mahimā varṇyate samyakcaṃḍikāyāstvayā mune
janamejaya uvāca
mahimā varṇyate samyakcaṃḍikāyāstvayā mune |
kena cārādhitā pūrvaṃ caritratrayayogataḥ
||1||महिमा वर्ण्यते सम्यक्चंडिकायास्त्वया मुने ।
केन चाराधिता पूर्वं चरित्रत्रययोगतः
prasannā kasya varadā kena prāptaṃ phalaṃ mahat |
ārādhya kāmadāṃ devīṃ kathayasva kṛpānidhe
||2||प्रसन्ना कस्य वरदा केन प्राप्तं फलं महत् ।
आराध्य कामदां देवीं कथयस्व कृपानिधे
upāsanāvidhiṃ brahmastathā pūjāvidhiṃ vada |
vistareṇa mahābhāga homasya ca vidhiṃ punaḥ
||3||उपासनाविधिं ब्रह्मस्तथा पूजाविधिं वद ।
विस्तरेण महाभाग होमस्य च विधिं पुनः
sūta uvāca
iti bhūpavacaḥ śrutvā prītaḥ satyavatīsutaḥ |
pratyuvāca nṛpaṃ kṛṣṇo mahāmāyāprapūjanam
||4||इति भूपवचः श्रुत्वा प्रीतः सत्यवतीसुतः ।
प्रत्युवाच नृपं कृष्णो महामायाप्रपूजनम्
vyāsa uvāca
svārociṣe'ntare pūrvaṃ suratho nāma pārthivaḥ |
babhūva paramodāraḥ prajāpālanatatparaḥ
||5||स्वारोचिषेऽन्तरे पूर्वं सुरथो नाम पार्थिवः ।
बभूव परमोदारः प्रजापालनतत्परः
satyavādī karmaparo brāhmaṇānāṃ ca pūjakaḥ |
gurubhaktirato nityaṃ svadāragamane rataḥ
||6||सत्यवादी कर्मपरो ब्राह्मणानां च पूजकः ।
गुरुभक्तिरतो नित्यं स्वदारगमने रतः
dānaśīlosvirodhī ca dhanurvedaikapāragaḥ |
evaṃ pālayato rājyaṃ mlecchāḥ parvatavāsinaḥ
||7||दानशीलोsविरोधी च धनुर्वेदैकपारगः ।
एवं पालयतो राज्यं म्लेच्छाः पर्वतवासिनः
balācchatrutvamāpannāḥ sainyaṃ kṛtvā caturvidham |
hastyaśvarathapādātisahitāste madotkaṭāḥ
||8||बलाच्छत्रुत्वमापन्नाः सैन्यं कृत्वा चतुर्विधम् ।
हस्त्यश्वरथपादातिसहितास्ते मदोत्कटाः
kolāvidhvaṃsinaḥ prāptāḥ pṛthvīgrahaṇatatparāḥ |
surathaḥ sainyamādāya saṃmukhaḥ samapadyata
||9||कोलाविध्वंसिनः प्राप्ताः पृथ्वीग्रहणतत्पराः ।
सुरथः सैन्यमादाय संमुखः समपद्यत
yuddhaṃ samabhavadghoraṃ tasya tairatidāruṇaiḥ |
mlecchānāṃ tu balaṃ svalpaṃ rājñastadbalamadbhutam 10 |
tathāpi tairjito yuddhe daivādrājā parājitaḥ |
bhagnaśca svapuraṃ prāptaḥ surakṣaṃ durgamaṃḍitam
||11||युद्धं समभवद्घोरं तस्य तैरतिदारुणैः ।
म्लेच्छानां तु बलं स्वल्पं राज्ञस्तद्बलमद्भुतम् १० ।
तथापि तैर्जितो युद्धे दैवाद्राजा पराजितः ।
भग्नश्च स्वपुरं प्राप्तः सुरक्षं दुर्गमंडितम्
ciṃtayāmāsa medhāvī rājā nītivicakṣaṇaḥ |
pradhānānvimanā dṛṣṭvā śatrupakṣasamāśritān
||12||चिंतयामास मेधावी राजा नीतिविचक्षणः ।
प्रधानान्विमना दृष्ट्वा शत्रुपक्षसमाश्रितान्
sthānaṃ gṛhītvā vipulaṃ parikhādurgamaṃḍitam |
kālapratīkṣā kartavyā kiṃ vā yuddhaṃ varaṃ matam
||13||स्थानं गृहीत्वा विपुलं परिखादुर्गमंडितम् ।
कालप्रतीक्षा कर्तव्या किं वा युद्धं वरं मतम्
