mune vaiśyo'yamadhunā vane me mitratāṃ gataḥ
rājovāca
mune vaiśyo'yamadhunā vane me mitratāṃ gataḥ |
putradārairnirasto'yaṃ prāpto'tra mama saṃgamam
||1||मुने वैश्योऽयमधुना वने मे मित्रतां गतः ।
पुत्रदारैर्निरस्तोऽयं प्राप्तोऽत्र मम संगमम्
"kuṭumbaviraheṇāsau duḥkhito'tīva durmanāḥ |
na śāntimupayātyeṣa tathaiva mama sāmpratam |
gatarājyasya duḥkhena śokārto'smi mahāmate”
||1||"कुटुम्बविरहेणासौ दुःखितोऽतीव दुर्मनाः ।
न शान्तिमुपयात्येष तथैव मम साम्प्रतम् ।
गतराज्यस्य दुःखेन शोकार्तोऽस्मि महामते”
niṣkāraṇaṃ ca me ciṃtā hṛdayānna nivartate |
hayā me durbalāḥ syuḥ kiṃ gajāḥ śatruvaśaṃ gatāḥ
||2||निष्कारणं च मे चिंता हृदयान्न निवर्तते ।
हया मे दुर्बलाः स्युः किं गजाः शत्रुवशं गताः
bhṛtyavargastathā duḥkhī jātaḥ syāttu mayā vinā |
kośakṣayaṃ kariṣyaṃti ripavo'tibalātkṣaṇāt
||3||भृत्यवर्गस्तथा दुःखी जातः स्यात्तु मया विना ।
कोशक्षयं करिष्यंति रिपवोऽतिबलात्क्षणात्
ityevaṃ ciṃtayānasya ca me nidrā tanau sukham |
jānāmīdaṃ jaganmithyā svapnavatsarvameva hi
||4||इत्येवं चिंतयानस्य च मे निद्रा तनौ सुखम् ।
जानामीदं जगन्मिथ्या स्वप्नवत्सर्वमेव हि
jānato'pi mano bhrāṃtaṃ na sthiraṃ bhavati prabho |
ko'haṃ ke'śvā gajāḥ ke'mī na te me ca sahodarāḥ |
na putrā na ca mitrāṇi yeṣāṃ duḥkhaṃ dunoti mām |
bhramo'yamiti jānāmi tathāpi mama mānasaḥ
||6||जानतोऽपि मनो भ्रांतं न स्थिरं भवति प्रभो ।
कोऽहं केऽश्वा गजाः केऽमी न ते मे च सहोदराः ।
न पुत्रा न च मित्राणि येषां दुःखं दुनोति माम् ।
भ्रमोऽयमिति जानामि तथापि मम मानसः
moho naivāpasarati kiṃ tatkāraṇamadbhutam |
svāmiṃstvamasi sarvajñaḥ sarvasaṃśayanāśakṛt
||7||मोहो नैवापसरति किं तत्कारणमद्भुतम् ।
स्वामिंस्त्वमसि सर्वज्ञः सर्वसंशयनाशकृत्
kāraṇaṃ brūhi mohasya mamāsya ca dayānidhe |
vyāsa uvāca |
iti pṛṣṭastadā rājñā sumedhā munisattamaḥ
||8||कारणं ब्रूहि मोहस्य ममास्य च दयानिधे ।
व्यास उवाच ।
इति पृष्टस्तदा राज्ञा सुमेधा मुनिसत्तमः
tamuvāca paraṃ jñānaṃ śokamohavināśanam |
ṛṣiruvāca |
śṛṇu rājanpravakṣyāmi kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ
||9||तमुवाच परं ज्ञानं शोकमोहविनाशनम् ।
ऋषिरुवाच ।
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कारणं बन्धमोक्षयोः
mahāmāyeti vikhyātā sarveṣāṃ prāṇināmiha |
