devīparājayakaraṇāya durdharaprabodhavacanam
vyāsa uvāca
tanniśamya vacastasya tāmrasya jagadambikā |
meghagambhīrayā vācā hasantī tamuvāca ha
||1||तन्निशम्य वचस्तस्य ताम्रस्य जगदम्बिका ।
मेघगम्भीरया वाचा हसन्ती तमुवाच ह
devyuvāca
gaccha tāmra patiṃ brūhi mumūrṣuṃ mandacetasam |
mahiṣaṃ cātikāmārtaṃ mūḍhaṃ jñānavivarjitam
||2||गच्छ ताम्र पतिं ब्रूहि मुमूर्षुं मन्दचेतसम् ।
महिषं चातिकामार्तं मूढं ज्ञानविवर्जितम्
yathā te mahiṣī mātā prauḍhā yavasabhakṣiṇī |
nāhaṃ tathā śṛṅgavatī lambapucchā mahodarī
||3||यथा ते महिषी माता प्रौढा यवसभक्षिणी ।
नाहं तथा शृङ्गवती लम्बपुच्छा महोदरी
na kāmaye'haṃ deveśaṃ naiva viṣṇuṃ na śaṅkaram |
dhanadaṃ varuṇaṃ naiva brahmāṇaṃ na ca pāvakam
||4||न कामयेऽहं देवेशं नैव विष्णुं न शङ्करम् ।
धनदं वरुणं नैव ब्रह्माणं न च पावकम्
etāndevagaṇānhitvā paśuṃ kena guṇena vai |
vṛṇomyahaṃ vṛthā loke garhaṇā me bhavediti
||5||एतान्देवगणान्हित्वा पशुं केन गुणेन वै ।
वृणोम्यहं वृथा लोके गर्हणा मे भवेदिति
nāhaṃ patiṃvarā nārī vartate me patiḥ prabhuḥ |
sarvakartā sarvasākṣī hyakartā niḥspṛhaḥ sthiraḥ
||6||नाहं पतिंवरा नारी वर्तते मे पतिः प्रभुः ।
सर्वकर्ता सर्वसाक्षी ह्यकर्ता निःस्पृहः स्थिरः
nirguṇo nirmamo'nanto nirālambo nirāśrayaḥ |
sarvajñaḥ sarvagaḥ sākṣī pūrṇaḥ pūrṇāśayaḥ śivaḥ
||7||निर्गुणो निर्ममोऽनन्तो निरालम्बो निराश्रयः ।
सर्वज्ञः सर्वगः साक्षी पूर्णः पूर्णाशयः शिवः
sarvāvāsakṣamaḥ śāntaḥ sarvadṛksarvabhāvanaḥ |
taṃ tyaktvā mahiṣaṃ mandaṃ kathaṃ sevitumutsahe
||8||सर्वावासक्षमः शान्तः सर्वदृक्सर्वभावनः ।
तं त्यक्त्वा महिषं मन्दं कथं सेवितुमुत्सहे
prabudhya yudhyatāṃ kāmaṃ karomi yamavāhanam |
athavā manujānāṃ vai kariṣye jalavāhakam
||9||प्रबुध्य युध्यतां कामं करोमि यमवाहनम् ।
अथवा मनुजानां वै करिष्ये जलवाहकम्
jīvitecchāsti cetpāpa gaccha pātālamāśu vai |
samastairdānavairyuktastvanyathā hanmi saṅgare
||10||जीवितेच्छास्ति चेत्पाप गच्छ पातालमाशु वै ।
समस्तैर्दानवैर्युक्तस्त्वन्यथा हन्मि सङ्गरे
kāmaṃ sadṛśayoryogaḥ saṃsāre sukhado bhavet |
anyathā duḥkhado bhūyādajñānādyadi kalpitaḥ
||11||कामं सदृशयोर्योगः संसारे सुखदो भवेत् ।
अन्यथा दुःखदो भूयादज्ञानाद्यदि कल्पितः
mūrkhastvamasi yad brūṣe patiṃ me bhaja bhāmini |
kvāhaṃ kva mahiṣaḥ śṛṅgī sambandhaḥ kīdṛśo dvayoḥ
||12||मूर्खस्त्वमसि यद् ब्रूषे पतिं मे भज भामिनि ।
क्वाहं क्व महिषः शृङ्गी सम्बन्धः कीदृशो द्वयोः
gaccha yudhyasva vā kāmaṃ haniṣye'haṃ sabāndhavam |
yajñabhāgaṃ devalokaṃ nocettyaktvā sukhī bhava
||13||गच्छ युध्यस्व वा कामं हनिष्येऽहं सबान्धवम् ।
यज्ञभागं देवलोकं नोचेत्त्यक्त्वा सुखी भव
vyāsa uvāca
ityuktvā sā tadā devī jagarja bhṛśamadbhutam |
