yogamāyāprabhāvavarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
bhavatā kathitaṃ sūta mahadākhyānamuttamam |
kṛṣṇasya caritaṃ divyaṃ sarvapātakanāśanam
||1||भवता कथितं सूत महदाख्यानमुत्तमम् ।
कृष्णस्य चरितं दिव्यं सर्वपातकनाशनम्
sandeho'tra mahābhāga vāsudevakathānake |
jāyate naḥ procyamāne vistareṇa mahāmate
||2||सन्देहोऽत्र महाभाग वासुदेवकथानके ।
जायते नः प्रोच्यमाने विस्तरेण महामते
vane gatvā tapastaptaṃ vāsudevena duṣkaram |
viṣṇoraṃśāvatāreṇa śivasyārādhanaṃ kṛtam
||3||वने गत्वा तपस्तप्तं वासुदेवेन दुष्करम् ।
विष्णोरंशावतारेण शिवस्याराधनं कृतम्
varapradānaṃ devyā ca pārvatyā yatkṛtaṃ punaḥ |
jaganmātuśca pūrṇāyāḥ śrīdevyā aṃśabhūtayā
||4||वरप्रदानं देव्या च पार्वत्या यत्कृतं पुनः ।
जगन्मातुश्च पूर्णायाः श्रीदेव्या अंशभूतया
īśvareṇāpi kṛṣṇena kutastau samprapūjitau |
nyūnatā vā kimastvasya tadevaṃ saṃśayo mama
||5||ईश्वरेणापि कृष्णेन कुतस्तौ सम्प्रपूजितौ ।
न्यूनता वा किमस्त्वस्य तदेवं संशयो मम
sūta uvāca
śṛṇudhvaṃ kāraṇaṃ tatra mayā vyāsaśrutañca yat |
prabravīmi mahābhāgāḥ kathāṃ kṛṣṇaguṇānvitām
||6||शृणुध्वं कारणं तत्र मया व्यासश्रुतञ्च यत् ।
प्रब्रवीमि महाभागाः कथां कृष्णगुणान्विताम्
vṛttāntaṃ vyāsataḥ śrutvā vairāṭīsutajastadā |
punaḥ papraccha medhāvī sandehaṃ paramaṃ gataḥ
||7||वृत्तान्तं व्यासतः श्रुत्वा वैराटीसुतजस्तदा ।
पुनः पप्रच्छ मेधावी सन्देहं परमं गतः
janamejaya uvāca
samyaksatyavatīsūno śrutaṃ paramakāraṇam |
tathāpi manaso vṛttiḥ saṃśayaṃ na vimuñcati
||8||सम्यक्सत्यवतीसूनो श्रुतं परमकारणम् ।
तथापि मनसो वृत्तिः संशयं न विमुञ्चति
kṛṣṇenārādhitaḥ śambhustapastaptvātidāruṇam |
vismayo'yaṃ mahābhāga devadevena viṣṇunā
||9||कृष्णेनाराधितः शम्भुस्तपस्तप्त्वातिदारुणम् ।
विस्मयोऽयं महाभाग देवदेवेन विष्णुना
yaḥ sarvātmāpi sarveśaḥ sarvasiddhipradaḥ prabhuḥ |
sa kathaṃ kṛtavānghoraṃ tapaḥ prākṛtavaddhariḥ
||10||यः सर्वात्मापि सर्वेशः सर्वसिद्धिप्रदः प्रभुः ।
स कथं कृतवान्घोरं तपः प्राकृतवद्धरिः
jagatkartuṃ kṣamaḥ kṛṣṇastathā pālayituṃ kṣamaḥ |
saṃhartumapi kasmātsa dāruṇaṃ tapa ācarat
||11||जगत्कर्तुं क्षमः कृष्णस्तथा पालयितुं क्षमः ।
संहर्तुमपि कस्मात्स दारुणं तप आचरत्
vyāsa uvāca
satyamuktaṃ tvayā rājan vāsudevo janārdanaḥ |