maṃtriṇaḥ śatruvaśagā maṃtrayogyā na te kila |
kiṃ karomīti manasā bhūpatiḥ samaciṃtayat
||14||मंत्रिणः शत्रुवशगा मंत्रयोग्या न ते किल ।
किं करोमीति मनसा भूपतिः समचिंतयत्
kadācitte gṛhītvā māṃ pāpācārāḥ parāśritāḥ |
śatrubhyo'tha pradāsyaṃti tadā kiṃ vā bhaviṣyati
||15||कदाचित्ते गृहीत्वा मां पापाचाराः पराश्रिताः ।
शत्रुभ्योऽथ प्रदास्यंति तदा किं वा भविष्यति
pāpabuddhiṣu viśvāso na kartavyaḥ kadācana |
kiṃ te vai prakurvanti ye lobhavaśagā narāḥ
||16||पापबुद्धिषु विश्वासो न कर्तव्यः कदाचन ।
किं ते वै प्रकुर्वन्ति ये लोभवशगा नराः
bhrātaraṃ pitaraṃ mitraṃ suhṛdaṃ bāṃdhavaṃ tathā |
guruṃ pūjyaṃ dvijaṃ dveṣṭi lobhāviṣṭaḥ sadā naraḥ
||17||भ्रातरं पितरं मित्रं सुहृदं बांधवं तथा ।
गुरुं पूज्यं द्विजं द्वेष्टि लोभाविष्टः सदा नरः
tasmānmayā na kartavyo viśvāsaḥ sarvathā'dhunā |
maṃtrivarge'tipāpiṣṭhe śatrupakṣasamāśrite
||18||तस्मान्मया न कर्तव्यो विश्वासः सर्वथाऽधुना ।
मंत्रिवर्गेऽतिपापिष्ठे शत्रुपक्षसमाश्रिते
iti saṃciṃtya manasā rājā paramadurmanāḥ |
ekākī hayamāruhya nirjagāma purāttattaḥ
||19||इति संचिंत्य मनसा राजा परमदुर्मनाः ।
एकाकी हयमारुह्य निर्जगाम पुरात्तत्तः
asahāyo'tha nirgatya gahanaṃ vanamāśritaḥ |
cintayāmāsa medhāvī kva gaṃtavyaṃ mayā punaḥ
||20||असहायोऽथ निर्गत्य गहनं वनमाश्रितः ।
चिन्तयामास मेधावी क्व गंतव्यं मया पुनः
yojanatrayamātre tu munerāśramamuttamam |
jñātvā jagāma bhūpālastāpasasya sumedhasaḥ
||21||योजनत्रयमात्रे तु मुनेराश्रममुत्तमम् ।
ज्ञात्वा जगाम भूपालस्तापसस्य सुमेधसः
bahuvṛkṣasamāyuktaṃ nadī pulina saṃśritam |
nirvairaśvāpadākīrṇaṃ kokilārāvamaṃḍitam
||22||बहुवृक्षसमायुक्तं नदी पुलिन संश्रितम् ।
निर्वैरश्वापदाकीर्णं कोकिलारावमंडितम्
śiṣyādhyayanaśabdāḍhyaṃ mṛgayūthaśatāvṛtam |
nīvārānnasupakvāḍhyaṃ supuṣpaphalapādapam
||23||शिष्याध्ययनशब्दाढ्यं मृगयूथशतावृतम् ।
नीवारान्नसुपक्वाढ्यं सुपुष्पफलपादपम्
homadhūmasugaṃdhena prītidaṃ prāṇināṃ sadā |
vedadhvanisamākrāṃtaṃ svargādapi manoharam
||24||होमधूमसुगंधेन प्रीतिदं प्राणिनां सदा ।
वेदध्वनिसमाक्रांतं स्वर्गादपि मनोहरम्
dṛṣṭvā tamāśramaṃ rājā babhūvāsau mudānvitaḥ |
bhayaṃ tyaktvā matiṃ cakre viśrāmāya dvijāśrame 25 |
āsajya pādape'śvaṃ tu jagāma vinayānvitaḥ |
dṛṣṭvā taṃ munimāsīnaṃ sālacchāyāsu saṃśritam
||26||दृष्ट्वा तमाश्रमं राजा बभूवासौ मुदान्वितः ।
भयं त्यक्त्वा मतिं चक्रे विश्रामाय द्विजाश्रमे २५ ।
आसज्य पादपेऽश्वं तु जगाम विनयान्वितः ।
दृष्ट्वा तं मुनिमासीनं सालच्छायासु संश्रितम्
mṛgājināsanaṃ śāṃtaṃ tapasā'tikṛśaṃ ṛjum |
adhyāpayaṃtaṃ śiṣyāṃśca vedaśāstrārthadarśinam