kalpāntasadṛśaṃ nādaṃ cakre daityabhayāvaham
||14||इत्युक्त्वा सा तदा देवी जगर्ज भृशमद्भुतम् ।
कल्पान्तसदृशं नादं चक्रे दैत्यभयावहम्
cakampe vasudhā celustena śabdena bhūdharāḥ |
garbhāśca daityapatnīnāṃ sasraṃsurgarjitasvanāt
||15||चकम्पे वसुधा चेलुस्तेन शब्देन भूधराः ।
गर्भाश्च दैत्यपत्नीनां सस्रंसुर्गर्जितस्वनात्
tāmraḥ śrutvā ca taṃ śabdaṃ bhayatrastamanāstadā |
palāyanaṃ tataḥ kṛtvā jagāma mahiṣāntikam
||16||ताम्रः श्रुत्वा च तं शब्दं भयत्रस्तमनास्तदा ।
पलायनं ततः कृत्वा जगाम महिषान्तिकम्
nagare tasya ye daityāste'pi cintāmavāpnuvan |
badhirīkṛtakarṇāśca palāyanaparā nṛpa
||17||नगरे तस्य ये दैत्यास्तेऽपि चिन्तामवाप्नुवन् ।
बधिरीकृतकर्णाश्च पलायनपरा नृप
tadā krodhena siṃho'pi nanāda bhṛśamutsaṭaḥ |
tena nādena daiteyā bhayaṃ jagmurapi sphuṭam
||18||तदा क्रोधेन सिंहोऽपि ननाद भृशमुत्सटः ।
तेन नादेन दैतेया भयं जग्मुरपि स्फुटम्
tāmraṃ samāgataṃ dṛṣṭvā hayārirapi mohitaḥ |
cintayāmāsa sacivaiḥ kiṃ kartavyamataḥ param
||19||ताम्रं समागतं दृष्ट्वा हयारिरपि मोहितः ।
चिन्तयामास सचिवैः किं कर्तव्यमतः परम्
durgagraho vā kartavyo yuddhaṃ nirgatya vā punaḥ |
palāyane kṛte śreyo bhavedvā dānavottamāḥ
||20||दुर्गग्रहो वा कर्तव्यो युद्धं निर्गत्य वा पुनः ।
पलायने कृते श्रेयो भवेद्वा दानवोत्तमाः
buddhimanto durādharṣāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ |
mantraḥ khalu prakartavyaḥ suguptaḥ kāryasiddhaye
||21||बुद्धिमन्तो दुराधर्षाः सर्वशास्त्रविशारदाः ।
मन्त्रः खलु प्रकर्तव्यः सुगुप्तः कार्यसिद्धये
mantramūlaṃ smṛtaṃ rājyaṃ yadi sa syātsurakṣitaḥ |
mantribhiśca sadācārairvidheyaḥ sarvathā budhaiḥ
||22||मन्त्रमूलं स्मृतं राज्यं यदि स स्यात्सुरक्षितः ।
मन्त्रिभिश्च सदाचारैर्विधेयः सर्वथा बुधैः
mantrabhede vināśaḥ syādrājyasya bhūpatestathā |
tasmādbhedabhayād guptaḥ kartavyo bhūtimicchatā
||23||मन्त्रभेदे विनाशः स्याद्राज्यस्य भूपतेस्तथा ।
तस्माद्भेदभयाद् गुप्तः कर्तव्यो भूतिमिच्छता
tadatra mantribhirvācyaṃ vacanaṃ hetumaddhitam |
kāladeśānusāreṇa vicintya nītinirṇayam
||24||तदत्र मन्त्रिभिर्वाच्यं वचनं हेतुमद्धितम् ।
कालदेशानुसारेण विचिन्त्य नीतिनिर्णयम्
yā yoṣātra samāyātā prabalā devanirmitā |
ekākinī nirālambā kāraṇaṃ tadvicintyatām
||25||या योषात्र समायाता प्रबला देवनिर्मिता ।
एकाकिनी निरालम्बा कारणं तद्विचिन्त्यताम्
yuddhaṃ prārthayate bālā kimāścaryamataḥ param |
śreyo'tra viparītaṃ vā ko vetti bhuvanatraye
||26||युद्धं प्रार्थयते बाला किमाश्चर्यमतः परम् ।
श्रेयोऽत्र विपरीतं वा को वेत्ति भुवनत्रये
na bahūnāṃ jayo'pyasti naikasya ca parājayaḥ |
daivādhīnau sadā jñeyau yuddhe jayaparājayau
