devīsāntvanam
vyāsa uvāca
atha pramuditāḥ sarve devā indrapurogamāḥ |
mahiṣaṃ nihataṃ dṛṣṭvā tuṣṭuvurjagadambikām
||1||अथ प्रमुदिताः सर्वे देवा इन्द्रपुरोगमाः ।
महिषं निहतं दृष्ट्वा तुष्टुवुर्जगदम्बिकाम्
devā ūcuḥ
brahmā sṛjatyavati viṣṇuridaṃ maheśaḥ śaktyā tavaiva harate nanu cāntakāle |
īśā na te'pi ca bhavanti tayā vihīnā- stasmāttvameva jagataḥ sthitināśakartrī
||2||ब्रह्मा सृजत्यवति विष्णुरिदं महेशः शक्त्या तवैव हरते ननु चान्तकाले ।
ईशा न तेऽपि च भवन्ति तया विहीना- स्तस्मात्त्वमेव जगतः स्थितिनाशकर्त्री
kīrtirmatiḥ smṛtigatī karuṇā dayā tvaṃ śraddhā dhṛtiśca vasudhā kamalājapā ca |
puṣṭiḥ kalātha vijayā girijā jayā tvaṃ tuṣṭiḥ pramā tvamasi buddhirumā ramā ca
||3||कीर्तिर्मतिः स्मृतिगती करुणा दया त्वं श्रद्धा धृतिश्च वसुधा कमलाजपा च ।
पुष्टिः कलाथ विजया गिरिजा जया त्वं तुष्टिः प्रमा त्वमसि बुद्धिरुमा रमा च
vidyā kṣamā jagati kāntirapīha medhā sarvaṃ tvameva viditā bhuvanatraye'smin |
ābhirvinā tava tu śaktibhirāśu kartuṃ ko vā kṣamaḥ sakalalokanivāsabhūme
||4||विद्या क्षमा जगति कान्तिरपीह मेधा सर्वं त्वमेव विदिता भुवनत्रयेऽस्मिन् ।
आभिर्विना तव तु शक्तिभिराशु कर्तुं को वा क्षमः सकललोकनिवासभूमे
tvaṃ dhāraṇā nanu na cedasi kūrmanāgau dhartuṃ kṣamau kathamilāmapi tau bhavetām |
pṛthvī na cettvamasi vā gagane kathaṃ sthā- syatyetadamba nikhilaṃ bahubhārayuktam
||5||त्वं धारणा ननु न चेदसि कूर्मनागौ धर्तुं क्षमौ कथमिलामपि तौ भवेताम् ।
पृथ्वी न चेत्त्वमसि वा गगने कथं स्था- स्यत्येतदम्ब निखिलं बहुभारयुक्तम्
ye vā stuvanti manujā amarānvimūḍhā māyāguṇaistava caturmukhaviṣṇurudrān |
śubhrāṃśuvahniyamavāyugaṇeśamukhyān kiṃ tvāmṛte janani te prabhavanti kārye
||6||ये वा स्तुवन्ति मनुजा अमरान्विमूढा मायागुणैस्तव चतुर्मुखविष्णुरुद्रान् ।
शुभ्रांशुवह्नियमवायुगणेशमुख्यान् किं त्वामृते जननि ते प्रभवन्ति कार्ये
ye juhvati pravitate'lpadhiyo'mba yajñe vahnau surānsamadhikṛtya haviḥ samṛddham |
svāhā na cettvamasi te kathamāpuraddhā tvāmeva kiṃ na hi yajanti tato hi mūḍhāḥ
||7||ये जुह्वति प्रविततेऽल्पधियोऽम्ब यज्ञे वह्नौ सुरान्समधिकृत्य हविः समृद्धम् ।
स्वाहा न चेत्त्वमसि ते कथमापुरद्धा त्वामेव किं न हि यजन्ति ततो हि मूढाः
bhogapradāsi bhavatīha carācarāṇāṃ svāṃśairdadāsi khalu jīvanameva nityam |
svīyānsurāñjanani poṣayasīha yadva- ttadvatparānapi ca pālayasīti hetoḥ
||8||भोगप्रदासि भवतीह चराचराणां स्वांशैर्ददासि खलु जीवनमेव नित्यम् ।
स्वीयान्सुराञ्जननि पोषयसीह यद्व- त्तद्वत्परानपि च पालयसीति हेतोः
mātaḥ svayaṃviracitānvipine vinodā- dvandhyānpalāśarahitāṃśca kaṭūṃśca vṛkṣān |
