caṇḍamuṇḍavadhena devyāścāmuṇḍetināmavarṇanam
vyāsa uvāca
ityājñaptau tadā vīrau caṇḍamuṇḍau mahābalau |
jagmatustarasaivājau sainyena mahatānvitau
||1||इत्याज्ञप्तौ तदा वीरौ चण्डमुण्डौ महाबलौ ।
जग्मतुस्तरसैवाजौ सैन्येन महतान्वितौ
dṛṣṭvā tatra sthitāṃ devīṃ devānāṃ hitakāriṇīm |
ūcatustau mahāvīryau tadā sāmānvitaṃ vacaḥ
||2||दृष्ट्वा तत्र स्थितां देवीं देवानां हितकारिणीम् ।
ऊचतुस्तौ महावीर्यौ तदा सामान्वितं वचः
bāle tvaṃ kiṃ na jānāsi śumbhaṃ surabalārdanam |
niśumbhañca mahāvīryaṃ turāṣāḍvijayoddhatam
||3||बाले त्वं किं न जानासि शुम्भं सुरबलार्दनम् ।
निशुम्भञ्च महावीर्यं तुराषाड्विजयोद्धतम्
tvamekāsi varārohe kālikāsiṃhasaṃyutā |
jetumicchasi durbuddhe śumbhaṃ sarvabalānvitam
||4||त्वमेकासि वरारोहे कालिकासिंहसंयुता ।
जेतुमिच्छसि दुर्बुद्धे शुम्भं सर्वबलान्वितम्
matidaḥ ko'pi te nāsti nārī vāpi naro'pi vā |
devāstvāṃ prerayantyeva vināśāya tavaiva te
||5||मतिदः कोऽपि ते नास्ति नारी वापि नरोऽपि वा ।
देवास्त्वां प्रेरयन्त्येव विनाशाय तवैव ते
vimṛśya kuru tanvaṅgi kāryaṃ svaparayorbalam |
aṣṭādaśabhujatvāttvaṃ garvañca kuruṣe mṛṣā
||6||विमृश्य कुरु तन्वङ्गि कार्यं स्वपरयोर्बलम् ।
अष्टादशभुजत्वात्त्वं गर्वञ्च कुरुषे मृषा
kiṃ bhujairbahubhirvyarthairāyudhaiḥ kiṃ śramapradaiḥ |
śumbhasyāgre surāṇāṃ vai jetuḥ samaraśālinaḥ
||7||किं भुजैर्बहुभिर्व्यर्थैरायुधैः किं श्रमप्रदैः ।
शुम्भस्याग्रे सुराणां वै जेतुः समरशालिनः
airāvatakaracchetturdantidāraṇakāriṇaḥ |
jayinaḥ surasaṅghānāṃ kāryaṃ kuru manogatam
||8||ऐरावतकरच्छेत्तुर्दन्तिदारणकारिणः ।
जयिनः सुरसङ्घानां कार्यं कुरु मनोगतम्
vṛthā garvāyase kānte kuru me vacanaṃ priyam |
hitaṃ tava viśālākṣi sukhadaṃ duḥkhanāśanam
||9||वृथा गर्वायसे कान्ते कुरु मे वचनं प्रियम् ।
हितं तव विशालाक्षि सुखदं दुःखनाशनम्
duḥkhadāni ca kāryāṇi tyājyāni dūrato budhaiḥ |
sukhadāni ca sevyāni śāstratattvaviśāradaiḥ
||10||दुःखदानि च कार्याणि त्याज्यानि दूरतो बुधैः ।
सुखदानि च सेव्यानि शास्त्रतत्त्वविशारदैः
caturāsi pikālāpe paśya śumbhabalaṃ mahat |
pratyakṣaṃ surasaṅghānāṃ mardanena mahodayam
||11||चतुरासि पिकालापे पश्य शुम्भबलं महत् ।
प्रत्यक्षं सुरसङ्घानां मर्दनेन महोदयम्
