prasannātmā dadau śaṅkhaṃ samujvalam |
ghoṣavantaṃ svaśaṅkhāttu samutpādya sumaṅgalam
||12||वरुणश्च प्रसन्नात्मा ददौ शङ्खं समुज्वलम् ।
घोषवन्तं स्वशङ्खात्तु समुत्पाद्य सुमङ्गलम्
hutāśanastathā śaktiṃ śataghnīṃ sumanojavām |
prāyacchattu prasannātmā tasyai daityavināśinīm
||13||हुताशनस्तथा शक्तिं शतघ्नीं सुमनोजवाम् ।
प्रायच्छत्तु प्रसन्नात्मा तस्यै दैत्यविनाशिनीम्
iṣudhiṃ bāṇapūrṇañca cāpaṃ cādbhutadarśanam |
māruto dattavāṃstasyai durākarṣaṃ kharasvaram
||14||इषुधिं बाणपूर्णञ्च चापं चाद्भुतदर्शनम् ।
मारुतो दत्तवांस्तस्यै दुराकर्षं खरस्वरम्
svavajrādvajramutpādya dadāvindro'tidāruṇam |
ghaṇṭāmairāvatāttūrṇaṃ suśabdāṃ cātisundarām
||15||स्ववज्राद्वज्रमुत्पाद्य ददाविन्द्रोऽतिदारुणम् ।
घण्टामैरावतात्तूर्णं सुशब्दां चातिसुन्दराम्
dadau daṇḍaṃ yamaḥ kāmaṃ kāladaṇḍasamudbhavam |
yenāntaṃ sarvabhūtānāmakarotkāla āgate
||16||ददौ दण्डं यमः कामं कालदण्डसमुद्भवम् ।
येनान्तं सर्वभूतानामकरोत्काल आगते
brahmā kamaṇḍaluṃ divyaṃ gaṅgāvāriprapūritam |
dadāvasyai mudā yukto varuṇaḥ pāśameva ca
||17||ब्रह्मा कमण्डलुं दिव्यं गङ्गावारिप्रपूरितम् ।
ददावस्यै मुदा युक्तो वरुणः पाशमेव च
kālaḥ khaḍgaṃ tathā carma prāyacchattu narādhipa |
paraśuṃ viśvakarmā ca tīkṣṇamasyai dadāvatha
||18||कालः खड्गं तथा चर्म प्रायच्छत्तु नराधिप ।
परशुं विश्वकर्मा च तीक्ष्णमस्यै ददावथ
dhanadastu surāpūrṇaṃ pānapātraṃ suvarṇajam |
paṅkajaṃ varuṇaścādāddevyai divyaṃ manoharam
||19||धनदस्तु सुरापूर्णं पानपात्रं सुवर्णजम् ।
पङ्कजं वरुणश्चादाद्देव्यै दिव्यं मनोहरम्
gadāṃ kaumodakīṃ tvaṣṭā ghaṇṭāśataninādinīm |
adāttasyai prasannātmā suraśatruvināśinīm
||20||गदां कौमोदकीं त्वष्टा घण्टाशतनिनादिनीम् ।
अदात्तस्यै प्रसन्नात्मा सुरशत्रुविनाशिनीम्
astrāṇyanekarūpāṇi tathābhedyañca daṃśanam |
dadau tvaṣṭā jaganmātre nijaraśmīndivākaraḥ
||21||अस्त्राण्यनेकरूपाणि तथाभेद्यञ्च दंशनम् ।
ददौ त्वष्टा जगन्मात्रे निजरश्मीन्दिवाकरः
sāyudhāṃ bhūṣaṇairyuktāṃ dṛṣṭvā te vismayaṃ gatāḥ |
tuṣṭuvustāṃ surā devīṃ trailokyamohinīṃ śivām
||22||सायुधां भूषणैर्युक्तां दृष्ट्वा ते विस्मयं गताः ।
तुष्टुवुस्तां सुरा देवीं त्रैलोक्यमोहिनीं शिवाम्
devā ūcuḥ
namaḥ śivāyai kalyāṇyai śāntyai puṣṭyai namo namaḥ |
bhagavatyai namo devyai rudrāṇyai satataṃ namaḥ
