praṇipatya muniṃ prītyā praśrayāvanatau bhṛśam
mahiṣa uvāca
iti tasya vacaḥ śrutvā duḥkhitau vaiśyapārthivau |
praṇipatya muniṃ prītyā praśrayāvanatau bhṛśam
||1||इति तस्य वचः श्रुत्वा दुःखितौ वैश्यपार्थिवौ ।
प्रणिपत्य मुनिं प्रीत्या प्रश्रयावनतौ भृशम्
harṣeṇotphullanayanāvūcaturvākyakovidau |
kṛtāñjalipuṭau śāntau bhaktipravaṇacetasau
||2||हर्षेणोत्फुल्लनयनावूचतुर्वाक्यकोविदौ ।
कृताञ्जलिपुटौ शान्तौ भक्तिप्रवणचेतसौ
bhagavanpāvitāvadya śāntau dīnau śucānvitau |
tava sūktasarasvatyā gaṅgayeva bhagīrathaḥ
||3||भगवन्पावितावद्य शान्तौ दीनौ शुचान्वितौ ।
तव सूक्तसरस्वत्या गङ्गयेव भगीरथः
sādhavaḥ sambhavantīha paropakṛtitatparāḥ |
akṛtrimaguṇārāmāḥ sukhadāḥ sarvadehinām
||4||साधवः सम्भवन्तीह परोपकृतितत्पराः ।
अकृत्रिमगुणारामाः सुखदाः सर्वदेहिनाम्
pūrvapuṇyaprasaṅgena prāpto'yamāśrayaḥ śubhaḥ |
tavāvābhyāṃ mahābhāga mahāduḥkhavināśakaḥ
||5||पूर्वपुण्यप्रसङ्गेन प्राप्तोऽयमाश्रयः शुभः ।
तवावाभ्यां महाभाग महादुःखविनाशकः
bhavanti mānavā bhūmau bahavaḥ svārthatatparāḥ |
parārthasādhane dakṣāḥ kecitkvāpi bhavādṛśāḥ
||6||भवन्ति मानवा भूमौ बहवः स्वार्थतत्पराः ।
परार्थसाधने दक्षाः केचित्क्वापि भवादृशाः
duḥkhito'haṃ muniśreṣṭha vaiśyo'yaṃ cātiduḥkhitaḥ |
ubhau saṃsārasaṃtaptau tavāśramapade mudā
||7||दुःखितोऽहं मुनिश्रेष्ठ वैश्योऽयं चातिदुःखितः ।
उभौ संसारसंतप्तौ तवाश्रमपदे मुदा
darśanādeva he vidvangataṃ duḥkhamihāvayoḥ |
dehajaṃ mānasaṃ vākyaśravaṇādeva sāmpratam
||8||दर्शनादेव हे विद्वन्गतं दुःखमिहावयोः ।
देहजं मानसं वाक्यश्रवणादेव साम्प्रतम्
dhanyāvāvāṃ kṛtakṛtyau jātau sūktisudhārasāt |
pāvitau bhavatā brahmankṛpayā karuṇārṇava
||9||धन्यावावां कृतकृत्यौ जातौ सूक्तिसुधारसात् ।
पावितौ भवता ब्रह्मन्कृपया करुणार्णव
gṛhāṇāsmatkarau sādho naya pāraṃ bhavārṇavāt |
magnau śrāṃtāviti jñātvā maṃtradānena sāṃpratam
||10||गृहाणास्मत्करौ साधो नय पारं भवार्णवात् ।
मग्नौ श्रांताविति ज्ञात्वा मंत्रदानेन सांप्रतम्
tapaḥ kṛtvā'tivipulaṃ samārādhya sukhapradām |
saṃprāpya darśanaṃ bhūyo yāsyāvo nijamaṃdiram
||11||तपः कृत्वाऽतिविपुलं समाराध्य सुखप्रदाम् ।
संप्राप्य दर्शनं भूयो यास्यावो निजमंदिरम्
vadanāttava samprāpya devīmantraṃ navākṣaram |
smaraṇaṃ ca kariṣyāvo nirāhārau dhṛtavratau