pratyakṣañca parityajya vṛthaivānumitiḥ kila |
sandehasahite kārye na vipaścitpravartate
||12||प्रत्यक्षञ्च परित्यज्य वृथैवानुमितिः किल ।
सन्देहसहिते कार्ये न विपश्चित्प्रवर्तते
śatruḥ surāṇāṃ paramaḥ śumbhaḥ samaradurjayaḥ |
tasmāttvāṃ prerayantyatra devā daityeśapīḍitāḥ
||13||शत्रुः सुराणां परमः शुम्भः समरदुर्जयः ।
तस्मात्त्वां प्रेरयन्त्यत्र देवा दैत्येशपीडिताः
tasmāttadvacanaiḥ snigdhairvañcitāsi śucismite |
duḥkhāya tava devānāṃ śikṣā svārthasya sādhikā
||14||तस्मात्तद्वचनैः स्निग्धैर्वञ्चितासि शुचिस्मिते ।
दुःखाय तव देवानां शिक्षा स्वार्थस्य साधिका
kāryamitraṃ parikṣipya dharmamitraṃ samāśrayet |
devāḥ svārthaparāḥ kāmaṃ tvāmahaṃ satyamabruvam
||15||कार्यमित्रं परिक्षिप्य धर्ममित्रं समाश्रयेत् ।
देवाः स्वार्थपराः कामं त्वामहं सत्यमब्रुवम्
bhaja śumbhaṃ sureśānaṃ jetāraṃ bhuvaneśvaram |
caturaṃ sundaraṃ śūraṃ kāmaśāstraviśāradam |
16 aiśvaryaṃ sarvalokānāṃ prāpsyase śumbhaśāsanāt |
niścayaṃ paramaṃ kṛtvā bhartāraṃ bhaja śobhanam
||17||भज शुम्भं सुरेशानं जेतारं भुवनेश्वरम् ।
चतुरं सुन्दरं शूरं कामशास्त्रविशारदम् ।
१६ ऐश्वर्यं सर्वलोकानां प्राप्स्यसे शुम्भशासनात् ।
निश्चयं परमं कृत्वा भर्तारं भज शोभनम्
vyāsa uvāca
iti tasya vacaḥ śrutvā caṇḍasya jagadambikā |
meghagambhīraninadaṃ jagarja punarabravīt
||18||इति तस्य वचः श्रुत्वा चण्डस्य जगदम्बिका ।
मेघगम्भीरनिनदं जगर्ज पुनरब्रवीत्
gaccha jālma mṛṣā kiṃ tvaṃ bhāṣase vañcakaṃ vacaḥ |
tyaktvā hariharādīṃśca śumbhaṃ kasmādbhaje patim
||19||गच्छ जाल्म मृषा किं त्वं भाषसे वञ्चकं वचः ।
त्यक्त्वा हरिहरादींश्च शुम्भं कस्माद्भजे पतिम्
na me kaścitpatiḥ kāryo na kāryaṃ patinā saha |
svāminī sarvabhūtānāmahameva niśāmaya
||20||न मे कश्चित्पतिः कार्यो न कार्यं पतिना सह ।
स्वामिनी सर्वभूतानामहमेव निशामय
śumbhā me bahavo dṛṣṭā niśumbhāśca sahasraśaḥ |
ghātitāśca mayā pūrvaṃ śataśo daityadānavāḥ
||21||शुम्भा मे बहवो दृष्टा निशुम्भाश्च सहस्रशः ।
घातिताश्च मया पूर्वं शतशो दैत्यदानवाः
mamāgre devavṛndāni vinaṣṭāni yuge yuge |
nāśaṃ yāsyanti daityānāṃ yūthāni punaradya vai
||22||ममाग्रे देववृन्दानि विनष्टानि युगे युगे ।
