śumbhavadhaḥ
vyāsa uvāca
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā śumbho daityapatistadā |
uvāca sainikānāśu kopākulitalocanaḥ
||1||इति तेषां वचः श्रुत्वा शुम्भो दैत्यपतिस्तदा ।
उवाच सैनिकानाशु कोपाकुलितलोचनः
śumbha uvāca
jālmā: kiṃ brūta durvācyaṃ kṛtvā jīvitumutsahe |
nihatya sacivānbhrātṝnnirlajjo vicarāmi kim 2 |
kālaḥ kartā śubhānāṃ vā'śubhānāṃ balavattaraḥ |
kā ciṃtā mama durvāre tasminnīśe'pyarūpake
||3||जाल्मा: किं ब्रूत दुर्वाच्यं कृत्वा जीवितुमुत्सहे ।
निहत्य सचिवान्भ्रातॄन्निर्लज्जो विचरामि किम् २ ।
कालः कर्ता शुभानां वाऽशुभानां बलवत्तरः ।
का चिंता मम दुर्वारे तस्मिन्नीशेऽप्यरूपके
yadbhavati tadbhavatu yatkaroti karotu tat |
na me ciṃtā'sti kutrāpi maraṇājjīvanāttathā
||4||यद्भवति तद्भवतु यत्करोति करोतु तत् ।
न मे चिंताऽस्ति कुत्रापि मरणाज्जीवनात्तथा
sa kālo'pyanyathā kartuṃ bhāvito neśate kvacit |
na varṣati ca parjanyaḥ śrāvaṇe māsi sarvadā
||5||स कालोऽप्यन्यथा कर्तुं भावितो नेशते क्वचित् ।
न वर्षति च पर्जन्यः श्रावणे मासि सर्वदा
kadācinmārgaśīrṣe vā pauṣe māghe'tha phālgune |
akāle varṣatīvāśu tasmānmukhyo na cāstyayam
||6||कदाचिन्मार्गशीर्षे वा पौषे माघेऽथ फाल्गुने ।
अकाले वर्षतीवाशु तस्मान्मुख्यो न चास्त्ययम्
kālo nimittamātraṃ tu daivaṃ hi balavattaram |
daivena nirmitaṃ sarvaṃ nānyathā bhavatītyadaḥ
||7||कालो निमित्तमात्रं तु दैवं हि बलवत्तरम् ।
दैवेन निर्मितं सर्वं नान्यथा भवतीत्यदः
daivameva paraṃ manye dhikporuṣamanarthakam |
jetā yaḥ sarvadevānāṃ niśumbho'pyanayā hataḥ
||8||दैवमेव परं मन्ये धिक्पोरुषमनर्थकम् ।
जेता यः सर्वदेवानां निशुम्भोऽप्यनया हतः
raktabījo mahāśūraḥ so'pi nāśaṃ gato yadā |
tadāhaṃ kīrtimutsṛjya jīvitāśāṃ karomi kim
||9||रक्तबीजो महाशूरः सोऽपि नाशं गतो यदा ।
तदाहं कीर्तिमुत्सृज्य जीविताशां करोमि किम्
prāpte kāle svayaṃ brahmā parārdhadvayasaṃmite |
nidhanaṃ yāti tarasā jagatkartā svayaṃ prabhuḥ
||10||प्राप्ते काले स्वयं ब्रह्मा परार्धद्वयसंमिते ।
निधनं याति तरसा जगत्कर्ता स्वयं प्रभुः
caturyugasahasraṃ tu brahmaṇo divase kila |
pataṃti bhavanātpaṃca nava ceṃdrāstathā punaḥ
||11||चतुर्युगसहस्रं तु ब्रह्मणो दिवसे किल ।
पतंति भवनात्पंच नव चेंद्रास्तथा पुनः
tathaiva triguṇe viṣṇurmaraṇāyopakalpate |