||12||वदनात्तव सम्प्राप्य देवीमन्त्रं नवाक्षरम् ।
स्मरणं च करिष्यावो निराहारौ धृतव्रतौ
vyāsa uvāca
iti sañcoditastābhyāṃ sumedhā munisattamaḥ |
dadau maṃtraṃ śubhaṃ tābhyāṃ dhyānabījapuraḥsaram
||13||इति सञ्चोदितस्ताभ्यां सुमेधा मुनिसत्तमः ।
ददौ मंत्रं शुभं ताभ्यां ध्यानबीजपुरःसरम्
tau ca prāpya munermaṃtraṃ sammantrya gurudaivatau |
jagmaturvaiśyarājānau nadītīramanuttamam
||14||तौ च प्राप्य मुनेर्मंत्रं सम्मन्त्र्य गुरुदैवतौ ।
जग्मतुर्वैश्यराजानौ नदीतीरमनुत्तमम्
ekāṃte vijane sthāne kṛtvāsanaparigraham |
upaviṣṭau sthiraprajñau tāvatīva kṛśodarau
||15||एकांते विजने स्थाने कृत्वासनपरिग्रहम् ।
उपविष्टौ स्थिरप्रज्ञौ तावतीव कृशोदरौ
mantrajāpyaratau śāntau caritratrayapāṭhakau |
ninyaturmāsamekaṃ tu tatra dhyānaparāyaṇau
||16||मन्त्रजाप्यरतौ शान्तौ चरित्रत्रयपाठकौ ।
निन्यतुर्मासमेकं तु तत्र ध्यानपरायणौ
tayormāsavratenaiva jātā prītiranuttamā |
padāmbuje bhavānyāstu sthirā buddhistathāpyalam
||17||तयोर्मासव्रतेनैव जाता प्रीतिरनुत्तमा ।
पदाम्बुजे भवान्यास्तु स्थिरा बुद्धिस्तथाप्यलम्
kadācitpādayorgatvā munestasya mahātmanaḥ |
kṛtapraṇāmāvāgatya tasthatuśca kuśāsane
||18||कदाचित्पादयोर्गत्वा मुनेस्तस्य महात्मनः ।
कृतप्रणामावागत्य तस्थतुश्च कुशासने
nānyakārya parau kvāpi babhūvatuḥ kadācana |
devīdhyānaparau nityaṃ japamantraratau sadā
||19||नान्यकार्य परौ क्वापि बभूवतुः कदाचन ।
देवीध्यानपरौ नित्यं जपमन्त्ररतौ सदा
evaṃ jāte tadā pūrṇe tatra saṃvatsare nṛpa |
babhūvatuḥ phalāhāraṃ tyaktvā parṇāśanau nṛpa
||20||एवं जाते तदा पूर्णे तत्र संवत्सरे नृप ।
बभूवतुः फलाहारं त्यक्त्वा पर्णाशनौ नृप
varṣamekaṃ tapastatra cakraturvaiśyapārthivau |
śuṣkaparṇāśanau dāntau japadhyānaparāyaṇau
||21||वर्षमेकं तपस्तत्र चक्रतुर्वैश्यपार्थिवौ ।
शुष्कपर्णाशनौ दान्तौ जपध्यानपरायणौ
pūrṇe varṣadvaye jāte kadāciddarśanaṃ ca tau |
prāpatuḥ svapnamadhye tu bhagavatyā manoharam
||22||पूर्णे वर्षद्वये जाते कदाचिद्दर्शनं च तौ ।
प्रापतुः स्वप्नमध्ये तु भगवत्या मनोहरम्
raktāmbaradharāṃ devīṃ cārubhūṣaṇabhūṣitām |
kadācinnṛpatiḥ svapne'pyapaśyajjagadambikām 23 |
vīkṣya svapne ca tau devīṃ prītiyuktau babhūvatuḥ |
jalāhāraistṛtīye tu sthitau saṃvatsare tu tau