नाशं यास्यन्ति दैत्यानां यूथानि पुनरद्य वै
kāla evāgato'styatra daityasaṃhārakārakaḥ |
vṛthā tvaṃ kuruṣe yatnaṃ rakṣaṇāyātmasantateḥ
||23||काल एवागतोऽस्त्यत्र दैत्यसंहारकारकः ।
वृथा त्वं कुरुषे यत्नं रक्षणायात्मसन्ततेः
kuru yuddhaṃ vīradharmarakṣāyai tvaṃ mahāmate |
maraṇaṃ bhāvi dustyājyaṃ yaśo rakṣyaṃ mahātmabhiḥ
||24||कुरु युद्धं वीरधर्मरक्षायै त्वं महामते ।
मरणं भावि दुस्त्याज्यं यशो रक्ष्यं महात्मभिः
kiṃ te kāryaṃ niśumbhena śumbhena ca durātmanā |
vīradharmaṃ paraṃ prāpya gaccha svargaṃ surālayam
||25||किं ते कार्यं निशुम्भेन शुम्भेन च दुरात्मना ।
वीरधर्मं परं प्राप्य गच्छ स्वर्गं सुरालयम्
śumbho niśumbhaścaivānye ye cātra tava bāndhavāḥ |
sarve tavānugāḥ paścādāgamiṣyanti sāmpratam
||26||शुम्भो निशुम्भश्चैवान्ये ये चात्र तव बान्धवाः ।
सर्वे तवानुगाः पश्चादागमिष्यन्ति साम्प्रतम्
kramaśaḥ sarvadaityānāṃ kariṣyāmyadya saṃkṣayam |
viṣādaṃ tyaja mandātman kuru yuddhaṃ viśāṃpate
||27||क्रमशः सर्वदैत्यानां करिष्याम्यद्य संक्षयम् ।
विषादं त्यज मन्दात्मन् कुरु युद्धं विशांपते
tvāmahaṃ nihaniṣyāmi bhrātaraṃ tava sāmpratam |
tataḥ śumbhaṃ niśumbhaṃ ca raktabījaṃ madotkaṭam
||28||त्वामहं निहनिष्यामि भ्रातरं तव साम्प्रतम् ।
ततः शुम्भं निशुम्भं च रक्तबीजं मदोत्कटम्
anyāṃśca dānavānsarvānhatvāhaṃ samarāṅgaṇe |
gamiṣyāmi yathāsthānaṃ tiṣṭha vā gaccha vā drutam
||29||अन्यांश्च दानवान्सर्वान्हत्वाहं समराङ्गणे ।
गमिष्यामि यथास्थानं तिष्ठ वा गच्छ वा द्रुतम्
gṛhāṇāstraṃ vṛthāpuṣṭa kuru yuddhaṃ mayādhunā |
kiṃ jalpasi mṛṣā vākyaṃ sarvathā kātarapriyam
||30||गृहाणास्त्रं वृथापुष्ट कुरु युद्धं मयाधुना ।
किं जल्पसि मृषा वाक्यं सर्वथा कातरप्रियम्
vyāsa uvāca
tayetthaṃ preritau daityau caṇḍamuṇḍau krudhānvitau |
jyāśabdaṃ tarasā ghoraṃ cakraturbaladarpitau
||31||तयेत्थं प्रेरितौ दैत्यौ चण्डमुण्डौ क्रुधान्वितौ ।
ज्याशब्दं तरसा घोरं चक्रतुर्बलदर्पितौ
sāpi śaṅkhasvanaṃ cakre pūrayantī diśo daśa |
siṃho'pi kupitastāvannādaṃ samakarodbalī
||32||सापि शङ्खस्वनं चक्रे पूरयन्ती दिशो दश ।
सिंहोऽपि कुपितस्तावन्नादं समकरोद्बली
tena nādena śakrādyā jaharṣuramarāstadā |
munayo yakṣagandharvāḥ siddhāḥ sādhyāśca kinnarāḥ