nocchedayanti puruṣā nipuṇāḥ kathañci- ttasmāttvamapyatitarāṃ paripāsi daityān
||9||मातः स्वयंविरचितान्विपिने विनोदा- द्वन्ध्यान्पलाशरहितांश्च कटूंश्च वृक्षान् ।
नोच्छेदयन्ति पुरुषा निपुणाः कथञ्चि- त्तस्मात्त्वमप्यतितरां परिपासि दैत्यान्
yattvaṃ tu haṃsi raṇamūrdhni śarairarātī- ndevāṅganāsuratakelimatīnviditvā |
dehāntare'pi karuṇārasamādadānā tatte caritramidamīpsitapūraṇāya
||10||यत्त्वं तु हंसि रणमूर्ध्नि शरैरराती- न्देवाङ्गनासुरतकेलिमतीन्विदित्वा ।
देहान्तरेऽपि करुणारसमाददाना तत्ते चरित्रमिदमीप्सितपूरणाय
citraṃ tvamī yadasubhī rahitā na santi tvaccintitena danujāḥ prathitaprabhāvāḥ |
yeṣāṃ kṛte janani dehanibandhanaṃ te krīḍārasastava na cānyataro'tra hetuḥ
||11||चित्रं त्वमी यदसुभी रहिता न सन्ति त्वच्चिन्तितेन दनुजाः प्रथितप्रभावाः ।
येषां कृते जननि देहनिबन्धनं ते क्रीडारसस्तव न चान्यतरोऽत्र हेतुः
prāpte kalāvahaha duṣṭatare ca kāle na tvāṃ bhajanti manujā nanu vañcitāste |
dhūrtaiḥ purāṇacaturairhariśaṅkarāṇāṃ sevāparāśca vihitāstava nirmitānām
||12||प्राप्ते कलावहह दुष्टतरे च काले न त्वां भजन्ति मनुजा ननु वञ्चितास्ते ।
धूर्तैः पुराणचतुरैर्हरिशङ्कराणां सेवापराश्च विहितास्तव निर्मितानाम्
jñātvā surāṃstava vaśānasurārditāṃśca ye vai bhajanti bhuvi bhāvayutā vibhagnān |
dhṛtvā kare suvimalaṃ khalu dīpakaṃ te kūpe patanti manujā vijale'tighore
||13||ज्ञात्वा सुरांस्तव वशानसुरार्दितांश्च ये वै भजन्ति भुवि भावयुता विभग्नान् ।
धृत्वा करे सुविमलं खलु दीपकं ते कूपे पतन्ति मनुजा विजलेऽतिघोरे
vidyā tvameva sukhadāsukhadāpyavidyā mātastvameva jananārtiharā narāṇām |
mokṣārthibhistu kalitā kila mandadhībhi- rnārādhitā janani bhogaparaistathājñaiḥ
||14||विद्या त्वमेव सुखदासुखदाप्यविद्या मातस्त्वमेव जननार्तिहरा नराणाम् ।
मोक्षार्थिभिस्तु कलिता किल मन्दधीभि- र्नाराधिता जननि भोगपरैस्तथाज्ञैः
brahmā haraśca harirapyaniśaṃ śaraṇyaṃ pādāmbujaṃ tava bhajanti surāstathānye |
tadvai na ye'lpamatayo manasā bhajanti bhrāntāḥ patanti satataṃ bhavasāgare te
||15||ब्रह्मा हरश्च हरिरप्यनिशं शरण्यं पादाम्बुजं तव भजन्ति सुरास्तथान्ये ।
तद्वै न येऽल्पमतयो मनसा भजन्ति भ्रान्ताः पतन्ति सततं भवसागरे ते
caṇḍi tvadaṅghrijalajottharajaḥprasādai- rbrahmā karoti sakalaṃ bhuvanaṃ bhavādau |
śauriśca pāti khalu saṃharate harastu tvāṃ sevate na manujastviha durbhago'sau
||16||चण्डि त्वदङ्घ्रिजलजोत्थरजःप्रसादै- र्ब्रह्मा करोति सकलं भुवनं भवादौ ।
शौरिश्च पाति खलु संहरते हरस्तु त्वां सेवते न मनुजस्त्विह दुर्भगोऽसौ
vāgdevatā tvamasi devi surāsurāṇāṃ vaktuṃ na te'maravarāḥ prabhavanti śaktāḥ |