||24||रक्ताम्बरधरां देवीं चारुभूषणभूषिताम् ।
कदाचिन्नृपतिः स्वप्नेऽप्यपश्यज्जगदम्बिकाम् २३ ।
वीक्ष्य स्वप्ने च तौ देवीं प्रीतियुक्तौ बभूवतुः ।
जलाहारैस्तृतीये तु स्थितौ संवत्सरे तु तौ
evaṃ varṣatrayaṃ kṛtvā tatastau vaiśyapārthivau |
cakratustau tadā ciṃtāṃ citte darśanalālasau
||25||एवं वर्षत्रयं कृत्वा ततस्तौ वैश्यपार्थिवौ ।
चक्रतुस्तौ तदा चिंतां चित्ते दर्शनलालसौ
pratyakṣadarśanaṃ devyā na prāptaṃ śāṃtidaṃ nṛṇām |
dehatyāgaṃ kariṣyāvo duḥkhitau bhṛśamāturau
||26||प्रत्यक्षदर्शनं देव्या न प्राप्तं शांतिदं नृणाम् ।
देहत्यागं करिष्यावो दुःखितौ भृशमातुरौ
iti saṃcintya manasā rājā kuṇḍaṃ cakāra ha |
trikoṇaṃ susthiraṃ saumyaṃ hastamātrapramāṇataḥ
||27||इति संचिन्त्य मनसा राजा कुण्डं चकार ह ।
त्रिकोणं सुस्थिरं सौम्यं हस्तमात्रप्रमाणतः
saṃsthāpya pāvakaṃ rājā tathā vaiśyo'tibhaktimān |
guhāvāso nijaṃ māṃsaṃ chittvā chittvā punaḥpunaḥ
||28||संस्थाप्य पावकं राजा तथा वैश्योऽतिभक्तिमान् ।
गुहावासो निजं मांसं छित्त्वा छित्त्वा पुनःपुनः
tathā vaiśyo'pi dīpte'gnau svamāṃsaṃ prāpakṣipattadā |
rudhireṇa baliṃ cāsyai dadatustau kṛtodyamau
||29||तथा वैश्योऽपि दीप्तेऽग्नौ स्वमांसं प्रापक्षिपत्तदा ।
रुधिरेण बलिं चास्यै ददतुस्तौ कृतोद्यमौ
tadā bhagavatī dattvā pratyakṣaṃ darśanaṃ tayoḥ |
prāha prītibharodbhrāṃtau dṛṣṭvā tau duḥkhitau bhṛśam |
śrīdevyuvāca |
varaṃ varaya bho rājan yatte manasi vāṃchitam |
tuṣṭā'haṃ tapasā te'dya bhakto'si tvaṃ mato mama 31 |
vaiśyaṃ prāha tadā devī prasannā'haṃ mahāmate |
kiṃ te'bhīṣṭaṃ dadāmyadya prārthayāśu manogatam
||32||तदा भगवती दत्त्वा प्रत्यक्षं दर्शनं तयोः ।
प्राह प्रीतिभरोद्भ्रांतौ दृष्ट्वा तौ दुःखितौ भृशम् ।
श्रीदेव्युवाच ।
वरं वरय भो राजन् यत्ते मनसि वांछितम् ।
तुष्टाऽहं तपसा तेऽद्य भक्तोऽसि त्वं मतो मम ३१ ।
वैश्यं प्राह तदा देवी प्रसन्नाऽहं महामते ।
किं तेऽभीष्टं ददाम्यद्य प्रार्थयाशु मनोगतम्
vyāsa uvāca
tacchrutvā vacanaṃ rājā tāmuvāca mudānvitaḥ |
dehi me'dya nijaṃ rājyaṃ hataśatrubalaṃ balāt
||33||तच्छ्रुत्वा वचनं राजा तामुवाच मुदान्वितः ।
देहि मेऽद्य निजं राज्यं हतशत्रुबलं बलात्
tamuvāca tadā devī gaccha rājannijaṃ gṛham |
śatravaḥ kṣīṇasattvāste gamiṣyaṃti parājitāḥ
||34||तमुवाच तदा देवी गच्छ राजन्निजं गृहम् ।