kṣamaḥ sarveṣu kāryeṣu devānāṃ daityasūdanaḥ
||12||सत्यमुक्तं त्वया राजन् वासुदेवो जनार्दनः ।
क्षमः सर्वेषु कार्येषु देवानां दैत्यसूदनः
tathāpi mānuṣaṃ dehamāśritaḥ parameśvaraḥ |
kṛtavānmānuṣānbhāvānvarṇāśramasamāśritān
||13||तथापि मानुषं देहमाश्रितः परमेश्वरः ।
कृतवान्मानुषान्भावान्वर्णाश्रमसमाश्रितान्
vṛddhānāṃ pūjanaṃ caiva gurupādābhivandanam |
brāhmaṇānāṃ tathā sevā devatārādhanaṃ tathā
||14||वृद्धानां पूजनं चैव गुरुपादाभिवन्दनम् ।
ब्राह्मणानां तथा सेवा देवताराधनं तथा
śoke śokābhiyogaśca harṣe harṣasamunnatiḥ |
dainyaṃ nānāpavādāśca strīṣu kāmopasevanam
||15||शोके शोकाभियोगश्च हर्षे हर्षसमुन्नतिः ।
दैन्यं नानापवादाश्च स्त्रीषु कामोपसेवनम्
kāmaḥ krodhastathā lobhaḥ kāle kāle bhavanti hi |
tathā guṇamaye dehe nirguṇatvaṃ kathaṃ bhavet
||16||कामः क्रोधस्तथा लोभः काले काले भवन्ति हि ।
तथा गुणमये देहे निर्गुणत्वं कथं भवेत्
saubalīśāpajāddoṣāttathā brāhmaṇaśāpajāt |
nidhanaṃ yādavānāṃ tu kṛṣṇadehasya mocanam
||17||सौबलीशापजाद्दोषात्तथा ब्राह्मणशापजात् ।
निधनं यादवानां तु कृष्णदेहस्य मोचनम्
haraṇaṃ luṇṭhanaṃ tadvattatpatnīnāṃ narādhipa |
arjunasyāstramokṣe ca klībatvaṃ taskareṣu ca
||18||हरणं लुण्ठनं तद्वत्तत्पत्नीनां नराधिप ।
अर्जुनस्यास्त्रमोक्षे च क्लीबत्वं तस्करेषु च
ajñatvaṃ haraṇe gehāttatpradyumnāniruddhayoḥ |
evaṃ mānuṣadehe'sminmānuṣaṃ khalu ceṣṭitam
||19||अज्ञत्वं हरणे गेहात्तत्प्रद्युम्नानिरुद्धयोः ।
एवं मानुषदेहेऽस्मिन्मानुषं खलु चेष्टितम्
viṣṇoraṃśāvatāre'sminnārāyaṇamunestathā |
aṃśaje vāsudeve'tra kiṃ citraṃ śivasevane
||20||विष्णोरंशावतारेऽस्मिन्नारायणमुनेस्तथा ।
अंशजे वासुदेवेऽत्र किं चित्रं शिवसेवने
sa hi sarveśvaro devo viṣṇorapi ca kāraṇam |
suṣuptasthānanāthaḥ sa viṣṇunā ca prapūjitaḥ
||21||स हि सर्वेश्वरो देवो विष्णोरपि च कारणम् ।
सुषुप्तस्थाननाथः स विष्णुना च प्रपूजितः
tadaṃśabhūtāḥ kṛṣṇādyāstaiḥ kathaṃ na sa pūjyate |
akāro bhagavānbrahmāpyukāraḥ syāddhariḥ svayam
||22||तदंशभूताः कृष्णाद्यास्तैः कथं न स पूज्यते ।
अकारो भगवान्ब्रह्माप्युकारः स्याद्धरिः स्वयम्
makāro bhagavān rudro'pyardhamātrā maheśvarī |
uttarottarabhāvenāpyuttamatvaṃ smṛtaṃ budhaiḥ
||23||मकारो भगवान् रुद्रोऽप्यर्धमात्रा महेश्वरी ।
उत्तरोत्तरभावेनाप्युत्तमत्वं स्मृतं बुधैः