||23||नमः शिवायै कल्याण्यै शान्त्यै पुष्ट्यै नमो नमः ।
भगवत्यै नमो देव्यै रुद्राण्यै सततं नमः
kālarātryai tathāmbāyai indrāṇyai te namo namaḥ |
siddhyai buddhyai tathā vṛddhyai vaiṣṇavyai te namo namaḥ
||24||कालरात्र्यै तथाम्बायै इन्द्राण्यै ते नमो नमः ।
सिद्ध्यै बुद्ध्यै तथा वृद्ध्यै वैष्णव्यै ते नमो नमः
pṛthivyāṃ yā sthitā pṛthvyā na jñātā pṛthivīñca yā |
antaḥsthitā yamayati vande tāmīśvarīṃ parām
||25||पृथिव्यां या स्थिता पृथ्व्या न ज्ञाता पृथिवीञ्च या ।
अन्तःस्थिता यमयति वन्दे तामीश्वरीं पराम्
māyāyāṃ yā sthitā jñātā māyayā na ca tāmajām |
antaḥsthitā prerayati prerayitrīṃ numaḥ śivām
||26||मायायां या स्थिता ज्ञाता मायया न च तामजाम् ।
अन्तःस्थिता प्रेरयति प्रेरयित्रीं नुमः शिवाम्
kalyāṇaṃ kuru bho mātastrāhi naḥ śatrutāpitān |
jahi pāpaṃ hayāriṃ tvaṃ tejasā svena mohitam
||27||कल्याणं कुरु भो मातस्त्राहि नः शत्रुतापितान् ।
जहि पापं हयारिं त्वं तेजसा स्वेन मोहितम्
khalaṃ māyāvinaṃ ghoraṃ strīvadhyaṃ varadarpitam |
duḥkhadaṃ sarvadevānāṃ nānārūpadharaṃ śatam
||28||खलं मायाविनं घोरं स्त्रीवध्यं वरदर्पितम् ।
दुःखदं सर्वदेवानां नानारूपधरं शतम्
tvamekā sarvadevānāṃ śaraṇaṃ bhaktavatsale |
pīḍitāndānavenādya trāhi devi namo'stu te
||29||त्वमेका सर्वदेवानां शरणं भक्तवत्सले ।
पीडितान्दानवेनाद्य त्राहि देवि नमोऽस्तु ते
vyāsa uvāca
evaṃ stutā tadā devī suraiḥ sarvasukhapradā |
tānuvāca mahādevī smitapūrvaṃ śubhaṃ vacaḥ
||30||एवं स्तुता तदा देवी सुरैः सर्वसुखप्रदा ।
तानुवाच महादेवी स्मितपूर्वं शुभं वचः
devyuvāca
bhayaṃ tyajantu gīrvāṇā mahiṣānmandacetasaḥ |
haniṣyāmi raṇe'dyaiva varadṛptaṃ vimohitam
||31||भयं त्यजन्तु गीर्वाणा महिषान्मन्दचेतसः ।
हनिष्यामि रणेऽद्यैव वरदृप्तं विमोहितम्
vyāsa uvāca
ityuktvā sā surāndevī jahāsātīva susvaram |
citrametacca saṃsāre bhramamohayutaṃ jagat
||32||इत्युक्त्वा सा सुरान्देवी जहासातीव सुस्वरम् ।
चित्रमेतच्च संसारे भ्रममोहयुतं जगत्
brahmaviṣṇumaheśādyāḥ sendrāścānye surāstathā |
kampayuktā bhayatrastā vartante mahiṣātkila
||33||ब्रह्मविष्णुमहेशाद्याः सेन्द्राश्चान्ये सुरास्तथा ।
कम्पयुक्ता भयत्रस्ता वर्तन्ते महिषात्किल
aho daivabalaṃ ghoraṃ durjayaṃ surasattamāḥ |
kālaḥ kartāsti duḥkhānāṃ sukhānāṃ prabhurīśvaraḥ