शत्रवः क्षीणसत्त्वास्ते गमिष्यंति पराजिताः
maṃtriṇastu samāgatya te patiṣyaṃti pādayoḥ |
kuru rājyaṃ mahābhāga nagare svaṃ yathāsukham
||35||मंत्रिणस्तु समागत्य ते पतिष्यंति पादयोः ।
कुरु राज्यं महाभाग नगरे स्वं यथासुखम्
kṛtvā rājyaṃ suvipulaṃ varṣāṇāmayutaṃ nṛpa |
dehānte janma saṃprāpya sūryācca bhavitā manuḥ 36 |
vyāsa uvāca |
vaiśyastāmapyuvācedaṃ kṛtāṃjalipuṭa: śuciḥ |
na me gṛheṇa kāryaṃ vai na putreṇa dhanena vā
||37||कृत्वा राज्यं सुविपुलं वर्षाणामयुतं नृप ।
देहान्ते जन्म संप्राप्य सूर्याच्च भविता मनुः ३६ ।
व्यास उवाच ।
वैश्यस्तामप्युवाचेदं कृतांजलिपुट: शुचिः ।
न मे गृहेण कार्यं वै न पुत्रेण धनेन वा
sarvaṃ baṃdhakaraṃ mātaḥ svapnavannaśvaraṃ sphuṭam |
jñānaṃ me dehi viśadaṃ mokṣadaṃ baṃdhanāśanam
||38||सर्वं बंधकरं मातः स्वप्नवन्नश्वरं स्फुटम् ।
ज्ञानं मे देहि विशदं मोक्षदं बंधनाशनम्
asāre'smiṃśca saṃsāre mūḍhā majjaṃti pāmarāḥ |
paṃḍitā: saṃtaraṃtīha tasmānnecchanti saṃsṛtim 39 |
vyāsa uvāca |
tadākarṇya mahāmāyā vaiśyaṃ prāha puraḥsthitam |
vaiśvavarya tava jñānaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||40||असारेऽस्मिंश्च संसारे मूढा मज्जंति पामराः ।
पंडिता: संतरंतीह तस्मान्नेच्छन्ति संसृतिम् ३९ ।
व्यास उवाच ।
तदाकर्ण्य महामाया वैश्यं प्राह पुरःस्थितम् ।
वैश्ववर्य तव ज्ञानं भविष्यति न संशयः
iti dattvā varaṃ tābhyāṃ tatraivāṃtaradhīyata |
adarśanaṃ gatāyāṃ tu rājā taṃ munisattamam
||41||इति दत्त्वा वरं ताभ्यां तत्रैवांतरधीयत ।
अदर्शनं गतायां तु राजा तं मुनिसत्तमम्
praṇamya hayamāruhya gamanāya mano dadhe |
tadaiva tasya sacivāstatrāgatya nṛpaṃ prajāḥ
||42||प्रणम्य हयमारुह्य गमनाय मनो दधे ।
तदैव तस्य सचिवास्तत्रागत्य नृपं प्रजाः
praṇemurvinayopetāstamūcuḥ prāṃjalisthitāḥ |
rājaṃste śatravaḥ sarve pāpācca nihatā raṇe
||43||प्रणेमुर्विनयोपेतास्तमूचुः प्रांजलिस्थिताः ।
राजंस्ते शत्रवः सर्वे पापाच्च निहता रणे
rājyaṃ niṣkaṃṭakaṃ bhūpa kuruṣva puramāsthitaḥ |
tacchrutvā vacanaṃ rājā natvā taṃ munisattamam 44 |
āpṛcchya niryayau tatra maṃtribhiḥ parivāritaḥ |
saṃprāpya ca nijaṃ rājyaṃ dārānsvajanabāṃdhavān 45 |
bubhuje pṛthivīṃ sarvāṃ tataḥ sāgaramekhalām |
vaiśyo'pi jñānamāsādya muktasaṃgaḥ samaṃtataḥ
||46||राज्यं निष्कंटकं भूप कुरुष्व पुरमास्थितः ।