tathaiva dviguṇe kāle śaṃkaraḥ śāṃtimeti ca
||12||तथैव त्रिगुणे विष्णुर्मरणायोपकल्पते ।
तथैव द्विगुणे काले शंकरः शांतिमेति च
kā ciṃtā maraṇe mūḍhā niśvale daivanirmite |
mahī mahīdharāṇāṃ ca nāśaḥ sūryaśaśāṃkayoḥ
||13||का चिंता मरणे मूढा निश्वले दैवनिर्मिते ।
मही महीधराणां च नाशः सूर्यशशांकयोः
jātasya hi dhruvaṃ mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca |
adhruve'smiñcharīre tu rakṣaṇīyaṃ yaśaḥ sthiram 14 |
ratho me kalpyatāṃ śīghraṃ gamiṣyāmi raṇājire |
jayo vā maraṇaṃ vāpi bhavatvadyaiva daivataḥ
||15||जातस्य हि ध्रुवं मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
अध्रुवेऽस्मिञ्छरीरे तु रक्षणीयं यशः स्थिरम् १४ ।
रथो मे कल्प्यतां शीघ्रं गमिष्यामि रणाजिरे ।
जयो वा मरणं वापि भवत्वद्यैव दैवतः
ityuktvā sainikāñchuṃbho rathamāsthāya satvaraḥ |
prayayāvaṃbikā yatra saṃsthitā tu himācale
||16||इत्युक्त्वा सैनिकाञ्छुंभो रथमास्थाय सत्वरः ।
प्रययावंबिका यत्र संस्थिता तु हिमाचले
sainyaṃ pracalitaṃ tasya saṃge tatra caturvidham |
hastyaśvarathapādātisaṃyutaṃ sāyudhaṃ bahu
||17||सैन्यं प्रचलितं तस्य संगे तत्र चतुर्विधम् ।
हस्त्यश्वरथपादातिसंयुतं सायुधं बहु
tatra gatvā'cale śumbhaḥ saṃsthitāṃ jagadambikām |
trailokyamohinī kāṃtāmapaśyatsiṃhavāhinīm
||18||तत्र गत्वाऽचले शुम्भः संस्थितां जगदम्बिकाम् ।
त्रैलोक्यमोहिनी कांतामपश्यत्सिंहवाहिनीम्
sarvābharaṇabhūṣāḍhyāṃ sarvalakṣaṇasaṃyutām |
stūyamānāṃ suraiḥ khasthairgandharvayakṣakinnaraiḥ
||19||सर्वाभरणभूषाढ्यां सर्वलक्षणसंयुताम् ।
स्तूयमानां सुरैः खस्थैर्गन्धर्वयक्षकिन्नरैः
puṣpaiśca pūjyamānāṃ ca maṃdārapādapodbhavaiḥ |
kurvāṇāṃ śaṃkhaninadaṃ ghaṃṭānādaṃ manoharam
||20||पुष्पैश्च पूज्यमानां च मंदारपादपोद्भवैः ।
कुर्वाणां शंखनिनदं घंटानादं मनोहरम्
dṛṣṭvā tāṃ mohamagamacchuṃbhaḥ kāmavimohitaḥ |
paṃcabāṇāhataḥ kāmaṃ manasā samaciṃtayat
||21||दृष्ट्वा तां मोहमगमच्छुंभः कामविमोहितः ।
पंचबाणाहतः कामं मनसा समचिंतयत्
aho rūpamidaṃ samyagaho cāturyamadbhutam |
sukumārā'titanvaṃgī sadyaḥ prakaṭayauvanā |
citrametadasau bālā kāmabhāvavivarjitā
||23||अहो रूपमिदं सम्यगहो चातुर्यमद्भुतम् ।
सुकुमाराऽतितन्वंगी सद्यः प्रकटयौवना ।
चित्रमेतदसौ बाला कामभावविवर्जिता
kāmakāṃtāsamā rūpe sarvalakṣaṇalakṣitā |