||34||अहो दैवबलं घोरं दुर्जयं सुरसत्तमाः ।
कालः कर्तास्ति दुःखानां सुखानां प्रभुरीश्वरः
sṛṣṭipālanasaṃhāre samarthā api te yadā |
muhyanti kleśasantaptā mahiṣeṇa prapīḍitāḥ
||35||सृष्टिपालनसंहारे समर्था अपि ते यदा ।
मुह्यन्ति क्लेशसन्तप्ता महिषेण प्रपीडिताः
iti kṛtvā smitaṃ devī sāṭṭahāsaṃ cakāra ha |
uccaiḥ śabdaṃ mahāghoraṃ dānavānāṃ bhayapradam
||36||इति कृत्वा स्मितं देवी साट्टहासं चकार ह ।
उच्चैः शब्दं महाघोरं दानवानां भयप्रदम्
cakampe vasudhā tatra śrutvā tacchabdamadbhutam |
celuśca parvatāḥ sarve cukṣobhābdhiśca vīryavān
||37||चकम्पे वसुधा तत्र श्रुत्वा तच्छब्दमद्भुतम् ।
चेलुश्च पर्वताः सर्वे चुक्षोभाब्धिश्च वीर्यवान्
meruścacāla śabdena diśaḥ sarvāḥ prapūritāḥ |
bhayaṃ jagmustadā śrutvā dānavāstatsvanaṃ mahat
||38||मेरुश्चचाल शब्देन दिशः सर्वाः प्रपूरिताः ।
भयं जग्मुस्तदा श्रुत्वा दानवास्तत्स्वनं महत्
jaya pāhīti devāstāmūcuḥ paramaharṣitāḥ |
mahiṣo'pi svanaṃ śrutvā cukopa madagarvitaḥ
||39||जय पाहीति देवास्तामूचुः परमहर्षिताः ।
महिषोऽपि स्वनं श्रुत्वा चुकोप मदगर्वितः
kimetaditi tāndaityānpapraccha svanaśaṅkitaḥ |
gacchantu tvaritā dūtā jñātuṃ śabdasamudbhavam
||40||किमेतदिति तान्दैत्यान्पप्रच्छ स्वनशङ्कितः ।
गच्छन्तु त्वरिता दूता ज्ञातुं शब्दसमुद्भवम्
kṛtaḥ kenāyamatyugraḥ śabdaḥ karṇavyathākaraḥ |
devo vā dānavo vāpi yo bhavetsvanakārakaḥ
||41||कृतः केनायमत्युग्रः शब्दः कर्णव्यथाकरः ।
देवो वा दानवो वापि यो भवेत्स्वनकारकः
gṛhītvā taṃ durātmānaṃ matsamīpaṃ nayantviha |
haniṣyāmi durācāraṃ garjantaṃ smayadurmadam
||42||गृहीत्वा तं दुरात्मानं मत्समीपं नयन्त्विह ।
हनिष्यामि दुराचारं गर्जन्तं स्मयदुर्मदम्
kṣīṇāyuṣyaṃ mandamatiṃ nayāmi yamasādanam |
parājitāḥ surāḥ kāmaṃ na garjanti bhayāturāḥ
||43||क्षीणायुष्यं मन्दमतिं नयामि यमसादनम् ।
पराजिताः सुराः कामं न गर्जन्ति भयातुराः
nāsurā mama vaśyāste kasyedaṃ mūḍhaceṣṭitam |
tvaritā māmupāyāntu jñātvā śabdasya kāraṇam
||44||नासुरा मम वश्यास्ते कस्येदं मूढचेष्टितम् ।
त्वरिता मामुपायान्तु ज्ञात्वा शब्दस्य कारणम्
ahaṃ gatvā haniṣyāmi taṃ pāpaṃ vitathaśramam |
vyāsa uvāca |
ityuktāstena te dūtā devīṃ sarvāṅgasundarīm
||45||अहं गत्वा हनिष्यामि तं पापं वितथश्रमम् ।
व्यास उवाच ।
इत्युक्तास्तेन ते दूता देवीं सर्वाङ्गसुन्दरीम्