||27||मृगाजिनासनं शांतं तपसाऽतिकृशं ऋजुम् ।
अध्यापयंतं शिष्यांश्च वेदशास्त्रार्थदर्शिनम्
rahitaṃ krodhalobhādyairdvaṃdvātītaṃ vimatsaram |
ātmajñānarataṃ satyavādinaṃ śamasaṃyutam
||28||रहितं क्रोधलोभाद्यैर्द्वंद्वातीतं विमत्सरम् ।
आत्मज्ञानरतं सत्यवादिनं शमसंयुतम्
taṃ vīkṣya bhūpatirbhūmau papāta daṇḍavattadā |
tadagre 'śrujalāpūrṇanayanaḥ premasaṃyutaḥ
||29||तं वीक्ष्य भूपतिर्भूमौ पपात दण्डवत्तदा ।
तदग्रे ऽश्रुजलापूर्णनयनः प्रेमसंयुतः
uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te tamuvāca tadā muniḥ |
śiṣyo dadau bṛsīṃ tasmai guruṇā noditastadā
||30||उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते तमुवाच तदा मुनिः ।
शिष्यो ददौ बृसीं तस्मै गुरुणा नोदितस्तदा
utthāya nṛpatistasyāṃ samāsīnastadājñayā |
arghyapādyārhaṇaṃ cakre sumedhā vidhipūrvakam
||31||उत्थाय नृपतिस्तस्यां समासीनस्तदाज्ञया ।
अर्घ्यपाद्यार्हणं चक्रे सुमेधा विधिपूर्वकम्
papracchātra kutaḥ prāptaḥ kastvaṃ ciṃtāparaḥ katham |
kathayasva yathākāmaṃ saṃvṛttaṃ kāraṇaṃ tviha
||32||पप्रच्छात्र कुतः प्राप्तः कस्त्वं चिंतापरः कथम् ।
कथयस्व यथाकामं संवृत्तं कारणं त्विह
kimāgamanakṛtyaṃ te brūhi kāryaṃ manogatam |
kariṣye vāṃchitaṃ kāmamasādhyamapi yattava
||33||किमागमनकृत्यं ते ब्रूहि कार्यं मनोगतम् ।
करिष्ये वांछितं काममसाध्यमपि यत्तव
rājovāca
suratho nāma rājā'haṃ śatrubhiśca parājitaḥ |
tyaktvā rājyaṃ gṛhaṃ bhāryāmahaṃ te śaraṇaṃ gataḥ
||34||सुरथो नाम राजाऽहं शत्रुभिश्च पराजितः ।
त्यक्त्वा राज्यं गृहं भार्यामहं ते शरणं गतः
yadājñāpayase brahmaṃstadahaṃ bhaktitatparaḥ |
kariṣyāmi na me trātā tvadanyaḥ pṛthivītale
||35||यदाज्ञापयसे ब्रह्मंस्तदहं भक्तितत्परः ।
करिष्यामि न मे त्राता त्वदन्यः पृथिवीतले
śatrubhyo me bhayaṃ ghoraṃ prāpto'smyadya tavāṃtikam |
trāyasva muniśārdūla śaraṇāgatavatsala
||36||शत्रुभ्यो मे भयं घोरं प्राप्तोऽस्म्यद्य तवांतिकम् ।
त्रायस्व मुनिशार्दूल शरणागतवत्सल
ṛṣiruvāca
nirbhayaṃ vasa rājeṃdra nātra te śatravaḥ kila |
āgamiṣyaṃti balino niścayaṃ tapaso balāt
||37||निर्भयं वस राजेंद्र नात्र ते शत्रवः किल ।
आगमिष्यंति बलिनो निश्चयं तपसो बलात्
nātra hiṃsā prakartavyā vanavṛttyā nṛpottama |
kartavyaṃ jīvanaṃ śastairnīvāraphalamūlakaiḥ
||38||नात्र हिंसा प्रकर्तव्या वनवृत्त्या नृपोत्तम ।
कर्तव्यं जीवनं शस्तैर्नीवारफलमूलकैः
vyāsa uvāca
iti tasya vacaḥ śrutvā nirbhayaḥ sa nṛpastadā |
uvāsāśrama evāsau phalamūlāśanaḥ śuciḥ
||39||इति तस्य वचः श्रुत्वा निर्भयः स नृपस्तदा ।
उवासाश्रम एवासौ फलमूलाशनः शुचिः
kadācitsa nṛpastatra vṛkṣacchāyāṃ samāśritaḥ |