ambikeyaṃ kimetattu haṃti sarvānmahābalān
||24||कामकांतासमा रूपे सर्वलक्षणलक्षिता ।
अम्बिकेयं किमेतत्तु हंति सर्वान्महाबलान्
upāyaḥ ko'tra kartavyo yena me vaśagā bhavet |
na maṃtrā vā marālākṣīsādhane sannidhau mama
||25||उपायः कोऽत्र कर्तव्यो येन मे वशगा भवेत् ।
न मंत्रा वा मरालाक्षीसाधने सन्निधौ मम
sarvamaṃtramayī hyeṣā mohinī madagarvitā|
sundarīyaṃ kathaṃ me syādvaśagā varavarṇinī
||26||सर्वमंत्रमयी ह्येषा मोहिनी मदगर्विता।
सुन्दरीयं कथं मे स्याद्वशगा वरवर्णिनी
pātālagamanaṃ me'tra na yuktaṃ samarāṃgaṇāt |
sāmadānavibhedaiśca neyaṃ sādhyā mahābalā
||27||पातालगमनं मेऽत्र न युक्तं समरांगणात् ।
सामदानविभेदैश्च नेयं साध्या महाबला
kiṃ kartavyaṃ kva gaṃtavyaṃ viṣame samupasthite |
maraṇaṃ nottamaṃ cātra strīkṛtaṃ tu yaśo'pahṛt
||28||किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं विषमे समुपस्थिते ।
मरणं नोत्तमं चात्र स्त्रीकृतं तु यशोऽपहृत्
maraṇaṃ ṛṣibhiḥ proktaṃ saṃgare maṃgalāspadam |
yattatsamānabalayoryodhayoryudhyatoḥ kila
||29||मरणं ऋषिभिः प्रोक्तं संगरे मंगलास्पदम् ।
यत्तत्समानबलयोर्योधयोर्युध्यतोः किल
prāpteyaṃ daivaracitā nārī naraśatottamā |
nāśāyāsmatkulasyeha sarvathā'tibalā'balā
||30||प्राप्तेयं दैवरचिता नारी नरशतोत्तमा ।
नाशायास्मत्कुलस्येह सर्वथाऽतिबलाऽबला
vṛthā kiṃ sāmavākyāni mayā yojyāni sāṃpratam |
hananāyāgatā hyeṣā kiṃ nu sāmnā prasīdati
||31||वृथा किं सामवाक्यानि मया योज्यानि सांप्रतम् ।
हननायागता ह्येषा किं नु साम्ना प्रसीदति
na dānaiścālituṃ yogyā nānāśastravibhūṣitā |
bhedastu viphalaḥ kāmaṃ sarvadevavaśānugā
||32||न दानैश्चालितुं योग्या नानाशस्त्रविभूषिता ।
भेदस्तु विफलः कामं सर्वदेववशानुगा
tasmāttu maraṇaṃ śreyo na saṃgrāme palāyanam |
jayo vā maraṇaṃ vā'dya bhavatveva yathāvidhi
||33||तस्मात्तु मरणं श्रेयो न संग्रामे पलायनम् ।
जयो वा मरणं वाऽद्य भवत्वेव यथाविधि
vyāsa uvāca
iti saṃciṃtyamānaḥ sa śumbhaḥ sattvāśrito'bhavat |
yuddhāya susthiro bhūtvā tāmuvāca puraḥ sthitām 34 |
devi yudhyasva kānte'dya vṛthā'yaṃ te pariśramaḥ |
mūrkhā'si kila nārīṇāṃ nāyaṃ dharmaḥ kadācana 35 |
nārīṇāṃ locane bāṇā bhruvāveva śarāsanam |
hāvabhāvāstu śastrāṇi pumām̐llakṣyaṃ vicakṣaṇaḥ
||36||इति संचिंत्यमानः स शुम्भः सत्त्वाश्रितोऽभवत् ।