||27||न बहूनां जयोऽप्यस्ति नैकस्य च पराजयः ।
दैवाधीनौ सदा ज्ञेयौ युद्धे जयपराजयौ
upāyavādinaḥ prāhurdaivaṃ kiṃ kena vīkṣitam |
adṛṣṭamiti yannāma pravadanti manīṣiṇaḥ
||28||उपायवादिनः प्राहुर्दैवं किं केन वीक्षितम् ।
अदृष्टमिति यन्नाम प्रवदन्ति मनीषिणः
tatsattve'pi pramāṇaṃ kiṃ kātarāśāvalambanam |
na samarthajanānāṃ hi daivaṃ kutrāpi lakṣyate
||29||तत्सत्त्वेऽपि प्रमाणं किं कातराशावलम्बनम् ।
न समर्थजनानां हि दैवं कुत्रापि लक्ष्यते
udyamo daivametau hi śūrakātarayormatam |
vicintyādya dhiyā sarvaṃ kartavyaṃ kāryamādarāt
||30||उद्यमो दैवमेतौ हि शूरकातरयोर्मतम् ।
विचिन्त्याद्य धिया सर्वं कर्तव्यं कार्यमादरात्
vyāsa uvāca
iti rājño vacaḥ śrutvā hetugarbhaṃ mahāyaśāḥ |
biḍālākhyo mahārājamityuvāca kṛtāñjaliḥ
||31||इति राज्ञो वचः श्रुत्वा हेतुगर्भं महायशाः ।
बिडालाख्यो महाराजमित्युवाच कृताञ्जलिः
rājanneṣā viśālākṣī jñātavyā yatnataḥ punaḥ |
kimarthamiha samprāptā kutaḥ kasya parigrahaḥ
||32||राजन्नेषा विशालाक्षी ज्ञातव्या यत्नतः पुनः ।
किमर्थमिह सम्प्राप्ता कुतः कस्य परिग्रहः
maraṇaṃ te parijñāya striyā sarvātmanā suraiḥ |
preṣitā padmapatrākṣī samutpādya svatejasā
||33||मरणं ते परिज्ञाय स्त्रिया सर्वात्मना सुरैः ।
प्रेषिता पद्मपत्राक्षी समुत्पाद्य स्वतेजसा
te'pi channāḥ sthitāḥ khe'tra sarve yuddhadidṛkṣavaḥ |
samaye'syāḥ sahāyāste bhaviṣyanti yuyutsavaḥ
||34||तेऽपि छन्नाः स्थिताः खेऽत्र सर्वे युद्धदिदृक्षवः ।
समयेऽस्याः सहायास्ते भविष्यन्ति युयुत्सवः
purataḥ kāminīṃ kṛtvā te vai viṣṇupurogamāḥ |
vadhiṣyanti ca naḥ sarvānsā tvāṃ yuddhe haniṣyati
||35||पुरतः कामिनीं कृत्वा ते वै विष्णुपुरोगमाः ।
वधिष्यन्ति च नः सर्वान्सा त्वां युद्धे हनिष्यति
etaccikīrṣitaṃ teṣāṃ mayā jñātaṃ narādhipa |
bhavitavyasya na jñānaṃ vartate mama sarvathā
||36||एतच्चिकीर्षितं तेषां मया ज्ञातं नराधिप ।
भवितव्यस्य न ज्ञानं वर्तते मम सर्वथा
yoddhavyaṃ na tvayādyeti nāhaṃ vaktuṃ kṣamaḥ prabho |
pramāṇaṃ tvaṃ mahārāja kārye'tra devanirmite
||37||योद्धव्यं न त्वयाद्येति नाहं वक्तुं क्षमः प्रभो ।
प्रमाणं त्वं महाराज कार्येऽत्र देवनिर्मिते
tadarthe'smābhiraniśaṃ martavyaṃ kāryagauravāt |
vihartavyaṃ tvayā sārdhameṣa dharmo'nujīvinām
||38||तदर्थेऽस्माभिरनिशं मर्तव्यं कार्यगौरवात् ।
विहर्तव्यं त्वया सार्धमेष धर्मोऽनुजीविनाम्
vicāro'tra mahānasti yadekā kāminī nṛpa |
yuddhaṃ prārthayate'smābhiḥ sasainyairbaladarpitaiḥ
||39||विचारोऽत्र महानस्ति यदेका कामिनी नृप ।
युद्धं प्रार्थयतेऽस्माभिः ससैन्यैर्बलदर्पितैः
durmukha uvāca
rājan yuddhe jayo no'dya bhavitā vedmyahaṃ kila |
palāyanaṃ na kartavyaṃ yaśohānikaraṃ nṛṇām