cintayāmāsa ciṃtārto gṛha eva gatāśayaḥ
||40||कदाचित्स नृपस्तत्र वृक्षच्छायां समाश्रितः ।
चिन्तयामास चिंतार्तो गृह एव गताशयः
rājyaṃ me śatrubhiḥ prāptaṃ mlecchaiḥ pāparataiḥ sadā |
saṃpīḍitāḥ syurlokāstairdurācārairgatatrapaiḥ
||41||राज्यं मे शत्रुभिः प्राप्तं म्लेच्छैः पापरतैः सदा ।
संपीडिताः स्युर्लोकास्तैर्दुराचारैर्गतत्रपैः
gajāśca turagāḥ sarve durbalā bhakṣyavarjitāḥ |
jātāḥ syurnātra saṃdehaḥ śatruṇā paripīḍitāḥ
||42||गजाश्च तुरगाः सर्वे दुर्बला भक्ष्यवर्जिताः ।
जाताः स्युर्नात्र संदेहः शत्रुणा परिपीडिताः
sevakā mama sarve te śatrūṇāṃ vaśavartinaḥ |
duḥkhitā eva jātāḥ syuḥ pālitā ye mayā purā |
dhanaṃ me sudurācārairasadvyayaparaiḥ paraiḥ |
dyūtāsavabhujiṣyādisthāne syātprāpitaṃ kila
||44||सेवका मम सर्वे ते शत्रूणां वशवर्तिनः ।
दुःखिता एव जाताः स्युः पालिता ये मया पुरा ।
धनं मे सुदुराचारैरसद्व्ययपरैः परैः ।
द्यूतासवभुजिष्यादिस्थाने स्यात्प्रापितं किल
kośakṣayaṃ kariṣyanti vyasanaiḥ pāpabuddhayaḥ |
na pātradānanipuṇā mlecchāste mantriṇo'pi me 45 |
iti cintāparo rājā vṛkṣamūlasthito yadā |
tadājagāma vaiśyastu kaścidārtiparastathā
||46||कोशक्षयं करिष्यन्ति व्यसनैः पापबुद्धयः ।
न पात्रदाननिपुणा म्लेच्छास्ते मन्त्रिणोऽपि मे ४५ ।
इति चिन्तापरो राजा वृक्षमूलस्थितो यदा ।
तदाजगाम वैश्यस्तु कश्चिदार्तिपरस्तथा
nṛpeṇa purato dṛṣṭaḥ pārśve tatropaveśitaḥ |
papraccha taṃ nṛpaḥ ko'si kuta evāgato vanam
||47||नृपेण पुरतो दृष्टः पार्श्वे तत्रोपवेशितः ।
पप्रच्छ तं नृपः कोऽसि कुत एवागतो वनम्
ko'si kasmācca dīno'si haritaḥ śokapīḍitaḥ |
brūhi satyaṃ mahābhāga maitrī sāptapadī matā
||48||कोऽसि कस्माच्च दीनोऽसि हरितः शोकपीडितः ।
ब्रूहि सत्यं महाभाग मैत्री साप्तपदी मता
vyāsa uvāca
tacchrutvā vacanaṃ rājñastamuvāca viśottamaḥ |
upaviśya sthiro bhūtvā matvā sādhusamāgamam
||49||तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञस्तमुवाच विशोत्तमः ।
उपविश्य स्थिरो भूत्वा मत्वा साधुसमागमम्
vaiśya uvāca
mitrāhaṃ vaiśyajātīyaḥ samādhirnāma viśrutaḥ |
dhanavāndharmanipuṇa: satyavāganasūyakaḥ
||50||मित्राहं वैश्यजातीयः समाधिर्नाम विश्रुतः ।
धनवान्धर्मनिपुण: सत्यवागनसूयकः
putradārairnirasto'haṃ dhanalubdhairasādhubhiḥ |
“kṛpaṇeti miṣaṃ kṛtvā tyaktvā māyāṃ sudustyajām” svajanena ca saṃtyaktaḥ prāpto'smi vanamāśu vai
||51||पुत्रदारैर्निरस्तोऽहं धनलुब्धैरसाधुभिः ।
“कृपणेति मिषं कृत्वा त्यक्त्वा मायां सुदुस्त्यजाम्” स्वजनेन च संत्यक्तः प्राप्तोऽस्मि वनमाशु वै
ko'si tvaṃ bhāgyavānbhāsi kathayasva priyādhunā |
rājovāca |
suratho nāma rājā'haṃ dasyubhiḥ pīḍito'bhavam