ataḥ sarveṣu śāstreṣu devī sarvottamā smṛtā |
ardhamātrāsthitā nityā yānuccāryā viśeṣataḥ
||24||अतः सर्वेषु शास्त्रेषु देवी सर्वोत्तमा स्मृता ।
अर्धमात्रास्थिता नित्या यानुच्चार्या विशेषतः
viṣṇorapyathiko rudro viṣṇustu brahmaṇo'dhikaḥ |
tasmānna saṃśayaḥ kāryaḥ kṛṣṇena śivapūjane
||25||विष्णोरप्यथिको रुद्रो विष्णुस्तु ब्रह्मणोऽधिकः ।
तस्मान्न संशयः कार्यः कृष्णेन शिवपूजने
icchayā brahmaṇo vaktrādvaradānārthamudbabhau |
mūlarudrasyāṃśabhūto rudranāmā dvitīyakaḥ
||26||इच्छया ब्रह्मणो वक्त्राद्वरदानार्थमुद्बभौ ।
मूलरुद्रस्यांशभूतो रुद्रनामा द्वितीयकः
so'pi pūjyo'sti sarveṣāṃ mūlarudrasya kā kathā |
devītattvasya sānnidhyāduttamatvaṃ smṛtaṃ śive
||27||सोऽपि पूज्योऽस्ति सर्वेषां मूलरुद्रस्य का कथा ।
देवीतत्त्वस्य सान्निध्यादुत्तमत्वं स्मृतं शिवे
avatārā harerevaṃ prabhavanti yuge yuge |
yogamāyāprabhāveṇa nātra kāryā vicāraṇā
||28||अवतारा हरेरेवं प्रभवन्ति युगे युगे ।
योगमायाप्रभावेण नात्र कार्या विचारणा
yā netrapakṣmaparisañcalanena samya- gviśvaṃ sṛjatyavati hanti nigūḍhabhāvā |
saiṣā karoti satataṃ druhiṇācyuteśān nānāvatārakalane paribhūyamānān
||29||या नेत्रपक्ष्मपरिसञ्चलनेन सम्य- ग्विश्वं सृजत्यवति हन्ति निगूढभावा ।
सैषा करोति सततं द्रुहिणाच्युतेशान् नानावतारकलने परिभूयमानान्
sūtīgṛhādvrajanamapyanayā niyuktaṃ saṃgopitaśca bhavane paśupālarājñaḥ |
samprāpitaśca madhurāṃ viniyojitaśca śrīdvārakāpraṇayane nanu bhītacittaḥ
||30||सूतीगृहाद्व्रजनमप्यनया नियुक्तं संगोपितश्च भवने पशुपालराज्ञः ।
सम्प्रापितश्च मधुरां विनियोजितश्च श्रीद्वारकाप्रणयने ननु भीतचित्तः
nirmāya ṣoḍaśasahasraśatārdhakāstā nāryo'ṣṭasammatatarāḥ svakalāsamutthāḥ |
tāsāṃ vilāsavaśagaṃ tu vidhāya kāmaṃ dāsīkṛto hi bhagavānanayāpyanantaḥ
||31||निर्माय षोडशसहस्रशतार्धकास्ता नार्योऽष्टसम्मततराः स्वकलासमुत्थाः ।
तासां विलासवशगं तु विधाय कामं दासीकृतो हि भगवाननयाप्यनन्तः
ekāpi bandhanavidhau yuvatī samarthā puṃso yathā sudṛḍhalohamayaṃ tu dāma |
kiṃ nāma ṣoḍaśasahasraśatārdhakāśca taṃ svīkṛtaṃ śukamivātinibandhayanti
||32||एकापि बन्धनविधौ युवती समर्था पुंसो यथा सुदृढलोहमयं तु दाम ।
किं नाम षोडशसहस्रशतार्धकाश्च तं स्वीकृतं शुकमिवातिनिबन्धयन्ति
sātrājitīvaśagatena mudānvitena prāptaṃ surendrabhavanaṃ hariṇā tadānīm |