युद्धाय सुस्थिरो भूत्वा तामुवाच पुरः स्थिताम् ३४ ।
देवि युध्यस्व कान्तेऽद्य वृथाऽयं ते परिश्रमः ।
मूर्खाऽसि किल नारीणां नायं धर्मः कदाचन ३५ ।
नारीणां लोचने बाणा भ्रुवावेव शरासनम् ।
हावभावास्तु शस्त्राणि पुमाँल्लक्ष्यं विचक्षणः
sannāhaścāṃgarāgo'tra rathaścāpi manorathaḥ |
mandaprajalpitaṃ bherīśabdo nānyaḥ kadācana
||37||सन्नाहश्चांगरागोऽत्र रथश्चापि मनोरथः ।
मन्दप्रजल्पितं भेरीशब्दो नान्यः कदाचन
anyāstradhāraṇaṃ strīṇāṃ strīṇāṃ viḍaṃbanamasaṃśayam |
lajjaiva bhūṣaṇaṃ kāṃte na ca dhārṣṭyaṃ kadācana
||38||अन्यास्त्रधारणं स्त्रीणां स्त्रीणां विडंबनमसंशयम् ।
लज्जैव भूषणं कांते न च धार्ष्ट्यं कदाचन
yudhyamānā varā nārī karkaśevābhidṛśyate |
stanau saṃgopanīyau vā dhanuṣaḥ karṣaṇe katham
||39||युध्यमाना वरा नारी कर्कशेवाभिदृश्यते ।
स्तनौ संगोपनीयौ वा धनुषः कर्षणे कथम्
kva mandagamanaṃ kutra gadāmādāya dhāvanam |
buddhidā kālikā te'tra cāmuṃḍā paranāyikā
||40||क्व मन्दगमनं कुत्र गदामादाय धावनम् ।
बुद्धिदा कालिका तेऽत्र चामुंडा परनायिका
caṃḍikāmantramadhyasthā lālane'susvarā śivā |
vāhanaṃ mṛgarāḍāste sarvasattvabhayaṃkaraḥ
||41||चंडिकामन्त्रमध्यस्था लालनेऽसुस्वरा शिवा ।
वाहनं मृगराडास्ते सर्वसत्त्वभयंकरः
vīṇānādaṃ parityajya ghaṃṭānādaṃ karoṣi yat |
rūpayauvanayoḥ sarvaṃ virodhi varavarṇini
||42||वीणानादं परित्यज्य घंटानादं करोषि यत् ।
रूपयौवनयोः सर्वं विरोधि वरवर्णिनि
yadi te saṃgarecchā'sti kurūpā bhava bhāmini |
lamboṣṭhī kunakhī krūrā dhvāṃkṣavarṇā vilocanā
||43||यदि ते संगरेच्छाऽस्ति कुरूपा भव भामिनि ।
लम्बोष्ठी कुनखी क्रूरा ध्वांक्षवर्णा विलोचना
lambapādā kudantī ca mārjāranayanākṛtiḥ |
īdṛśaṃ rūpamāsthāya tiṣṭha yuddhe sthirā bhava
||44||लम्बपादा कुदन्ती च मार्जारनयनाकृतिः ।
ईदृशं रूपमास्थाय तिष्ठ युद्धे स्थिरा भव
karkaśaṃ vacanaṃ brūhi tato yuddhaṃ karomyaham |
īdṛśīṃ sudatīṃ dṛṣṭvā na me pāṇiḥ prasīdati
||45||कर्कशं वचनं ब्रूहि ततो युद्धं करोम्यहम् ।
ईदृशीं सुदतीं दृष्ट्वा न मे पाणिः प्रसीदति
hantuṃ tvāṃ mṛgaśāvākṣi kāmakāṃtopame mṛdhe |
vyāsa uvāca |
iti bruvāṇaṃ kāmārtaṃ vīkṣya taṃ jagadambikā
||46||हन्तुं त्वां मृगशावाक्षि कामकांतोपमे मृधे ।
व्यास उवाच ।
इति ब्रुवाणं कामार्तं वीक्ष्य तं जगदम्बिका
smitapūrvamidaṃ vākyamuvāca bharatottama |
devyuvāca |
