bhayāturendrādidevaiḥ suraguruṇā saha parāmarśavarṇanam
vyāsa uvāca
gate dūte surendro'pi samāhūya surānatha |
yamavāyudhanādhyakṣavaruṇānidamūcivān
||1||गते दूते सुरेन्द्रोऽपि समाहूय सुरानथ ।
यमवायुधनाध्यक्षवरुणानिदमूचिवान्
mahiṣo nāma daityendro rambhaputro mahābalaḥ |
varadarpamadonmatto māyāśatavicakṣaṇaḥ
||2||महिषो नाम दैत्येन्द्रो रम्भपुत्रो महाबलः ।
वरदर्पमदोन्मत्तो मायाशतविचक्षणः
tasya dūto'dya samprāptaḥ preṣitastena bhoḥ surāḥ |
svargakāmena lubdhena māmuvācedṛśaṃ vacaḥ
||3||तस्य दूतोऽद्य सम्प्राप्तः प्रेषितस्तेन भोः सुराः ।
स्वर्गकामेन लुब्धेन मामुवाचेदृशं वचः
tyaja devālayaṃ śakra yathecchaṃ vraja vāsava |
sevāṃ vā kuru daityasya mahiṣasya mahātmanaḥ
||4||त्यज देवालयं शक्र यथेच्छं व्रज वासव ।
सेवां वा कुरु दैत्यस्य महिषस्य महात्मनः
dayāvāndānavendro'sau sa te vṛttiṃ vidhāsyati |
nateṣu bhṛtyabhūteṣu na kupyati kadācana
||5||दयावान्दानवेन्द्रोऽसौ स ते वृत्तिं विधास्यति ।
नतेषु भृत्यभूतेषु न कुप्यति कदाचन
nocedyuddhāya deveśa senodyogaṃ kuru svayam |
gate mayi sa daityendrastvaritaḥ samupeṣyati
||6||नोचेद्युद्धाय देवेश सेनोद्योगं कुरु स्वयम् ।
गते मयि स दैत्येन्द्रस्त्वरितः समुपेष्यति
ityuktvā sa gato dūto dānavasya durātmanaḥ |
kiṃ kartavyamataḥ kāryaṃ cintayadhvaṃ surottamāḥ
||7||इत्युक्त्वा स गतो दूतो दानवस्य दुरात्मनः ।
किं कर्तव्यमतः कार्यं चिन्तयध्वं सुरोत्तमाः
durbalo'pi na copekṣyaḥ śatrurbalavatā surāḥ |
viśeṣeṇa sadodyogī balavānbaladarpitaḥ
||8||दुर्बलोऽपि न चोपेक्ष्यः शत्रुर्बलवता सुराः ।
विशेषेण सदोद्योगी बलवान्बलदर्पितः
udyamaḥ kila kartavyo yathābuddhi yathābalam |
daivādhīno bhavennūnaṃ jayo vātha parājayaḥ
||9||उद्यमः किल कर्तव्यो यथाबुद्धि यथाबलम् ।
दैवाधीनो भवेन्नूनं जयो वाथ पराजयः
sandhiyogo na cātrāsti khale sandhirnirarthakaḥ |
sarvathā sādhubhiḥ kāryaṃ vicārya ca punaḥ punaḥ
||10||सन्धियोगो न चात्रास्ति खले सन्धिर्निरर्थकः ।
सर्वथा साधुभिः कार्यं विचार्य च पुनः पुनः
yānamapyadhunā naiva kartavyaṃ sahasā punaḥ |
prekṣakāḥ preṣaṇīyāśca śīghragāḥ supraveśakāḥ
||11||यानमप्यधुना नैव कर्तव्यं सहसा पुनः ।
प्रेक्षकाः प्रेषणीयाश्च शीघ्रगाः सुप्रवेशकाः
iṅgitajñāśca niḥsaṅgā niḥspṛhāḥ satyavādinaḥ |
senābhiyogaṃ prasthānaṃ balasaṃkhyāṃ yathārthataḥ
||12||इङ्गितज्ञाश्च निःसङ्गा निःस्पृहाः सत्यवादिनः ।
सेनाभियोगं प्रस्थानं बलसंख्यां यथार्थतः
vīrāṇāṃ ca parijñānaṃ kṛtvāyāntu tvarānvitāḥ |
jñātvā daityapatestasya sainyasya ca balābalam
||13||वीराणां च परिज्ञानं कृत्वायान्तु त्वरान्विताः ।