||33||तेन नादेन शक्राद्या जहर्षुरमरास्तदा ।
मुनयो यक्षगन्धर्वाः सिद्धाः साध्याश्च किन्नराः
yuddhaṃ parasparaṃ tatra jātaṃ kātarabhītidam |
caṇḍikācaṇḍayostīvraṃ bāṇakhaḍgagadādibhiḥ
||34||युद्धं परस्परं तत्र जातं कातरभीतिदम् ।
चण्डिकाचण्डयोस्तीव्रं बाणखड्गगदादिभिः
caṇḍamuktāñcharāndevī ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ |
mumoca punarugrānsā bāṇāṃśca pannagāniva
||35||चण्डमुक्ताञ्छरान्देवी चिच्छेद निशितैः शरैः ।
मुमोच पुनरुग्रान्सा बाणांश्च पन्नगानिव
gaganaṃ chāditaṃ tatra saṃgrāme viśikhaistadā |
śalabhairiva meghānte karṣakāṇāṃ bhayapradaiḥ
||36||गगनं छादितं तत्र संग्रामे विशिखैस्तदा ।
शलभैरिव मेघान्ते कर्षकाणां भयप्रदैः
muṇḍo'pi sainikaiḥ sārdhaṃ papāta tarasā raṇe |
mumoca bāṇavṛṣṭiṃ vai kruddhaḥ paramadāruṇaḥ
||37||मुण्डोऽपि सैनिकैः सार्धं पपात तरसा रणे ।
मुमोच बाणवृष्टिं वै क्रुद्धः परमदारुणः
bāṇajālaṃ mahad dṛṣṭvā kuddhā tatrāmbikā bhṛśam |
kopena vadanaṃ tasyā babhūva ghanasannibham
||38||बाणजालं महद् दृष्ट्वा कुद्धा तत्राम्बिका भृशम् ।
कोपेन वदनं तस्या बभूव घनसन्निभम्
kadalīpuṣpanetrañca bhṛkuṭīkuṭilaṃ tadā |
niṣkrāntā ca tadā kālī lalāṭaphalakāddrutam
||39||कदलीपुष्पनेत्रञ्च भृकुटीकुटिलं तदा ।
निष्क्रान्ता च तदा काली ललाटफलकाद्द्रुतम्
vyāghracarmāmbarā krūrā gajacarmottarīyakā |
muṇḍamālādharā ghorā śuṣkavāpīsamodarā
||40||व्याघ्रचर्माम्बरा क्रूरा गजचर्मोत्तरीयका ।
मुण्डमालाधरा घोरा शुष्कवापीसमोदरा
khaḍgapāśadharātīva bhīṣaṇā bhayadāyinī |
khaṭvāṅgadhāriṇī raudrā kālarātririvāparā
||41||खड्गपाशधरातीव भीषणा भयदायिनी ।
खट्वाङ्गधारिणी रौद्रा कालरात्रिरिवापरा
vistīrṇavadanā jihvāṃ cālayantī muhurmuhuḥ |
vistārajaghanā vegājjaghānāsurasainikān
||42||विस्तीर्णवदना जिह्वां चालयन्ती मुहुर्मुहुः ।
विस्तारजघना वेगाज्जघानासुरसैनिकान्
kare kṛtvā mahāvīrāṃstarasā sā ruṣānvitā |
mukhe cikṣepa daiteyānpipeṣa daśanaiḥ śanaiḥ
||43||करे कृत्वा महावीरांस्तरसा सा रुषान्विता ।
मुखे चिक्षेप दैतेयान्पिपेष दशनैः शनैः
gajānghaṇṭānvitānhaste gṛhītvā nidadhau mukhe |
sārohānbhakṣayitvājau sāṭṭahāsaṃ cakāra ha
||44||गजान्घण्टान्वितान्हस्ते गृहीत्वा निदधौ मुखे ।
सारोहान्भक्षयित्वाजौ साट्टहासं चकार ह