aṣṭādaśabhujāṃ divyāṃ sarvābharaṇabhūṣitām |
sarvalakṣaṇasampannāṃ varāyudhadharāṃ śubhām
||46||अष्टादशभुजां दिव्यां सर्वाभरणभूषिताम् ।
सर्वलक्षणसम्पन्नां वरायुधधरां शुभाम्
dadhatīṃ caṣakaṃ haste pibantīṃ ca muhurmadhu |
saṃvīkṣya bhayabhītāste jagmustrastāḥ suśaṅkitāḥ
||47||दधतीं चषकं हस्ते पिबन्तीं च मुहुर्मधु ।
संवीक्ष्य भयभीतास्ते जग्मुस्त्रस्ताः सुशङ्किताः
sakāśe mahiṣasyāśu tamūcuḥ svanakāraṇam |
dūtā ūcuḥ |
devī daityeśvara prauḍhā dṛśyate kācidaṅganā
||48||सकाशे महिषस्याशु तमूचुः स्वनकारणम् ।
दूता ऊचुः ।
देवी दैत्येश्वर प्रौढा दृश्यते काचिदङ्गना
sarvāṅgabhūṣaṇā nārī sarvaratnopaśobhitā |
na mānuṣī nāsurī sā divyarūpā manoharā
||49||सर्वाङ्गभूषणा नारी सर्वरत्नोपशोभिता ।
न मानुषी नासुरी सा दिव्यरूपा मनोहरा
siṃhārūḍhāyudhadharā cāṣṭādaśakarā varā |
sā nādaṃ kurute nārī lakṣyate madagarvitā
||50||सिंहारूढायुधधरा चाष्टादशकरा वरा ।
सा नादं कुरुते नारी लक्ष्यते मदगर्विता
surāpānaratā kāmaṃ jānīmo na sabhartṛkā |
antarikṣasthitā devāstāṃ stuvanti mudānvitāḥ
||51||सुरापानरता कामं जानीमो न सभर्तृका ।
अन्तरिक्षस्थिता देवास्तां स्तुवन्ति मुदान्विताः
jayeti pāhi naśceti jahi śatrumiti prabho |
na jāne kā varārohā kasya vā sā parigrahaḥ
||52||जयेति पाहि नश्चेति जहि शत्रुमिति प्रभो ।
न जाने का वरारोहा कस्य वा सा परिग्रहः
kimarthamāgatā cātra kiṃ cikīrṣati sundarī |
draṣṭuṃ naiva samarthāḥ smastattejaḥparidharṣitāḥ
||53||किमर्थमागता चात्र किं चिकीर्षति सुन्दरी ।
द्रष्टुं नैव समर्थाः स्मस्तत्तेजःपरिधर्षिताः
śṛṅgāravīrahāsāḍhyā raudrādbhutarasānvitā |
dṛṣṭvaivaivaṃvidhāṃ nārīmasambhāṣya samāgatāḥ
||54||शृङ्गारवीरहासाढ्या रौद्राद्भुतरसान्विता ।
दृष्ट्वैवैवंविधां नारीमसम्भाष्य समागताः
vayaṃ tvadājñayā rājan kiṃ kartavyamataḥparam |
mahiṣa uvāca |
gaccha vīra mayādiṣṭo mantriśreṣṭha balānvitaḥ
||55||वयं त्वदाज्ञया राजन् किं कर्तव्यमतःपरम् ।
महिष उवाच ।
गच्छ वीर मयादिष्टो मन्त्रिश्रेष्ठ बलान्वितः
sāmādibhirupāyaistvaṃ samānaya śubhānanām |
nāyāti yadi sā nārī tribhiḥ sāmādibhistviha
||56||सामादिभिरुपायैस्त्वं समानय शुभाननाम् ।
नायाति यदि सा नारी त्रिभिः सामादिभिस्त्विह
ahatvā tāṃ varārohāṃ tvamānaya mamāntikam |
karomi paṭṭamahiṣīṃ tāṃ marālabhruvaṃ mudā