||52||कोऽसि त्वं भाग्यवान्भासि कथयस्व प्रियाधुना ।
राजोवाच ।
सुरथो नाम राजाऽहं दस्युभिः पीडितोऽभवम्
prāpto'smi gatarājyo'tra maṃtribhiḥ parivaṃcitaḥ |
diṣṭyā tvamatra mitraṃ me milito'si viśottama 53 |
sukhena vihariṣyāvo vane'tra śubhapādape |
śokaṃ tyaja mahābuddhe svastho bhava viśottama
||54||प्राप्तोऽस्मि गतराज्योऽत्र मंत्रिभिः परिवंचितः ।
दिष्ट्या त्वमत्र मित्रं मे मिलितोऽसि विशोत्तम ५३ ।
सुखेन विहरिष्यावो वनेऽत्र शुभपादपे ।
शोकं त्यज महाबुद्धे स्वस्थो भव विशोत्तम
"atraiva ca yathākāmaṃ sukhaṃ tiṣṭha mayā saha |
" vaiśya uvāca |
kuṭumbaṃ me nirālaṃbaṃ mayā hīnaṃ suduḥkhitam |
bhaviṣyati ca cintārtaṃ vyādhiśokopatāpitam 55 |
bhāryādehe sukhaṃ no vā putradehe na vā sukham |
iti cintāturaṃ ceto na me śāmyati bhūmipa
||56||"अत्रैव च यथाकामं सुखं तिष्ठ मया सह ।
" वैश्य उवाच ।
कुटुम्बं मे निरालंबं मया हीनं सुदुःखितम् ।
भविष्यति च चिन्तार्तं व्याधिशोकोपतापितम् ५५ ।
भार्यादेहे सुखं नो वा पुत्रदेहे न वा सुखम् ।
इति चिन्तातुरं चेतो न मे शाम्यति भूमिप
kadā drakṣye sutaṃ bhāryāṃ gṛhaṃ svajanameva ca |
svasthaṃ na manmano rājangṛhacintākulaṃ bhṛśam
||57||कदा द्रक्ष्ये सुतं भार्यां गृहं स्वजनमेव च ।
स्वस्थं न मन्मनो राजन्गृहचिन्ताकुलं भृशम्
rājovāca
yairnirasto'si putrādyairasadvṛttaiḥ subāliśaiḥ |
tāndṛṣṭvā kiṃ sukhaṃ te'dya bhaviṣyati mahāmate
||58||यैर्निरस्तोऽसि पुत्राद्यैरसद्वृत्तैः सुबालिशैः ।
तान्दृष्ट्वा किं सुखं तेऽद्य भविष्यति महामते
hitakārī varaḥ śatrurduḥkhadāḥ suhṛdaḥ kutaḥ |
tasmātsthiraṃ manaḥ kṛtvā viharasva mayā saha
||59||हितकारी वरः शत्रुर्दुःखदाः सुहृदः कुतः ।
तस्मात्स्थिरं मनः कृत्वा विहरस्व मया सह
vaiśya uvāca
mano me na sthiraṃ rājanbhavatyadya suduḥkhitam |
cintayā'tra kuṭumbasya dustyajasya durātmabhiḥ
||60||मनो मे न स्थिरं राजन्भवत्यद्य सुदुःखितम् ।
चिन्तयाऽत्र कुटुम्बस्य दुस्त्यजस्य दुरात्मभिः
rājovāca
mamāpi rājyajaṃ duḥkhaṃ dunoti kila mānasam |
pṛcchāvo'dya muniṃ śāṃtaṃ śokanāśanamauṣadham
||61||ममापि राज्यजं दुःखं दुनोति किल मानसम् ।
पृच्छावोऽद्य मुनिं शांतं शोकनाशनमौषधम्
vyāsa uvāca
iti kṛtvā matiṃ tau tu rājā vaiśyaśca jagmatuḥ |
muniṃ tau vinayopetau praṣṭuṃ śokasya kāraṇam
||62||इति कृत्वा मतिं तौ तु राजा वैश्यश्च जग्मतुः ।
मुनिं तौ विनयोपेतौ प्रष्टुं शोकस्य कारणम्
gatvā taṃ praṇipatyāha rājā ṛṣimanuttamam |
āsīnaṃ samyagāsīnaḥ śāṃtaṃ śāṃtimupāgataḥ
||63||गत्वा तं प्रणिपत्याह राजा ऋषिमनुत्तमम् ।
आसीनं सम्यगासीनः शांतं शांतिमुपागतः
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe pañcamaskandhe dvātriṃśo'dhyāyaḥ || 32 ||