tvaṃ cenmukhe vasasi naiva yadaiva teṣāṃ yasmādbhavanti manujā na hi tadvihīnāḥ
||17||वाग्देवता त्वमसि देवि सुरासुराणां वक्तुं न तेऽमरवराः प्रभवन्ति शक्ताः ।
त्वं चेन्मुखे वससि नैव यदैव तेषां यस्माद्भवन्ति मनुजा न हि तद्विहीनाः
śapto haristu bhṛguṇā kupitena kāmaṃ mīno babhūva kamaṭhaḥ khalu sūkarastu |
paścānnṛsiṃha iti yaśchalakṛddharāyāṃ tānsevatāṃ janani mṛtyubhayaṃ na kiṃ syāt
||18||शप्तो हरिस्तु भृगुणा कुपितेन कामं मीनो बभूव कमठः खलु सूकरस्तु ।
पश्चान्नृसिंह इति यश्छलकृद्धरायां तान्सेवतां जननि मृत्युभयं न किं स्यात्
śambhoḥ papāta bhuvi liṅgamidaṃ prasiddhaṃ śāpena tena ca bhṛgorvipine gatasya |
taṃ ye narā bhuvi bhajanti kapālinaṃ tu teṣāṃ sukhaṃ kathamihāpi paratra mātaḥ
||19||शम्भोः पपात भुवि लिङ्गमिदं प्रसिद्धं शापेन तेन च भृगोर्विपिने गतस्य ।
तं ये नरा भुवि भजन्ति कपालिनं तु तेषां सुखं कथमिहापि परत्र मातः
yo'bhūd gajānanagaṇādhipatirmaheśā- ttaṃ ye bhajanti manujā vitathaprapannāḥ |
jānanti te na sakalārthaphalapradātrīṃ tvāṃ devi viśvajananīṃ sukhasevanīyām
||20||योऽभूद् गजाननगणाधिपतिर्महेशा- त्तं ये भजन्ति मनुजा वितथप्रपन्नाः ।
जानन्ति ते न सकलार्थफलप्रदात्रीं त्वां देवि विश्वजननीं सुखसेवनीयाम्
citraṃ tvayārijanatāpi dayārdrabhāvā- ddhatvā raṇe śitaśarairgamitā dyulokam |
nocetsvakarmanicite niraye nitāntaṃ duḥkhātiduḥkhagatimāpadamāpatetsā
||21||चित्रं त्वयारिजनतापि दयार्द्रभावा- द्धत्वा रणे शितशरैर्गमिता द्युलोकम् ।
नोचेत्स्वकर्मनिचिते निरये नितान्तं दुःखातिदुःखगतिमापदमापतेत्सा
brahmā haraśca harirapyuta garvabhāvā- jjānanti te'pi vibudhā na tava prabhāvam |
ke'nye bhavanti manujā vidituṃ samarthāḥ sammohitāstava guṇairamitaprabhāvaiḥ
||22||ब्रह्मा हरश्च हरिरप्युत गर्वभावा- ज्जानन्ति तेऽपि विबुधा न तव प्रभावम् ।
केऽन्ये भवन्ति मनुजा विदितुं समर्थाः सम्मोहितास्तव गुणैरमितप्रभावैः
kliśyanti te'pi munayastava durvibhāvyaṃ pādāmbujaṃ na hi bhajanti vimūḍhacittāḥ |
sūryāgnisevanaparāḥ paramārthatattvaṃ jñātaṃ na taiḥ śrutiśatairapi vedasāram
||23||क्लिश्यन्ति तेऽपि मुनयस्तव दुर्विभाव्यं पादाम्बुजं न हि भजन्ति विमूढचित्ताः ।
सूर्याग्निसेवनपराः परमार्थतत्त्वं ज्ञातं न तैः श्रुतिशतैरपि वेदसारम्
manye guṇāstava bhuvi prathitaprabhāvāḥ kurvanti ye hi vimukhānnanu bhaktibhāvāt |
lokānsvabuddhiracitairvividhāgamaiśca viṣṇvīśabhāskaragaṇeśaparānvidhāya
||24||मन्ये गुणास्तव भुवि प्रथितप्रभावाः कुर्वन्ति ये हि विमुखान्ननु भक्तिभावात् ।
लोकान्स्वबुद्धिरचितैर्विविधागमैश्च विष्ण्वीशभास्करगणेशपरान्विधाय
kurvanti ye tava padādvimukhānnarāgryā- nsvoktāgamairhariharārcanabhaktiyogaiḥ |