||57||अहत्वा तां वरारोहां त्वमानय ममान्तिकम् ।
करोमि पट्टमहिषीं तां मरालभ्रुवं मुदा
prītiyuktā samāyāti yadi sā mṛgalocanā |
rasabhaṅgo yathā na syāttathā kuru mamepsitam
||58||प्रीतियुक्ता समायाति यदि सा मृगलोचना ।
रसभङ्गो यथा न स्यात्तथा कुरु ममेप्सितम्
śravaṇānmohito'smyadya tasyā rūpasya sampadā |
vyāsa uvāca |
mahiṣasya vacaḥ śrutvā peśalaṃ mantrisattamaḥ
||59||श्रवणान्मोहितोऽस्म्यद्य तस्या रूपस्य सम्पदा ।
व्यास उवाच ।
महिषस्य वचः श्रुत्वा पेशलं मन्त्रिसत्तमः
jagāma tarasā kāmaṃ gajāśvarathasaṃyutaḥ |
gatvā dūrataraṃ sthitvā tāmuvāca manasvinīm
||60||जगाम तरसा कामं गजाश्वरथसंयुतः ।
गत्वा दूरतरं स्थित्वा तामुवाच मनस्विनीम्
vinayāvanataḥ ślakṣṇaṃ mantrī madhurayā girā |
pradhāna uvāca |
kāsi tvaṃ madhurālāpe kimatrāgamanaṃ kṛtam
||61||विनयावनतः श्लक्ष्णं मन्त्री मधुरया गिरा ।
प्रधान उवाच ।
कासि त्वं मधुरालापे किमत्रागमनं कृतम्
pṛcchati tvāṃ mahābhāge manmukhena mama prabhuḥ |
sa jetā sarvadevānāmavadhyastu naraiḥ kila
||62||पृच्छति त्वां महाभागे मन्मुखेन मम प्रभुः ।
स जेता सर्वदेवानामवध्यस्तु नरैः किल
brahmaṇo varadānena garvitaścārulocane |
daityeśvaro'sau balavānkāmarūpadharaḥ sadā
||63||ब्रह्मणो वरदानेन गर्वितश्चारुलोचने ।
दैत्येश्वरोऽसौ बलवान्कामरूपधरः सदा
śrutvā tvāṃ samupāyātāṃ cāruveṣāṃ manoharām |
draṣṭumicchati rājā me mahiṣo nāma pārthivaḥ
||64||श्रुत्वा त्वां समुपायातां चारुवेषां मनोहराम् ।
द्रष्टुमिच्छति राजा मे महिषो नाम पार्थिवः
mānuṣaṃ rūpamādāya tvatsamīpaṃ sameṣyati |
yathā rucyeta cārvaṅgi tathā manyāmahe vayam
||65||मानुषं रूपमादाय त्वत्समीपं समेष्यति ।
यथा रुच्येत चार्वङ्गि तथा मन्यामहे वयम्
tarhyehi mṛgaśāvākṣi samīpaṃ tasya dhīmataḥ |
no cedihānayāmyenaṃ rājānaṃ bhaktitatparam
||66||तर्ह्येहि मृगशावाक्षि समीपं तस्य धीमतः ।
नो चेदिहानयाम्येनं राजानं भक्तितत्परम्
tathā karomi deveśi yathā te manasepsitam |
vaśago'sau tavātyarthaṃ rūpasaṃśravaṇāttava
||67||तथा करोमि देवेशि यथा ते मनसेप्सितम् ।
वशगोऽसौ तवात्यर्थं रूपसंश्रवणात्तव
karabhoru vadāśu tvaṃ saṃvidheyaṃ mayā tathā
||68||करभोरु वदाशु त्वं संविधेयं मया तथा
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe mahiṣamantriṇā devīvārtāvarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||