kṛtvā mṛdhaṃ maghavatā vihṛtastarūṇā- mīśaḥ priyāsadanabhūṣaṇatāṃ ya āpa
||33||सात्राजितीवशगतेन मुदान्वितेन प्राप्तं सुरेन्द्रभवनं हरिणा तदानीम् ।
कृत्वा मृधं मघवता विहृतस्तरूणा- मीशः प्रियासदनभूषणतां य आप
yo bhīmajāṃ hi hṛtavāñchiśupālakādī- ñjitvā vidhiṃ nikhiladharmakṛto vidhitsuḥ |
jagrāha tāṃ nijabalena ca dharmapatnīṃ ko'sau vidhiḥ parakalatrahṛtau vijātaḥ
||34||यो भीमजां हि हृतवाञ्छिशुपालकादी- ञ्जित्वा विधिं निखिलधर्मकृतो विधित्सुः ।
जग्राह तां निजबलेन च धर्मपत्नीं कोऽसौ विधिः परकलत्रहृतौ विजातः
ahaṅkāravaśaḥ prāṇī karoti ca śubhāśubham |
vimūḍho mohajālena tatkṛtenātipātinā
||35||अहङ्कारवशः प्राणी करोति च शुभाशुभम् ।
विमूढो मोहजालेन तत्कृतेनातिपातिना
ahaṅkārāddhi sañjātamidaṃ sthāvarajaṅgamam |
mūlāddhariharādīnāmugrātprakṛtisambhavāt
||36||अहङ्काराद्धि सञ्जातमिदं स्थावरजङ्गमम् ।
मूलाद्धरिहरादीनामुग्रात्प्रकृतिसम्भवात्
ahaṅkāraparityakto yadā bhavati padmajaḥ |
tadā vimukto bhavati nocetsaṃsārakarmakṛt
||37||अहङ्कारपरित्यक्तो यदा भवति पद्मजः ।
तदा विमुक्तो भवति नोचेत्संसारकर्मकृत्
tanmuktastu vimukto hi baddhastadvaśatāṃ gataḥ |
na nārī na dhanaṃ gehaṃ na putrā na sahodarāḥ
||38||तन्मुक्तस्तु विमुक्तो हि बद्धस्तद्वशतां गतः ।
न नारी न धनं गेहं न पुत्रा न सहोदराः
bandhanaṃ prāṇināṃ rājannahaṅkārastu bandhakaḥ |
ahaṃ kartā mayā cedaṃ kṛtaṃ kāryaṃ balīyasā
||39||बन्धनं प्राणिनां राजन्नहङ्कारस्तु बन्धकः ।
अहं कर्ता मया चेदं कृतं कार्यं बलीयसा
kariṣyāmi karomyevaṃ svayaṃ badhnāti prāṇabhṛt |
kāraṇena vinā kāryaṃ na sambhavati karhicit
||40||करिष्यामि करोम्येवं स्वयं बध्नाति प्राणभृत् ।
कारणेन विना कार्यं न सम्भवति कर्हिचित्
yathā na dṛśyate jāto mṛtpiṇḍena vinā ghaṭaḥ |
viṣṇuḥ pālayitā viśvasyāhaṅkārasamanvitaḥ
||41||यथा न दृश्यते जातो मृत्पिण्डेन विना घटः ।
विष्णुः पालयिता विश्वस्याहङ्कारसमन्वितः
anyathā sarvadā cintāmbudhau magnaḥ kathaṃ bhavet |
ahaṅkāravimuktastu yadā bhavati mānavaḥ
||42||अन्यथा सर्वदा चिन्ताम्बुधौ मग्नः कथं भवेत् ।
अहङ्कारविमुक्तस्तु यदा भवति मानवः
avatārapravāheṣu kathaṃ majjecchubhāśayaḥ |
mohamūlamahaṅkāraḥ saṃsārastatsamudbhavaḥ
||43||अवतारप्रवाहेषु कथं मज्जेच्छुभाशयः ।
मोहमूलमहङ्कारः संसारस्तत्समुद्भवः
ahaṅkāravihīnānāṃ na moho na ca saṃsṛtiḥ |