तच्छ्रुत्वा वचनं राजा नत्वा तं मुनिसत्तमम् ४४ ।
आपृच्छ्य निर्ययौ तत्र मंत्रिभिः परिवारितः ।
संप्राप्य च निजं राज्यं दारान्स्वजनबांधवान् ४५ ।
बुभुजे पृथिवीं सर्वां ततः सागरमेखलाम् ।
वैश्योऽपि ज्ञानमासाद्य मुक्तसंगः समंततः
kālātivāhanaṃ tatra muktabaṃdhaścakāra ha|
tīrtheṣu vicarangāyanbhagavatyā guṇānatha
||47||कालातिवाहनं तत्र मुक्तबंधश्चकार ह।
तीर्थेषु विचरन्गायन्भगवत्या गुणानथ
etatte kathitaṃ devyāścaritaṃ paramādbhutam |
ārādhanaphalaprāptiryathāvadbhūpavaiśyayoḥ
||48||एतत्ते कथितं देव्याश्चरितं परमाद्भुतम् ।
आराधनफलप्राप्तिर्यथावद्भूपवैश्ययोः
daityānāṃ hananaṃ proktaṃ prādurbhāvastathā śubhaḥ |
evaṃprabhāvā sā devī bhaktānāmabhayapradā
||49||दैत्यानां हननं प्रोक्तं प्रादुर्भावस्तथा शुभः ।
एवंप्रभावा सा देवी भक्तानामभयप्रदा
yaḥ śṛṇoti naro nityametadākhyānamuttamam |
saṃprāpnoti naraḥ satyaṃ saṃsārasukhamadbhutam
||50||यः शृणोति नरो नित्यमेतदाख्यानमुत्तमम् ।
संप्राप्नोति नरः सत्यं संसारसुखमद्भुतम्
jñānadaṃ mokṣadaṃ caiva kīrtidaṃ sukhadaṃ tathā |
pāvanaṃ śravaṇānnūnametadākhyānamadbhutam
||51||ज्ञानदं मोक्षदं चैव कीर्तिदं सुखदं तथा ।
पावनं श्रवणान्नूनमेतदाख्यानमद्भुतम्
akhilārthapradaṃ nṝṇāṃ sarvadharmasamāvṛtam |
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ kāraṇaṃ paramaṃ matam
||52||अखिलार्थप्रदं नॄणां सर्वधर्मसमावृतम् ।
धर्मार्थकाममोक्षाणां कारणं परमं मतम्
sūta uvāca
janamejayena rājñā'sau pṛṣṭaḥ satyavatīsutaḥ |
uvāca saṃhitāṃ divyāṃ vyāsaḥ sarvārthatattvavit
||53||जनमेजयेन राज्ञाऽसौ पृष्टः सत्यवतीसुतः ।
उवाच संहितां दिव्यां व्यासः सर्वार्थतत्त्ववित्
caritaṃ caṃḍikāyāstu śumbhadaityavadhāśritam |
kathayāmāsa bhagavānkṛṣṇaḥ kāruṇiko muniḥ |
iti vaḥ kathitaḥ sāraḥ purāṇānāṃ munīśvarāḥ
||54||चरितं चंडिकायास्तु शुम्भदैत्यवधाश्रितम् ।
कथयामास भगवान्कृष्णः कारुणिको मुनिः ।
इति वः कथितः सारः पुराणानां मुनीश्वराः
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe pañcatriṃśo'dhyāyaḥ || 35 ||
vyomāṃkābhradvisaṃkhyātaḥ 2090 ślokairvyāsena dhīmatā |
devībhāgavatasyāsya pañcamaskandha īritaḥ
||5||व्योमांकाभ्रद्विसंख्यातः २०९० श्लोकैर्व्यासेन धीमता ।
देवीभागवतस्यास्य पञ्चमस्कन्ध ईरितः
samāpto'yaṃ pañcamaḥ skandhaḥ