teṣāṃ na kupyasi dayāṃ kuruṣe'mbike tvaṃ tānmohamantranipuṇānprathayasyalaṃ ca
||25||कुर्वन्ति ये तव पदाद्विमुखान्नराग्र्या- न्स्वोक्तागमैर्हरिहरार्चनभक्तियोगैः ।
तेषां न कुप्यसि दयां कुरुषेऽम्बिके त्वं तान्मोहमन्त्रनिपुणान्प्रथयस्यलं च
turye yuge bhavati cātibalaṃ guṇasya turyasya tena mathitānyasadāgamāni |
tvāṃ gopayanti nipuṇāḥ kavayaḥ kalau vai tvatkalpitānsuragaṇānapi saṃstuvanti
||26||तुर्ये युगे भवति चातिबलं गुणस्य तुर्यस्य तेन मथितान्यसदागमानि ।
त्वां गोपयन्ति निपुणाः कवयः कलौ वै त्वत्कल्पितान्सुरगणानपि संस्तुवन्ति
dhyāyanti muktiphaladāṃ bhuvi yogasiddhāṃ vidyāṃ parāñca munayo'tiviśuddhasattvāḥ |
te nāpnuvanti jananījaṭhare tu duḥkhaṃ dhanyāsta eva manujāstvayi ye vilīnāḥ
||27||ध्यायन्ति मुक्तिफलदां भुवि योगसिद्धां विद्यां पराञ्च मुनयोऽतिविशुद्धसत्त्वाः ।
ते नाप्नुवन्ति जननीजठरे तु दुःखं धन्यास्त एव मनुजास्त्वयि ये विलीनाः
cicchaktirasti paramātmani yena so'pi vyakto jagatsu vidito bhavakṛtyakartā |
ko'nyastvayā virahitaḥ prabhavatyamuṣmin kartuṃ vihartumapi sañcalituṃ svaśaktyā
||28||चिच्छक्तिरस्ति परमात्मनि येन सोऽपि व्यक्तो जगत्सु विदितो भवकृत्यकर्ता ।
कोऽन्यस्त्वया विरहितः प्रभवत्यमुष्मिन् कर्तुं विहर्तुमपि सञ्चलितुं स्वशक्त्या
tattvāni cidvirahitāni jagadvidhātuṃ kiṃ vā kṣamāṇi jagadamba yato jaḍāni |
kiṃ cendriyāṇi guṇakarmayutāni santi devi tvayā virahitāni phalaṃ pradātum
||29||तत्त्वानि चिद्विरहितानि जगद्विधातुं किं वा क्षमाणि जगदम्ब यतो जडानि ।
किं चेन्द्रियाणि गुणकर्मयुतानि सन्ति देवि त्वया विरहितानि फलं प्रदातुम्
devā makheṣvapi hutaṃ munibhiḥ svabhāgaṃ gṛhṇīyuramba vidhivatpratipāditaṃ kim |
svāhā na cettvamasi tatra nimittabhūtā tasmāttvameva nanu pālayasīva viśvam
||30||देवा मखेष्वपि हुतं मुनिभिः स्वभागं गृह्णीयुरम्ब विधिवत्प्रतिपादितं किम् ।
स्वाहा न चेत्त्वमसि तत्र निमित्तभूता तस्मात्त्वमेव ननु पालयसीव विश्वम्
sarvaṃ tvayedamakhilaṃ vihitaṃ bhavādau tvaṃ pāsi vai hariharapramukhāndigīśān |
kāle'tsi viśvamapi te caritaṃ bhavādyaṃ jānanti naiva manujāḥ kva nu mandabhāgyāḥ
||31||सर्वं त्वयेदमखिलं विहितं भवादौ त्वं पासि वै हरिहरप्रमुखान्दिगीशान् ।
कालेऽत्सि विश्वमपि ते चरितं भवाद्यं जानन्ति नैव मनुजाः क्व नु मन्दभाग्याः
hatvāsuraṃ mahiṣarūpadharaṃ mahograṃ mātastvayā suragaṇaḥ kila rakṣito'yam |
kāṃ te stutiṃ janani mandadhiyo vidāmo vedā gatiṃ tava yathārthatayā na jagmuḥ
||32||हत्वासुरं महिषरूपधरं महोग्रं मातस्त्वया सुरगणः किल रक्षितोऽयम् ।
कां ते स्तुतिं जननि मन्दधियो विदामो वेदा गतिं तव यथार्थतया न जग्मुः