||40||राजन् युद्धे जयो नोऽद्य भविता वेद्म्यहं किल ।
पलायनं न कर्तव्यं यशोहानिकरं नृणाम्
indrādīnāṃ saṃyuge'pi na kṛtaṃ yajjugupsitam |
ekākinīṃ striyaṃ prāpya ko hi kuryātpalāyanam
||41||इन्द्रादीनां संयुगेऽपि न कृतं यज्जुगुप्सितम् ।
एकाकिनीं स्त्रियं प्राप्य को हि कुर्यात्पलायनम्
tasmādyuddhaṃ prakartavyaṃ maraṇaṃ vā raṇe jayaḥ |
yadbhāvi tadbhavatyeva kātra cintā vipaśyataḥ
||42||तस्माद्युद्धं प्रकर्तव्यं मरणं वा रणे जयः ।
यद्भावि तद्भवत्येव कात्र चिन्ता विपश्यतः
maraṇe'tra yaśaḥprāptirjīvane ca tathā sukham |
ubhayaṃ manasā kṛtvā kartavyaṃ yuddhamadya vai
||43||मरणेऽत्र यशःप्राप्तिर्जीवने च तथा सुखम् ।
उभयं मनसा कृत्वा कर्तव्यं युद्धमद्य वै
palāyane yaśohānirmaraṇaṃ cāyuṣaḥ kṣaye |
tasmācchoko na kartavyo jīvite maraṇe vṛthā
||44||पलायने यशोहानिर्मरणं चायुषः क्षये ।
तस्माच्छोको न कर्तव्यो जीविते मरणे वृथा
vyāsa uvāca
durmukhasya vacaḥ śrutvā bāṣkalo vākyamabravīt |
praṇataḥ prāñjalirbhūtvā rājānaṃ vākyakovidaḥ
||45||दुर्मुखस्य वचः श्रुत्वा बाष्कलो वाक्यमब्रवीत् ।
प्रणतः प्राञ्जलिर्भूत्वा राजानं वाक्यकोविदः
bāṣkala uvāca
rājaṃścintā na kartavyā kārye'sminkātarapriye |
ahameko haniṣyāmi caṇḍīṃ cañcalalocanām
||46||राजंश्चिन्ता न कर्तव्या कार्येऽस्मिन्कातरप्रिये ।
अहमेको हनिष्यामि चण्डीं चञ्चललोचनाम्
utsāhastu prakartavyaḥ sthāyībhāvo rasasya ca |
bhayānako bhavedvairī vīrasya nṛpasattama
||47||उत्साहस्तु प्रकर्तव्यः स्थायीभावो रसस्य च ।
भयानको भवेद्वैरी वीरस्य नृपसत्तम
tasmāttyaktvā bhayaṃ bhūpa kariṣye yuddhamadbhutam |
nayiṣyāmi narendrāhaṃ caṇḍikāṃ yamasādanam
||48||तस्मात्त्यक्त्वा भयं भूप करिष्ये युद्धमद्भुतम् ।
नयिष्यामि नरेन्द्राहं चण्डिकां यमसादनम्
na bibhemi yamādindrātkuberādvaruṇādapi |
vāyorvahnestathā viṣṇoḥ śaṅkarācchaśino raveḥ
||49||न बिभेमि यमादिन्द्रात्कुबेराद्वरुणादपि ।
वायोर्वह्नेस्तथा विष्णोः शङ्कराच्छशिनो रवेः
ekākinī tathā nārī kiṃ punarmadagarvitā |
ahaṃ tāṃ nihaniṣyāmi viśikhaiśca śilāśitaiḥ
||50||एकाकिनी तथा नारी किं पुनर्मदगर्विता ।
अहं तां निहनिष्यामि विशिखैश्च शिलाशितैः
paśya bāhubalaṃ me'dya viharasva yathāsukham |
bhavatātra na gantavyaṃ saṃgrāme'pyanayā samam
||51||पश्य बाहुबलं मेऽद्य विहरस्व यथासुखम् ।
भवतात्र न गन्तव्यं संग्रामेऽप्यनया समम्
vyāsa uvāca
evaṃ bruvati rājendraṃ bāṣkale madagarvite |
praṇamya nṛpatiṃ tatra durdharo vākyamabravīt
||52||एवं ब्रुवति राजेन्द्रं बाष्कले मदगर्विते ।
प्रणम्य नृपतिं तत्र दुर्धरो वाक्यमब्रवीत्
durdhara uvāca
mahiṣāhaṃ vijeṣyāmi devīṃ devavinirmitām |
aṣṭādaśabhujāṃ ramyāṃ kāraṇācca samāgatām
||53||महिषाहं विजेष्यामि देवीं देवविनिर्मिताम् ।