brahmā viṣṇustatheśānasturāṣāḍvaruṇo'nilaḥ
||10||महामायेति विख्याता सर्वेषां प्राणिनामिह ।
ब्रह्मा विष्णुस्तथेशानस्तुराषाड्वरुणोऽनिलः
sarve devā manuṣyāśca gandharvoragarākṣasāḥ |
vṛkṣāśca vividhā vallyaḥ paśavo mṛgapakṣiṇaḥ
||11||सर्वे देवा मनुष्याश्च गन्धर्वोरगराक्षसाः ।
वृक्षाश्च विविधा वल्ल्यः पशवो मृगपक्षिणः
māyādhīnāśca te sarve bhājanaṃ baṃdhamokṣayoḥ |
tayā sṛṣṭamidaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṃgamam
||12||मायाधीनाश्च ते सर्वे भाजनं बंधमोक्षयोः ।
तया सृष्टमिदं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्
tadvaśe vartate nūnaṃ mohajālena yaṃtritam |
tvaṃ kiyānmānuṣeṣvekaḥ kṣatriyo rajasā''vilaḥ
||13||तद्वशे वर्तते नूनं मोहजालेन यंत्रितम् ।
त्वं कियान्मानुषेष्वेकः क्षत्रियो रजसाऽऽविलः
jñānināmapi cetāṃsi mohayatyaniśaṃ hi sā |
brahmeśavāsudevādyā jñāne satyapi śeṣataḥ
||14||ज्ञानिनामपि चेतांसि मोहयत्यनिशं हि सा ।
ब्रह्मेशवासुदेवाद्या ज्ञाने सत्यपि शेषतः
te'pi rāgavaśālloke bhramati parimohitāḥ |
purā satyayuge rājanviṣṇurnārāyaṇaḥ svayam
||15||तेऽपि रागवशाल्लोके भ्रमति परिमोहिताः ।
पुरा सत्ययुगे राजन्विष्णुर्नारायणः स्वयम्
śvetadvīpaṃ samāsādya cakāra vipulaṃ tapaḥ |
varṣāṇāmayutaṃ yāvad brahmavidyāprasaktaye
||16||श्वेतद्वीपं समासाद्य चकार विपुलं तपः ।
वर्षाणामयुतं यावद् ब्रह्मविद्याप्रसक्तये
anaśvarasukhāyāsī ciṃtayānastataḥ param |
ekasminnirjane deśe brahmā'pi paramādbhute
||17||अनश्वरसुखायासी चिंतयानस्ततः परम् ।
एकस्मिन्निर्जने देशे ब्रह्माऽपि परमाद्भुते
sthitastapasi rājendra mohasya vinivṛttaye |
kadācidvāsudevo'sau sthalāṃtaramatirhariḥ
||18||स्थितस्तपसि राजेन्द्र मोहस्य विनिवृत्तये ।
कदाचिद्वासुदेवोऽसौ स्थलांतरमतिर्हरिः
tasmāddeśātsamutthāya jagāmānyaddidṛkṣayā |
caturmukho'pi rājendra tathaiva niḥsṛtaḥ sthalāt
||19||तस्माद्देशात्समुत्थाय जगामान्यद्दिदृक्षया ।
चतुर्मुखोऽपि राजेन्द्र तथैव निःसृतः स्थलात्
militau mārgamadhye tu caturmukhacaturbhujau |
anyonyaṃ pṛṣṭavaṃtau tau kastvaṃ kastvamiti sma ha
||20||मिलितौ मार्गमध्ये तु चतुर्मुखचतुर्भुजौ ।
अन्योन्यं पृष्टवंतौ तौ कस्त्वं कस्त्वमिति स्म ह
brahmā provāca taṃ devaṃ kartā'haṃ jagataḥ kila |
viṣṇustamāha bho mūrkha jagatkartā'hamacyutaḥ
||21||ब्रह्मा प्रोवाच तं देवं कर्ताऽहं जगतः किल ।