tathaiva turagānuṣṭrāṃstathā sārathibhiḥ saha |
nikṣipya vakttre daśanaiścarvayatyatibhairavam
||45||तथैव तुरगानुष्ट्रांस्तथा सारथिभिः सह ।
निक्षिप्य वक्त्त्रे दशनैश्चर्वयत्यतिभैरवम्
hanyamānaṃ balaṃ prekṣya caṇḍamuṇḍau mahāsurau |
chādayāmāsaturdevīṃ bāṇāsārairanantaraiḥ
||46||हन्यमानं बलं प्रेक्ष्य चण्डमुण्डौ महासुरौ ।
छादयामासतुर्देवीं बाणासारैरनन्तरैः
caṇḍaścaṇḍakaracchāyaṃ cakraṃ cakradharāyudham |
cikṣepa tarasā devīṃ nanāda ca muhurmuhuḥ
||47||चण्डश्चण्डकरच्छायं चक्रं चक्रधरायुधम् ।
चिक्षेप तरसा देवीं ननाद च मुहुर्मुहुः
nadantaṃ vīkṣya taṃ kālī rathāṅgañca raviprabham |
bāṇenaikena ciccheda suprabhaṃ tatsudarśanam
||48||नदन्तं वीक्ष्य तं काली रथाङ्गञ्च रविप्रभम् ।
बाणेनैकेन चिच्छेद सुप्रभं तत्सुदर्शनम्
taṃ jaghāna śaraistīkṣṇaiścaṇḍaṃ caṇḍī śilāśitaiḥ |
mūrcchito'sau papātorvyāṃ devībāṇārdito bhṛśam
||49||तं जघान शरैस्तीक्ष्णैश्चण्डं चण्डी शिलाशितैः ।
मूर्च्छितोऽसौ पपातोर्व्यां देवीबाणार्दितो भृशम्
patitaṃ bhrātaraṃ vīkṣya muṇḍo duḥkhārditastadā |
cakāra śaravṛṣṭiñca kālikopari kopataḥ
||50||पतितं भ्रातरं वीक्ष्य मुण्डो दुःखार्दितस्तदा ।
चकार शरवृष्टिञ्च कालिकोपरि कोपतः
caṇḍikā muṇḍanirmuktāṃ śaravṛṣṭiṃ sudāruṇām |
īṣikāstrairbalānmuktaiścakāra tilaśaḥ kṣaṇāt
||51||चण्डिका मुण्डनिर्मुक्तां शरवृष्टिं सुदारुणाम् ।
ईषिकास्त्रैर्बलान्मुक्तैश्चकार तिलशः क्षणात्
ardhacandreṇa bāṇena tāḍayāmāsa taṃ punaḥ |
patito'sau mahāvīryo medinyāṃ madavarjitaḥ
||52||अर्धचन्द्रेण बाणेन ताडयामास तं पुनः ।
पतितोऽसौ महावीर्यो मेदिन्यां मदवर्जितः
hāhākāro mahānāsīddānavānāṃ bale tadā |
jaharṣuramarāḥ sarve gaganasthā gatavyathāḥ
||53||हाहाकारो महानासीद्दानवानां बले तदा ।
जहर्षुरमराः सर्वे गगनस्था गतव्यथाः
vihāya mūrcchāṃ caṇḍastu saṃgṛhya mahatīṃ gadām |
tarasā tāḍayāmāsa kālikāṃ dakṣiṇe bhuje
||54||विहाय मूर्च्छां चण्डस्तु संगृह्य महतीं गदाम् ।
तरसा ताडयामास कालिकां दक्षिणे भुजे
vañcayitvā gadāghātaṃ taṃ babandha mahāsuram |
tarasā bāṇapāśena mantramuktena kālikā
||55||वञ्चयित्वा गदाघातं तं बबन्ध महासुरम् ।
तरसा बाणपाशेन मन्त्रमुक्तेन कालिका
utthitastu tadā muṇḍo baddhaṃ dṛṣṭvānujaṃ balāt |