ज्ञात्वा दैत्यपतेस्तस्य सैन्यस्य च बलाबलम्
kariṣyāmi tatastūrṇaṃ yānaṃ vā durgasaṃgraham |
vicārya khalu kartavyaṃ kāryaṃ buddhimatā sadā |
sahasā vihitaṃ kāryaṃ duḥkhadaṃ sarvathā bhavet
||14||करिष्यामि ततस्तूर्णं यानं वा दुर्गसंग्रहम् ।
विचार्य खलु कर्तव्यं कार्यं बुद्धिमता सदा ।
सहसा विहितं कार्यं दुःखदं सर्वथा भवेत्
tasmādvimṛśya kartavyaṃ sukhadaṃ sarvathā budhaiḥ |
nātra bhedavidhirnyāyyo dānaveṣu ca sarvathā
||15||तस्माद्विमृश्य कर्तव्यं सुखदं सर्वथा बुधैः ।
नात्र भेदविधिर्न्याय्यो दानवेषु च सर्वथा
ekacitteṣu kārye'smiṃstasmāccārā vrajantu vai |
jñātvā balābalaṃ teṣāṃ paścānnītirvicārya ca
||16||एकचित्तेषु कार्येऽस्मिंस्तस्माच्चारा व्रजन्तु वै ।
ज्ञात्वा बलाबलं तेषां पश्चान्नीतिर्विचार्य च
vidheyā vidhivattajjñaisteṣu kāryapareṣu ca |
anyathā vihitaṃ kāryaṃ viparītaphalapradam
||17||विधेया विधिवत्तज्ज्ञैस्तेषु कार्यपरेषु च ।
अन्यथा विहितं कार्यं विपरीतफलप्रदम्
sarvathā tadbhavennūnamajñātamauṣadhaṃ yathā |
vyāsa uvāca |
iti sañcintya taiḥ sarvaiḥ praṇidhiṃ kāryavedinam
||18||सर्वथा तद्भवेन्नूनमज्ञातमौषधं यथा ।
व्यास उवाच ।
इति सञ्चिन्त्य तैः सर्वैः प्रणिधिं कार्यवेदिनम्
preṣayāmāsa devendraḥ parijñānāya pārthiva |
dūtastu tvarito gatvā samāgamya surādhipam
||19||प्रेषयामास देवेन्द्रः परिज्ञानाय पार्थिव ।
दूतस्तु त्वरितो गत्वा समागम्य सुराधिपम्
nivedayāmāsa tadā sarvasainyabalābalam |
jñātvā tadbalamudyogaṃ turāṣāḍativismitaḥ
||20||निवेदयामास तदा सर्वसैन्यबलाबलम् ।
ज्ञात्वा तद्बलमुद्योगं तुराषाडतिविस्मितः
devānacodayattūrṇaṃ samāhūya purohitam |
mantraṃ mantravidāṃ śreṣṭhaṃ cakāra tridaśeśvaraḥ
||21||देवानचोदयत्तूर्णं समाहूय पुरोहितम् ।
मन्त्रं मन्त्रविदां श्रेष्ठं चकार त्रिदशेश्वरः
uvācāṅgirasaśreṣṭhaṃ samāsīnaṃ varāsane |
indra uvāca |
bho bho devaguro vidvankiṃ kartavyaṃ vadasva naḥ
||22||उवाचाङ्गिरसश्रेष्ठं समासीनं वरासने ।
इन्द्र उवाच ।
भो भो देवगुरो विद्वन्किं कर्तव्यं वदस्व नः
sarvajño'si samutpanne kārye tvaṃ gatiradya naḥ |
dānavo mahiṣo nāma mahāvīryo madānvitaḥ
||23||सर्वज्ञोऽसि समुत्पन्ने कार्ये त्वं गतिरद्य नः ।
दानवो महिषो नाम महावीर्यो मदान्वितः
yoddhukāmaḥ samāyāti bahubhirdānavairvṛtaḥ |
tatra pratikriyā kāryā tvayā mantravidādhunā
||24||योद्धुकामः समायाति बहुभिर्दानवैर्वृतः ।
तत्र प्रतिक्रिया कार्या त्वया मन्त्रविदाधुना
teṣāṃ śukrastathā tvaṃ me vighnahartā susaṃyataḥ |
vyāsa uvāca |
tacchrutvā vacanaṃ prāha turāsāhaṃ bṛhaspatiḥ
||25||तेषां शुक्रस्तथा त्वं मे विघ्नहर्ता सुसंयतः ।
व्यास उवाच ।