विष्णुस्तमाह भो मूर्ख जगत्कर्ताऽहमच्युतः
tvaṃ kiyānbalahīno'si rajoguṇasamāśritaḥ |
sattvāśritaṃ hi māṃ viddhi vāsudevaṃ sanātanam
||22||त्वं कियान्बलहीनोऽसि रजोगुणसमाश्रितः ।
सत्त्वाश्रितं हि मां विद्धि वासुदेवं सनातनम्
mayā tvaṃ rakṣito'dyaiva kṛtvā yuddhaṃ sudāruṇam |
śaraṇaṃ me samāyāto dānavābhyāṃ prapīḍitaḥ
||23||मया त्वं रक्षितोऽद्यैव कृत्वा युद्धं सुदारुणम् ।
शरणं मे समायातो दानवाभ्यां प्रपीडितः
mayā tau nihatau kāmaṃ dānavau madhukaiṭabhau |
kathaṃ garvāyase maṃda moho'yaṃ tyaja sāṃpratam
||24||मया तौ निहतौ कामं दानवौ मधुकैटभौ ।
कथं गर्वायसे मंद मोहोऽयं त्यज सांप्रतम्
na matto'pyadhikaḥ kaścitsaṃsāre'sminprasārite |
ṛṣiruvāca |
evaṃ pravadamānau tau brahmaviṣṇū parasparam
||25||न मत्तोऽप्यधिकः कश्चित्संसारेऽस्मिन्प्रसारिते ।
ऋषिरुवाच ।
एवं प्रवदमानौ तौ ब्रह्मविष्णू परस्परम्
sphuradoṣṭhau vepamānau lohitākṣau babhūvatuḥ |
prādurbabhūva sahasā tayorvivadamānayoḥ
||26||स्फुरदोष्ठौ वेपमानौ लोहिताक्षौ बभूवतुः ।
प्रादुर्बभूव सहसा तयोर्विवदमानयोः
madhye liṃgaṃ sudhāśvetaṃ vipulaṃ dīrghamadbhutam |
ākāśe tarasā tatra vāguvācāśarīriṇī
||27||मध्ये लिंगं सुधाश्वेतं विपुलं दीर्घमद्भुतम् ।
आकाशे तरसा तत्र वागुवाचाशरीरिणी
tau saṃbodhya mahābhāgau vivadantau parasparam |
brahmanviṣṇo vivādaṃ mā kurutāṃ vāṃ parasparam
||28||तौ संबोध्य महाभागौ विवदन्तौ परस्परम् ।
ब्रह्मन्विष्णो विवादं मा कुरुतां वां परस्परम्
liṃgasyāsya paraṃ pāramadhastādupari dhruvam |
yo yāti yuvayormadhye sa śreṣṭho vāṃ sadaiva hi
||29||लिंगस्यास्य परं पारमधस्तादुपरि ध्रुवम् ।
यो याति युवयोर्मध्ये स श्रेष्ठो वां सदैव हि
eka: prayātu pātālamākāśamaparo'dhunā |
pramāṇaṃ me vacaḥ kāryaṃ tyaktvā vādaṃ nirarthakam
||30||एक: प्रयातु पातालमाकाशमपरोऽधुना ।
प्रमाणं मे वचः कार्यं त्यक्त्वा वादं निरर्थकम्
madhyasthaḥ sarvadā kāryo vivāde'smindvayoriha |
ṛṣiruvāca |
tacchrutvā vacanaṃ divyaṃ sajjībhūtau kṛtodyamau
||31||मध्यस्थः सर्वदा कार्यो विवादेऽस्मिन्द्वयोरिह ।
ऋषिरुवाच ।
तच्छ्रुत्वा वचनं दिव्यं सज्जीभूतौ कृतोद्यमौ
jagmaturmātumagrasthaṃ liṅgamadbhutadarśanam |
pātālamagamadviṣṇurbrahmā'pyākāśameva ca
||32||जग्मतुर्मातुमग्रस्थं लिङ्गमद्भुतदर्शनम् ।
पातालमगमद्विष्णुर्ब्रह्माऽप्याकाशमेव च