trividhaḥ puruṣaḥ proktaḥ sāttviko rājasastathā
||44||अहङ्कारविहीनानां न मोहो न च संसृतिः ।
त्रिविधः पुरुषः प्रोक्तः सात्त्विको राजसस्तथा
tāmasastu mahārāja brahmaviṣṇuśivādiṣu |
trividhastriṣu rājendra kājeśādiṣu sarvadā
||45||तामसस्तु महाराज ब्रह्मविष्णुशिवादिषु ।
त्रिविधस्त्रिषु राजेन्द्र काजेशादिषु सर्वदा
ahaṅkāraḥ sadā prokto munibhistattvadarśibhiḥ |
ahaṅkāreṇa tenaiva baddhā ete na saṃśayaḥ
||46||अहङ्कारः सदा प्रोक्तो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।
अहङ्कारेण तेनैव बद्धा एते न संशयः
māyāvimohitā mandāḥ pravadanti manīṣiṇaḥ |
karoti svecchayā viṣṇuravatārānanekaśaḥ
||47||मायाविमोहिता मन्दाः प्रवदन्ति मनीषिणः ।
करोति स्वेच्छया विष्णुरवताराननेकशः
mando'pi duḥkhagahane garbhavāse'tisaṅkaṭe |
na karoti matiṃ vidvānkathaṃ kuryātsa cakrabhṛt
||48||मन्दोऽपि दुःखगहने गर्भवासेऽतिसङ्कटे ।
न करोति मतिं विद्वान्कथं कुर्यात्स चक्रभृत्
kausalyādevakīgarbhe viṣṭhāmalasamākule |
svecchayā pravadantyaddhā gato hi madhusūdanaḥ
||49||कौसल्यादेवकीगर्भे विष्ठामलसमाकुले ।
स्वेच्छया प्रवदन्त्यद्धा गतो हि मधुसूदनः
vaikuṇṭhasadanaṃ tyaktvā garbhavāse sukhaṃ nu kim |
cintākoṭisamutthāne duḥkhade viṣasammite
||50||वैकुण्ठसदनं त्यक्त्वा गर्भवासे सुखं नु किम् ।
चिन्ताकोटिसमुत्थाने दुःखदे विषसम्मिते
tapastaptvā kratūnkṛtvā dattvā dānānyanekaśaḥ |
na vāñchanti yato lokā garbhavāsaṃ suduḥkhadam
||51||तपस्तप्त्वा क्रतून्कृत्वा दत्त्वा दानान्यनेकशः ।
न वाञ्छन्ति यतो लोका गर्भवासं सुदुःखदम्
sa kathaṃ bhagavānviṣṇuḥ svavaśaścejjanārdanaḥ |
garbhavāsarucirbhūyādbhavetsvavaśatā yadi
||52||स कथं भगवान्विष्णुः स्ववशश्चेज्जनार्दनः ।
गर्भवासरुचिर्भूयाद्भवेत्स्ववशता यदि
jānīhi tvaṃ mahārāja yogamāyāvaśe jagat |
brahmādistambaparyantaṃ devamānuṣatiryagam
||53||जानीहि त्वं महाराज योगमायावशे जगत् ।
ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं देवमानुषतिर्यगम्
māyātantrīnibaddhā ye brahmaviṣṇuharādayaḥ |
bhramanti bandhamāyānti līlayā corṇanābhavat
||54||मायातन्त्रीनिबद्धा ये ब्रह्मविष्णुहरादयः ।
भ्रमन्ति बन्धमायान्ति लीलया चोर्णनाभवत्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe yogamāyāprabhāvavarṇanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||