तच्छ्रुत्वा वचनं प्राह तुरासाहं बृहस्पतिः
vicintya manasā kāmaṃ kāryasādhanatatparaḥ |
gururuvāca |
svastho bhava surendra tvaṃ dhairyamālambya māriṣa
||26||विचिन्त्य मनसा कामं कार्यसाधनतत्परः ।
गुरुरुवाच ।
स्वस्थो भव सुरेन्द्र त्वं धैर्यमालम्ब्य मारिष
vyasane ca samutpanne na tyājyaṃ dhairyamāśu vai |
jayājayau surādhyakṣa daivādhīnau sadaiva hi
||27||व्यसने च समुत्पन्ने न त्याज्यं धैर्यमाशु वै ।
जयाजयौ सुराध्यक्ष दैवाधीनौ सदैव हि
sthātavyaṃ dhairyamālambya tasmād buddhimatā sadā |
bhavitavyaṃ bhavatyeva jānanneva śatakrato
||28||स्थातव्यं धैर्यमालम्ब्य तस्माद् बुद्धिमता सदा ।
भवितव्यं भवत्येव जानन्नेव शतक्रतो
udyamaḥ sarvathā kāryo yathāpauruṣamātmanaḥ |
munayo'pi hi muktyarthamudyamaikaratāḥ sadā
||29||उद्यमः सर्वथा कार्यो यथापौरुषमात्मनः ।
मुनयोऽपि हि मुक्त्यर्थमुद्यमैकरताः सदा
daivādhīnaṃ ca jānanto yogadhyānaparāyaṇāḥ |
tasmātsadaiva kartavyo vyavahāroditodyamaḥ
||30||दैवाधीनं च जानन्तो योगध्यानपरायणाः ।
तस्मात्सदैव कर्तव्यो व्यवहारोदितोद्यमः
sukhaṃ bhavatu vā mā vā daive kā paridevanā |
vinā puruṣakāreṇa kadācitsiddhimāpnuyāt
||31||सुखं भवतु वा मा वा दैवे का परिदेवना ।
विना पुरुषकारेण कदाचित्सिद्धिमाप्नुयात्
andhavatpaṅguvatkāmaṃ na tathā mudamāvahet |
kṛte puruṣakāre'pi yadi siddhirna jāyate
||32||अन्धवत्पङ्गुवत्कामं न तथा मुदमावहेत् ।
कृते पुरुषकारेऽपि यदि सिद्धिर्न जायते
na tatra dūṣaṇaṃ tasya daivādhīne śarīriṇi |
kāryasiddhirna sainye'sti na mantre na ca mantraṇe
||33||न तत्र दूषणं तस्य दैवाधीने शरीरिणि ।
कार्यसिद्धिर्न सैन्येऽस्ति न मन्त्रे न च मन्त्रणे
na rathe nāyudhe nūnaṃ daivādhīnā surādhipa |
balavāñkleśamāpnoti nirbalaḥ sukhamaśnute
||34||न रथे नायुधे नूनं दैवाधीना सुराधिप ।
बलवाञ्क्लेशमाप्नोति निर्बलः सुखमश्नुते
buddhimānkṣudhitaḥ śete nirbuddhirbhogavānbhavet |
kātaro jayamāpnoti śūro yāti parājayam
||35||बुद्धिमान्क्षुधितः शेते निर्बुद्धिर्भोगवान्भवेत् ।
कातरो जयमाप्नोति शूरो याति पराजयम्
daivādhīne tu saṃsāre kāmaṃ kā paridevanā |
udyame yojayennūnaṃ bhavitavyaṃ surādhipa
||36||दैवाधीने तु संसारे कामं का परिदेवना ।
उद्यमे योजयेन्नूनं भवितव्यं सुराधिप
duḥkhade sukhade vāpi tatra tau na vicintayet |
duḥkhe duḥkhādhikānpaśyetsukhe paśyetsukhādhikam
||37||दुःखदे सुखदे वापि तत्र तौ न विचिन्तयेत् ।
दुःखे दुःखाधिकान्पश्येत्सुखे पश्येत्सुखाधिकम्
ātmānaṃ harṣaśokābhyāṃ śatrubhyāmiva nārpayet |
dhairyamevāvagantavyaṃ harṣaśokodbhave budhaiḥ
||38||आत्मानं हर्षशोकाभ्यां शत्रुभ्यामिव नार्पयेत् ।
धैर्यमेवावगन्तव्यं हर्षशोकोद्भवे बुधैः