parimātuṃ mahāliṅgaṃ svamahattvavivṛddhaye |
viṣṇurgatvā kiyaddeśaṃ śrāntaḥ sarvātmanā yataḥ
||33||परिमातुं महालिङ्गं स्वमहत्त्वविवृद्धये ।
विष्णुर्गत्वा कियद्देशं श्रान्तः सर्वात्मना यतः
na prāpāṃtaṃ sa liṃgasya parivṛtya yayau sthalam |
brahmā'gacchattataścordhvaṃ patitaṃ ketakīdalam
||34||न प्रापांतं स लिंगस्य परिवृत्य ययौ स्थलम् ।
ब्रह्माऽगच्छत्ततश्चोर्ध्वं पतितं केतकीदलम्
śivasya mastakātprāpya parāvṛtto mudāvṛtaḥ |
āgatya tarasā brahmā viṣṇave ketakīdalama
||35||शिवस्य मस्तकात्प्राप्य परावृत्तो मुदावृतः ।
आगत्य तरसा ब्रह्मा विष्णवे केतकीदलम
darśayitvā ca vitathamuvāca madamohitaḥ |
liṅgasya mastakādetadgṛhītaṃ ketakīdalam
||36||दर्शयित्वा च वितथमुवाच मदमोहितः ।
लिङ्गस्य मस्तकादेतद्गृहीतं केतकीदलम्
abhijñānāya cānītaṃ tava cittapraśāntaye |
śrutvā tadbrahmaṇo vākyaṃ dṛṣṭvā ca ketakīdalam
||37||अभिज्ञानाय चानीतं तव चित्तप्रशान्तये ।
श्रुत्वा तद्ब्रह्मणो वाक्यं दृष्ट्वा च केतकीदलम्
haristaṃ pratyuvācedaṃ sākṣī ka: kathayādhunā |
yathārthavādī medhāvī sadācāraḥ śuciḥ samaḥ
||38||हरिस्तं प्रत्युवाचेदं साक्षी क: कथयाधुना ।
यथार्थवादी मेधावी सदाचारः शुचिः समः
sākṣī bhavati sarvatra vivāde samupasthite |
brahmovāca |
dūradeśātsamāyāti sākṣī kaḥ samaye'dhunā
||39||साक्षी भवति सर्वत्र विवादे समुपस्थिते ।
ब्रह्मोवाच ।
दूरदेशात्समायाति साक्षी कः समयेऽधुना
yatsatyaṃ tadvacaḥ seyaṃ ketakī kathayiṣyati |
ityuktvā preritā tatra brahmaṇā ketakī sphuṭam
||40||यत्सत्यं तद्वचः सेयं केतकी कथयिष्यति ।
इत्युक्त्वा प्रेरिता तत्र ब्रह्मणा केतकी स्फुटम्
vacanaṃ prāha tarasā śārṅgiṇaṃ pratyabodhayat |
śivamūrdhni sthitāṃ brahmā gṛhītvā māṃ samāgataḥ
||41||वचनं प्राह तरसा शार्ङ्गिणं प्रत्यबोधयत् ।
शिवमूर्ध्नि स्थितां ब्रह्मा गृहीत्वा मां समागतः
sandeho'tra na kartavyastvayā viṣṇo kadācana |
mama vākyaṃ pramāṇaṃ hi brahmā pāraṅgato'sya ha
||42||सन्देहोऽत्र न कर्तव्यस्त्वया विष्णो कदाचन ।
मम वाक्यं प्रमाणं हि ब्रह्मा पारङ्गतोऽस्य ह
gṛhītvā māṃ samāyātaḥ śivabhaktaiḥ samarpitām |
ketakyā vacanaṃ śrutvā harirāha smayaniva
||43||गृहीत्वा मां समायातः शिवभक्तैः समर्पिताम् ।
केतक्या वचनं श्रुत्वा हरिराह स्मयनिव
mahādevaḥ pramāṇaṃ me yadyasau vacanaṃ vadet |
ṛṣiruvāca |