kiṃ viṣīdasi mandātmankāmabāṇavimohitaḥ
||47||स्मितपूर्वमिदं वाक्यमुवाच भरतोत्तम ।
देव्युवाच ।
किं विषीदसि मन्दात्मन्कामबाणविमोहितः
prekṣikā'haṃ sthitā mūḍha kuru kālikayā mṛdham |
cāmuṇḍayā vā kurvete tava yogye raṇāṃgaṇe
||48||प्रेक्षिकाऽहं स्थिता मूढ कुरु कालिकया मृधम् ।
चामुण्डया वा कुर्वेते तव योग्ये रणांगणे
praharasva yathākāmaṃ nāhaṃ tvāṃ yoddhumutsahe |
ityuktvā kālikāṃ prāha devī madhurayā girā
||49||प्रहरस्व यथाकामं नाहं त्वां योद्धुमुत्सहे ।
इत्युक्त्वा कालिकां प्राह देवी मधुरया गिरा
jahyenaṃ kālike krūre kurūpapriyamāhave |
vyāsa uvāca |
ityuktā kālikā kālapreritā kālarūpiṇī
||50||जह्येनं कालिके क्रूरे कुरूपप्रियमाहवे ।
व्यास उवाच ।
इत्युक्ता कालिका कालप्रेरिता कालरूपिणी
gadāṃ pragṛhya tarasā tasthāvājau kṛtodyamā |
tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ babhūvātibhayānakam
||51||गदां प्रगृह्य तरसा तस्थावाजौ कृतोद्यमा ।
तयोः परस्परं युद्धं बभूवातिभयानकम्
paśyatāṃ sarvadevānāṃ munīnāṃ ca mahātmanām |
gadāmudyamya śuṃbho'tha jaghāna kālikāṃ raṇe
||52||पश्यतां सर्वदेवानां मुनीनां च महात्मनाम् ।
गदामुद्यम्य शुंभोऽथ जघान कालिकां रणे
kālikā daityarājānaṃ gadayā nyahanadbhṛśam|
babhaṃjāsya rathaṃ caṃḍī gadayā kanakojjvalam
||53||कालिका दैत्यराजानं गदया न्यहनद्भृशम्।
बभंजास्य रथं चंडी गदया कनकोज्ज्वलम्
kharānhatvā jaghānāśu dārukaṃ dāruṇasvanā|
sa padātirgadāṃ gurvī samādāya krudhānvitaḥ
||54||खरान्हत्वा जघानाशु दारुकं दारुणस्वना।
स पदातिर्गदां गुर्वी समादाय क्रुधान्वितः
kālikābhujayormadhye prahasannahanattadā |
vaṃcayitvā gadāghātaṃ khaḍgamādāya satvarā
||55||कालिकाभुजयोर्मध्ये प्रहसन्नहनत्तदा ।
वंचयित्वा गदाघातं खड्गमादाय सत्वरा
cicchedāsya bhujaṃ savyaṃ sāyudhaṃ caṃdanārcitam |
sa chinnabāhuviratho gadāpāṇi: pariplutaḥ
||56||चिच्छेदास्य भुजं सव्यं सायुधं चंदनार्चितम् ।
स छिन्नबाहुविरथो गदापाणि: परिप्लुतः
acireṇa samāgatya kālikāmahanattadā |
kālī ca karavālena bhujaṃ tasyātha dakṣiṇam
||57||अचिरेण समागत्य कालिकामहनत्तदा ।
काली च करवालेन भुजं तस्याथ दक्षिणम्
ciccheda prahasaṃtī sā sagadaṃ kila sāṃgadam |
kartuṃ pādaprahāraṃ sa kupitaḥ prayayau javāt
||58||चिच्छेद प्रहसंती सा सगदं किल सांगदम् ।
कर्तुं पादप्रहारं स कुपितः प्रययौ जवात्