adhairyādyādṛśaṃ duḥkhaṃ na tu dhairye'sti tādṛśam |
durlabhaṃ sahanatvaṃ vai samaye sukhaduḥkhayoḥ
||39||अधैर्याद्यादृशं दुःखं न तु धैर्येऽस्ति तादृशम् ।
दुर्लभं सहनत्वं वै समये सुखदुःखयोः
harṣaśokodbhavo yatra na bhaved buddhiniścayāt |
kiṃ duḥkhaṃ kasya vā duḥkhaṃ nirguṇo'haṃ sadāvyayaḥ
||40||हर्षशोकोद्भवो यत्र न भवेद् बुद्धिनिश्चयात् ।
किं दुःखं कस्य वा दुःखं निर्गुणोऽहं सदाव्ययः
caturviṃśātirikto'smi kiṃ me duḥkhaṃ sukhaṃ ca kim |
prāṇasya kṣutpipāse dve manasaḥ śokamūrchane
||41||चतुर्विंशातिरिक्तोऽस्मि किं मे दुःखं सुखं च किम् ।
प्राणस्य क्षुत्पिपासे द्वे मनसः शोकमूर्छने
jarāmṛtyū śarīrasya ṣaḍūrmirahitaḥ śivaḥ |
śokamohau śarīrasya gaṇau kiṃ me'tra cintane
||42||जरामृत्यू शरीरस्य षडूर्मिरहितः शिवः ।
शोकमोहौ शरीरस्य गणौ किं मेऽत्र चिन्तने
śarīraṃ nāhamathavā tatsambandhī na cāpyaham |
saptaikaṣoḍaśādibhyo vibhinno'haṃ sadā sukhī
||43||शरीरं नाहमथवा तत्सम्बन्धी न चाप्यहम् ।
सप्तैकषोडशादिभ्यो विभिन्नोऽहं सदा सुखी
prakṛtirvikṛtirnāhaṃ kiṃ me duḥkhaṃ sadā punaḥ |
iti matvā sureśa tvaṃ manasā bhava nirmamaḥ
||44||प्रकृतिर्विकृतिर्नाहं किं मे दुःखं सदा पुनः ।
इति मत्वा सुरेश त्वं मनसा भव निर्ममः
upāyaḥ prathamo'yaṃ te duḥkhanāśe śatakrato |
mamatā paramaṃ duḥkhaṃ nirmamatvaṃ paraṃ sukham
||45||उपायः प्रथमोऽयं ते दुःखनाशे शतक्रतो ।
ममता परमं दुःखं निर्ममत्वं परं सुखम्
santoṣādaparaṃ nāsti sukhasthānaṃ śacīpate |
athavā yadi na jñānaṃ mamatvanāśane kila
||46||सन्तोषादपरं नास्ति सुखस्थानं शचीपते ।
अथवा यदि न ज्ञानं ममत्वनाशने किल
tato vivekaḥ kartavyo bhavitavye surādhipa |
prārabdhakarmaṇāṃ nāśo nābhogāllakṣyate kila
||47||ततो विवेकः कर्तव्यो भवितव्ये सुराधिप ।
प्रारब्धकर्मणां नाशो नाभोगाल्लक्ष्यते किल
yadbhāvi tadbhavatyeva kā cintā sukhaduḥkhayoḥ |
suraiḥ sarvaiḥ sahāyairvā buddhyā vā tava sattama
||48||यद्भावि तद्भवत्येव का चिन्ता सुखदुःखयोः ।
सुरैः सर्वैः सहायैर्वा बुद्ध्या वा तव सत्तम
sukhaṃ kṣayāya puṇyasya duḥkhaṃ pāpasya māriṣa |
tasmātsukhakṣaye harṣaḥ kartavyaḥ sarvathā budhaiḥ
||49||सुखं क्षयाय पुण्यस्य दुःखं पापस्य मारिष ।
तस्मात्सुखक्षये हर्षः कर्तव्यः सर्वथा बुधैः
athavā mantrayitvādya kuru yatnaṃ yathāvidhi |
kṛte yatne mahārāja bhavitavyaṃ bhaviṣyati
||50||अथवा मन्त्रयित्वाद्य कुरु यत्नं यथाविधि ।
कृते यत्ने महाराज भवितव्यं भविष्यति
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe bhayāturendrādidevaiḥ suraguruṇā saha parāmarśavarṇanaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ || 4 ||