tadākarṇya harervākyaṃ mahādeva: sanātanaḥ
||44||महादेवः प्रमाणं मे यद्यसौ वचनं वदेत् ।
ऋषिरुवाच ।
तदाकर्ण्य हरेर्वाक्यं महादेव: सनातनः
kupitaḥ ketakīṃ prāha mithyāvādini mā vada |
gacchato madhyataḥ prāptā patitā mastakānmama
||45||कुपितः केतकीं प्राह मिथ्यावादिनि मा वद ।
गच्छतो मध्यतः प्राप्ता पतिता मस्तकान्मम
mithyābhibhāṣiṇī tyaktā mayā tvaṃ sarvadeva hi |
brahmā lajjāparo bhūtvā nanāma madhusūdanam
||46||मिथ्याभिभाषिणी त्यक्ता मया त्वं सर्वदेव हि ।
ब्रह्मा लज्जापरो भूत्वा ननाम मधुसूदनम्
śivena ketakī tyaktā taddinātkusumeṣu vai |
evaṃ māyābalaṃ viddhi jñānināmapi mohadam
||47||शिवेन केतकी त्यक्ता तद्दिनात्कुसुमेषु वै ।
एवं मायाबलं विद्धि ज्ञानिनामपि मोहदम्
anyeṣāṃ prāṇināṃ rājankā vārtā vibhramaṃ prati |
devānāṃ kāryasiddhyarthaṃ sarvadeva ramāpatiḥ
||48||अन्येषां प्राणिनां राजन्का वार्ता विभ्रमं प्रति ।
देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं सर्वदेव रमापतिः
daityānvañcayate cāśu tyaktvā pāpabhayaṃ hariḥ |
avatārakaro devo nānāyoniṣu mādhavaḥ
||49||दैत्यान्वञ्चयते चाशु त्यक्त्वा पापभयं हरिः ।
अवतारकरो देवो नानायोनिषु माधवः
tyaktvā''nandasukhaṃ daityairyuddhaṃ caivākarodvibhuḥ |
nūnaṃ māyābalaṃ caitanmādhave'pi jagadgurau
||50||त्यक्त्वाऽऽनन्दसुखं दैत्यैर्युद्धं चैवाकरोद्विभुः ।
नूनं मायाबलं चैतन्माधवेऽपि जगद्गुरौ
sarvajñe devakāryāṃśe kā vārtā'nyasya bhūpate |
jñānināmapi cetāṃsi paramā prakṛtiḥ kila
||51||सर्वज्ञे देवकार्यांशे का वार्ताऽन्यस्य भूपते ।
ज्ञानिनामपि चेतांसि परमा प्रकृतिः किल
balādākṛṣya mohāya prayacchati mahīpate |
yayā vyāptamidaṃ sarvaṃ bhagavatyā carācaram
||52||बलादाकृष्य मोहाय प्रयच्छति महीपते ।
यया व्याप्तमिदं सर्वं भगवत्या चराचरम्
mohadā jñānadā saiva bandhamokṣapradā sadā |
rājovāca |
bhagavanbrūhi me tasyāḥ svarūpaṃ balamuttamam
||53||मोहदा ज्ञानदा सैव बन्धमोक्षप्रदा सदा ।
राजोवाच ।
भगवन्ब्रूहि मे तस्याः स्वरूपं बलमुत्तमम्
utpattikāraṇaṃ cāpi sthānaṃ paramakaṃ ca yat |
ṛṣiruvāca |
na cotpattiranāditvānnṛpa tasyāḥ kadācana
||54||उत्पत्तिकारणं चापि स्थानं परमकं च यत् ।
ऋषिरुवाच ।
न चोत्पत्तिरनादित्वान्नृप तस्याः कदाचन
nityaiva sā parā devī kāraṇānāṃ ca kāraṇam |
vartate sarvabhūteṣu śaktiḥ sarvātmanā nṛpa
||55||नित्यैव सा परा देवी कारणानां च कारणम् ।