kālī ciccheda caraṇau khaḍgenāsya tvarānvitā |
sacchinnakarapādo'pi tiṣṭha tiṣṭheti ca bruvan
||59||काली चिच्छेद चरणौ खड्गेनास्य त्वरान्विता ।
सच्छिन्नकरपादोऽपि तिष्ठ तिष्ठेति च ब्रुवन्
dhāvamāno yayāvāśu kālikāṃ bhīṣayanniva |
tamāgacchaṃtamālokya kālikā kamalopamam
||60||धावमानो ययावाशु कालिकां भीषयन्निव ।
तमागच्छंतमालोक्य कालिका कमलोपमम्
cakarta mastakaṃ kaṃṭhādrudhiraughavahaṃ bhṛśam |
chinne'sau mastake bhūmau papāta girisannibhaḥ
||61||चकर्त मस्तकं कंठाद्रुधिरौघवहं भृशम् ।
छिन्नेऽसौ मस्तके भूमौ पपात गिरिसन्निभः
prāṇā viniryayustasya dehādutkramya satvaram |
gatāsuṃ patitaṃ daityaṃ dṛṣṭvā devāḥ savāsavāḥ
||62||प्राणा विनिर्ययुस्तस्य देहादुत्क्रम्य सत्वरम् ।
गतासुं पतितं दैत्यं दृष्ट्वा देवाः सवासवाः
tuṣṭuvustāṃ tadā devīṃ cāmuṃḍāṃ kālikāṃ tathā |
vavurvātā: śivāstatra diśaśca vimalā bhṛśam
||63||तुष्टुवुस्तां तदा देवीं चामुंडां कालिकां तथा ।
ववुर्वाता: शिवास्तत्र दिशश्च विमला भृशम्
babhūvuścāgnayo home pradakṣiṇaśikhāḥ śubhāḥ |
hataśeṣāśca ye daityāḥ praṇamya jagadaṃbikām
||64||बभूवुश्चाग्नयो होमे प्रदक्षिणशिखाः शुभाः ।
हतशेषाश्च ये दैत्याः प्रणम्य जगदंबिकाम्
tyaktvā''yudhāni te sarve pātālaṃ prayayurnṛpa |
etatte sarvamākhyātaṃ devyāścaritamuttamam
||65||त्यक्त्वाऽऽयुधानि ते सर्वे पातालं प्रययुर्नृप ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं देव्याश्चरितमुत्तमम्
śumbhādīnāṃ vadhaṃ caiva surāṇāṃ rakṣaṇaṃ tathā |
etadākhyānakaṃ sarvaṃ paṭhanti bhuvi mānavāḥ
||66||शुम्भादीनां वधं चैव सुराणां रक्षणं तथा ।
एतदाख्यानकं सर्वं पठन्ति भुवि मानवाः
śṛṇvanti ca sadā bhaktyā te kṛtārthā bhavaṃti hi |
aputro labhate putrānnirdhanaśca dhanaṃ bahu
||67||शृण्वन्ति च सदा भक्त्या ते कृतार्था भवंति हि ।
अपुत्रो लभते पुत्रान्निर्धनश्च धनं बहु
rogī ca mucyate rogātsarvānkāmānavāpnuyāt |
śatruto na bhayaṃ tasya ya idaṃ caritaṃ śubham |
śṛṇoti paṭhate nityaṃ muktimāñjāyate naraḥ
||68||रोगी च मुच्यते रोगात्सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।
शत्रुतो न भयं तस्य य इदं चरितं शुभम् ।
शृणोति पठते नित्यं मुक्तिमाञ्जायते नरः
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe pañcamaskandhe śumbhavadho nāma ekatriṃśo'dhyāyaḥ || 31 ||