अष्टादशभुजां रम्यां कारणाच्च समागताम्
rājan bhīṣayituṃ tvāṃ vai māyaiṣā nirmitā suraiḥ |
vibhīṣikeyaṃ vijñāya tyaja mohaṃ manogatam
||54||राजन् भीषयितुं त्वां वै मायैषा निर्मिता सुरैः ।
विभीषिकेयं विज्ञाय त्यज मोहं मनोगतम्
rājanītiriyaṃ rājan mantrikṛtyaṃ tathā śṛṇu |
sāttvikā rājasāḥ kecittāmasāśca tathāpare
||55||राजनीतिरियं राजन् मन्त्रिकृत्यं तथा शृणु ।
सात्त्विका राजसाः केचित्तामसाश्च तथापरे
mantriṇastrividhā loke bhavanti dānavādhipa |
sāttvikāḥ prabhukāryāṇi sādhayanti svaśaktibhiḥ
||56||मन्त्रिणस्त्रिविधा लोके भवन्ति दानवाधिप ।
सात्त्विकाः प्रभुकार्याणि साधयन्ति स्वशक्तिभिः
ātmakṛtyaṃ prakurvanti svāmikāryāvirodhataḥ |
ekacittā dharmaparā mantraśāstraviśāradāḥ
||57||आत्मकृत्यं प्रकुर्वन्ति स्वामिकार्याविरोधतः ।
एकचित्ता धर्मपरा मन्त्रशास्त्रविशारदाः
rājasā bhinnacittāśca svakāryaniratāḥ sadā |
kadācitsvāmikāryaṃ te prakurvanti yadṛcchayā
||58||राजसा भिन्नचित्ताश्च स्वकार्यनिरताः सदा ।
कदाचित्स्वामिकार्यं ते प्रकुर्वन्ति यदृच्छया
tāmasā lobhaniratāḥ svakāryaniratāḥ sadā |
prabhukāryaṃ vināśyaiva svakāryaṃ sādhayanti te
||59||तामसा लोभनिरताः स्वकार्यनिरताः सदा ।
प्रभुकार्यं विनाश्यैव स्वकार्यं साधयन्ति ते
samaye te vibhidyante paraistu parivañcitāḥ |
svacchidraṃ śatrupakṣīyānnirdiśanti gṛhasthitāḥ
||60||समये ते विभिद्यन्ते परैस्तु परिवञ्चिताः ।
स्वच्छिद्रं शत्रुपक्षीयान्निर्दिशन्ति गृहस्थिताः
kāryabhedakarā nityaṃ kośaguptāsivatsadā |
saṃgrāme'tha samutpanne bhīṣayanti prabhuṃ sadā
||61||कार्यभेदकरा नित्यं कोशगुप्तासिवत्सदा ।
संग्रामेऽथ समुत्पन्ने भीषयन्ति प्रभुं सदा
viśvāsastu na kartavyasteṣāṃ rājan kadācana |
viśvāse kāryahāniḥ syānmantrahāniḥ sadaiva hi
||62||विश्वासस्तु न कर्तव्यस्तेषां राजन् कदाचन ।
विश्वासे कार्यहानिः स्यान्मन्त्रहानिः सदैव हि
khalāḥ kiṃ kiṃ na kurvanti viśvastā lobhatatparāḥ |
tāmasāḥ pāpaniratā buddhihīnāḥ śaṭhāstathā
||63||खलाः किं किं न कुर्वन्ति विश्वस्ता लोभतत्पराः ।
तामसाः पापनिरता बुद्धिहीनाः शठास्तथा
tasmātkāryaṃ kariṣyāmi gatvāhaṃ raṇamastake |
cintā tvayā na kartavyā sarvathā nṛpasattama
||64||तस्मात्कार्यं करिष्यामि गत्वाहं रणमस्तके ।
चिन्ता त्वया न कर्तव्या सर्वथा नृपसत्तम
gṛhītvā tāṃ durācārāmāgamiṣyāmi satvaraḥ |
paśya me'dya balaṃ dhairyaṃ prabhukāryaṃ svaśaktitaḥ
||65||गृहीत्वा तां दुराचारामागमिष्यामि सत्वरः ।
पश्य मेऽद्य बलं धैर्यं प्रभुकार्यं स्वशक्तितः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāyurāṇe'ṣṭādaśasāhsryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe devīparājayakaraṇāya durdharaprabodhavacanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||