वर्तते सर्वभूतेषु शक्तिः सर्वात्मना नृप
śavavacchaktihīnastu prāṇī bhavati sarvathā |
cicchaktiḥ sarvabhūteṣu rūpaṃ tasyāstadeva hi
||56||शववच्छक्तिहीनस्तु प्राणी भवति सर्वथा ।
चिच्छक्तिः सर्वभूतेषु रूपं तस्यास्तदेव हि
āvirbhāvatirobhāvau devānāṃ kāryasiddhaye |
yadā stuvaṃti tāṃ devā manujāśca viśāṃpate
||57||आविर्भावतिरोभावौ देवानां कार्यसिद्धये ।
यदा स्तुवंति तां देवा मनुजाश्च विशांपते
prādurbhavati bhūtānāṃ duḥkhanāśāya cāmbikā |
nānārūpadharā devī nānāśaktisamanvitā
||58||प्रादुर्भवति भूतानां दुःखनाशाय चाम्बिका ।
नानारूपधरा देवी नानाशक्तिसमन्विता
āvirbhavati kāryārthaṃ svecchayā parameśvarī |
daivādhīnā na sā devī yathā sarve surā nṛpa
||59||आविर्भवति कार्यार्थं स्वेच्छया परमेश्वरी ।
दैवाधीना न सा देवी यथा सर्वे सुरा नृप
na kālavaśagā nityaṃ puruṣārthapravartinī |
akartā puruṣo draṣṭā dṛśyaṃ sarvamidaṃ jagat
||60||न कालवशगा नित्यं पुरुषार्थप्रवर्तिनी ।
अकर्ता पुरुषो द्रष्टा दृश्यं सर्वमिदं जगत्
dṛśyasya jananī saiva devī sadasadātmikā |
puruṣaṃ raṃjayatyekā kṛtvā brahmāṇḍanāṭakam
||61||दृश्यस्य जननी सैव देवी सदसदात्मिका ।
पुरुषं रंजयत्येका कृत्वा ब्रह्माण्डनाटकम्
raṃjite puruṣe sarvaṃ saṃharatyatiraṃhasā |
tayā nimittabhūtāste brahmaviṣṇumaheśvarāḥ
||62||रंजिते पुरुषे सर्वं संहरत्यतिरंहसा ।
तया निमित्तभूतास्ते ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
kalpitāḥ svasvakāryeṣu preritā līlayā tvamī |
svāṃśaṃ teṣu samāropya kṛtāste balavattarāḥ
||63||कल्पिताः स्वस्वकार्येषु प्रेरिता लीलया त्वमी ।
स्वांशं तेषु समारोप्य कृतास्ते बलवत्तराः
dattāśva śaktayastebhyo gīrlakṣmīrgirijā tathā |
te tāṃ dhyāyaṃti deveśāḥ pūjayaṃti parāṃ mudā
||64||दत्ताश्व शक्तयस्तेभ्यो गीर्लक्ष्मीर्गिरिजा तथा ।
ते तां ध्यायंति देवेशाः पूजयंति परां मुदा
jñātvā sarveśvarīṃ śaktiṃ sṛṣṭisthitivināśinīm |
etatte sarvamākhyātaṃ devīmāhātmyamuttamam |
mama buddhyanusāreṇa nāntaṃ jānāmi bhūpate
||65||ज्ञात्वा सर्वेश्वरीं शक्तिं सृष्टिस्थितिविनाशिनीम् ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं देवीमाहात्म्यमुत्तमम् ।
मम बुद्ध्यनुसारेण नान्तं जानामि भूपते
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe pañcamaskandhe trayastriṃśo'dhyāyaḥ || 33 ||