kāryaṃ kṛtaṃ jagati no yadasau durātmā vairī hato bhuvanakaṇṭakadurvibhāvyaḥ |
kīrtiḥ kṛtā nanu jagatsu kṛpā vidheyā- pyasmāṃśca pāhi janani prathitaprabhāve
||33||कार्यं कृतं जगति नो यदसौ दुरात्मा वैरी हतो भुवनकण्टकदुर्विभाव्यः ।
कीर्तिः कृता ननु जगत्सु कृपा विधेया- प्यस्मांश्च पाहि जननि प्रथितप्रभावे
vyāsa uvāca
evaṃ stutā surairdevī tānuvāca mṛdusvarā |
anyatkāryaṃ ca duḥsādhyaṃ bruvantu surasattamāḥ
||34||एवं स्तुता सुरैर्देवी तानुवाच मृदुस्वरा ।
अन्यत्कार्यं च दुःसाध्यं ब्रुवन्तु सुरसत्तमाः
yadā yadā hi devānāṃ kāryaṃ syādatidurghaṭam |
smartavyāhaṃ tadā śīghraṃ nāśayiṣyāmi cāpadam
||35||यदा यदा हि देवानां कार्यं स्यादतिदुर्घटम् ।
स्मर्तव्याहं तदा शीघ्रं नाशयिष्यामि चापदम्
devā ūcuḥ
sarvaṃ kṛtaṃ tvayā devi kāryaṃ naḥ khalu sāmpratam |
yadayaṃ nihataḥ śatrurasmākaṃ mahiṣāsuraḥ
||36||सर्वं कृतं त्वया देवि कार्यं नः खलु साम्प्रतम् ।
यदयं निहतः शत्रुरस्माकं महिषासुरः
smariṣyāmo yathā te'mba sadaiva padapaṅkajam |
tathā kuru jaganmātarbhaktiṃ tvayyapyacañcalām
||37||स्मरिष्यामो यथा तेऽम्ब सदैव पदपङ्कजम् ।
तथा कुरु जगन्मातर्भक्तिं त्वय्यप्यचञ्चलाम्
aparādhasahasrāṇi mātaiva sahate sadā |
iti jñātvā jagadyoniṃ na bhajante kuto janāḥ
||38||अपराधसहस्राणि मातैव सहते सदा ।
इति ज्ञात्वा जगद्योनिं न भजन्ते कुतो जनाः
dvau suparṇo tu dehe'smiṃstayoḥ sakhyaṃ nirantaram |
nānyaḥ sakhā tṛtīyo'sti yo'parādhaṃ saheta hi
||39||द्वौ सुपर्णो तु देहेऽस्मिंस्तयोः सख्यं निरन्तरम् ।
नान्यः सखा तृतीयोऽस्ति योऽपराधं सहेत हि
tasmājjīvaḥ sakhāyaṃ tvāṃ hitvā kiṃ nu kariṣyati |
pāpātmā mandabhāgyo'sau suramānuṣayoniṣu
||40||तस्माज्जीवः सखायं त्वां हित्वा किं नु करिष्यति ।
पापात्मा मन्दभाग्योऽसौ सुरमानुषयोनिषु
prāpya dehaṃ suduṣprāpaṃ na smarettvāṃ narādhamaḥ |
manasā karmaṇā vācā brūmaḥ satyaṃ punaḥ punaḥ
||41||प्राप्य देहं सुदुष्प्रापं न स्मरेत्त्वां नराधमः ।
मनसा कर्मणा वाचा ब्रूमः सत्यं पुनः पुनः
sukhe vāpyathavā duḥkhe tvaṃ naḥ śaraṇamadbhutam |
pāhi naḥ satataṃ devi sarvaistava varāyudhaiḥ
||42||सुखे वाप्यथवा दुःखे त्वं नः शरणमद्भुतम् ।
पाहि नः सततं देवि सर्वैस्तव वरायुधैः
anyathā śaraṇaṃ nāsti tvatpādāmbujareṇutaḥ |
vyāsa uvāca |
evaṃ stutā surairdevī tatraivāntaradhīyata |
vismayaṃ paramaṃ jagmurdevāstāṃ vīkṣya nirgatām
||43||अन्यथा शरणं नास्ति त्वत्पादाम्बुजरेणुतः ।
व्यास उवाच ।
एवं स्तुता सुरैर्देवी तत्रैवान्तरधीयत ।
विस्मयं परमं जग्मुर्देवास्तां वीक्ष्य निर्गताम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe devīsāntvanaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ || 19 ||