ājagāma susannaddhaḥ śaktiṃ kṛtvā kare dṛḍhām
||56||उत्थितस्तु तदा मुण्डो बद्धं दृष्ट्वानुजं बलात् ।
आजगाम सुसन्नद्धः शक्तिं कृत्वा करे दृढाम्
āgacchantaṃ tadā kālī dānavaṃ vīkṣya satvaram |
babandha tarasā taṃ tu dvitīyaṃ bhrātaraṃ bhṛśam
||57||आगच्छन्तं तदा काली दानवं वीक्ष्य सत्वरम् ।
बबन्ध तरसा तं तु द्वितीयं भ्रातरं भृशम्
gṛhītvā tau mahāvīryau caṇḍamuṇḍau śaśāviva |
kurvatī vipulaṃ hāsamājagāmāmbikāṃ prati
||58||गृहीत्वा तौ महावीर्यौ चण्डमुण्डौ शशाविव ।
कुर्वती विपुलं हासमाजगामाम्बिकां प्रति
āgatya tāmathovāca gṛhāṇemau paśū priye |
raṇayajñārthamānītau dānavau raṇadurjayau
||59||आगत्य तामथोवाच गृहाणेमौ पशू प्रिये ।
रणयज्ञार्थमानीतौ दानवौ रणदुर्जयौ
tāvānītau tadā vīkṣya caṇḍikā tau vṛkāviva |
ambikā kālikāṃ prāha mādhurīsaṃyutaṃ vacaḥ
||60||तावानीतौ तदा वीक्ष्य चण्डिका तौ वृकाविव ।
अम्बिका कालिकां प्राह माधुरीसंयुतं वचः
vadhaṃ mā kuru mā muñca caturāsi raṇapriye |
devānāṃ kāryasaṃsiddhiḥ kartavyā tarasā tvayā
||61||वधं मा कुरु मा मुञ्च चतुरासि रणप्रिये ।
देवानां कार्यसंसिद्धिः कर्तव्या तरसा त्वया
vyāsa uvāca
iti tasyā vacaḥ śrutvā kālikā prāha tāṃ punaḥ |
yuddhayajñe'tivikhyāte khaḍgayūpe pratiṣṭhite
||62||इति तस्या वचः श्रुत्वा कालिका प्राह तां पुनः ।
युद्धयज्ञेऽतिविख्याते खड्गयूपे प्रतिष्ठिते
ālambhañca kariṣyāmi yathā hiṃsā na jāyate |
ityuktvā sā tadā devī khaḍgena śirasī tayoḥ
||63||आलम्भञ्च करिष्यामि यथा हिंसा न जायते ।
इत्युक्त्वा सा तदा देवी खड्गेन शिरसी तयोः
cakarta tarasā kālī papau ca rudhiraṃ mudā |
evaṃ daityau hatau dṛṣṭvā muditovāca cāmbikā
||64||चकर्त तरसा काली पपौ च रुधिरं मुदा ।
एवं दैत्यौ हतौ दृष्ट्वा मुदितोवाच चाम्बिका
kṛtaṃ kāryaṃ surāṇāṃ te dadāmyadya varaṃ śubham |
caṇḍamuṇḍau hatau yasmāttasmātte nāma kālike |
cāmuṇḍeti suvikhyātaṃ bhaviṣyati dharātale
||65||कृतं कार्यं सुराणां ते ददाम्यद्य वरं शुभम् ।
चण्डमुण्डौ हतौ यस्मात्तस्मात्ते नाम कालिके ।
चामुण्डेति सुविख्यातं भविष्यति धरातले
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe caṇḍamuṇḍavadhena devyāścāmuṇḍetināmavarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ || 26 ||