asilomabiḍālākhyavadhavarṇanam
vyāsa uvāca
tau tayā nihatau śrutvā mahiṣo vismayānvitaḥ |
preṣayāmāsa daiteyāṃstadvadhārthaṃ mahābalān
||1||तौ तया निहतौ श्रुत्वा महिषो विस्मयान्वितः ।
प्रेषयामास दैतेयांस्तद्वधार्थं महाबलान्
asilomabiḍālākhyapramukhān yuddhadurmadān |
sainyena mahatā yuktānsāyudhānsaparicchadān
||2||असिलोमबिडालाख्यप्रमुखान् युद्धदुर्मदान् ।
सैन्येन महता युक्तान्सायुधान्सपरिच्छदान्
te tatra dadṛśurdevīṃ siṃhasyopari saṃsthitām |
aṣṭādaśabhujāṃ divyāṃ khaḍgakheṭakadhāriṇīm
||3||ते तत्र ददृशुर्देवीं सिंहस्योपरि संस्थिताम् ।
अष्टादशभुजां दिव्यां खड्गखेटकधारिणीम्
asilomāgrato gatvā tāmuvāca hasanniva |
vinayāvanataḥ śānto devīṃ daityavadhodyatām
||4||असिलोमाग्रतो गत्वा तामुवाच हसन्निव ।
विनयावनतः शान्तो देवीं दैत्यवधोद्यताम्
asilomovāca
devi brūhi vacaḥ satyaṃ kimarthamiha sundari |
āgatāsi kimarthaṃ vā haṃsi daityānnirāgasaḥ
||5||देवि ब्रूहि वचः सत्यं किमर्थमिह सुन्दरि ।
आगतासि किमर्थं वा हंसि दैत्यान्निरागसः
kāraṇaṃ kathayādya tvaṃ tvayā sandhiṃ karomyaham |
kāñcanaṃ maṇiratnāni bhājanāni varāṇi ca
||6||कारणं कथयाद्य त्वं त्वया सन्धिं करोम्यहम् ।
काञ्चनं मणिरत्नानि भाजनानि वराणि च
yānīcchasi varārohe gahītvā gaccha mā ciram |
kimarthaṃ yuddhakāmāsi duḥkhasantāpavardhanam
||7||यानीच्छसि वरारोहे गहीत्वा गच्छ मा चिरम् ।
किमर्थं युद्धकामासि दुःखसन्तापवर्धनम्
kathayanti mahātmāno yuddhaṃ sarvasukhāpaham |
komale'tīva te dehe puṣpaghātāsahe bhṛśam
||8||कथयन्ति महात्मानो युद्धं सर्वसुखापहम् ।
कोमलेऽतीव ते देहे पुष्पघातासहे भृशम्
kimarthaṃ śastrasampātānsahasīti visismiye |
cāturyasya phalaṃ śāntiḥ satataṃ sukhasevanam
||9||किमर्थं शस्त्रसम्पातान्सहसीति विसिस्मिये ।
चातुर्यस्य फलं शान्तिः सततं सुखसेवनम्
tatkimarthaṃ duḥkhahetuṃ saṃgrāmaṃ kartumicchasi |
saṃsāre'tra sukhaṃ grāhyaṃ duḥkhaṃ heyamiti sthitiḥ
||10||तत्किमर्थं दुःखहेतुं संग्रामं कर्तुमिच्छसि ।
संसारेऽत्र सुखं ग्राह्यं दुःखं हेयमिति स्थितिः
tatsukhaṃ dvividhaṃ proktaṃ nityānityaprabhedataḥ |
ātmajñānaṃ sukhaṃ nityamanityaṃ bhogajaṃ smṛtam
||11||तत्सुखं द्विविधं प्रोक्तं नित्यानित्यप्रभेदतः ।
आत्मज्ञानं सुखं नित्यमनित्यं भोगजं स्मृतम्
nāśātmakaṃ tu tattyājyaṃ vedaśāstrārthacintakaiḥ |
saugatānāṃ mataṃ cettvaṃ svīkaroṣi varānane
||12||नाशात्मकं तु तत्त्याज्यं वेदशास्त्रार्थचिन्तकैः ।
सौगतानां मतं चेत्त्वं स्वीकरोषि वरानने
tathāpi yauvanaṃ prāpya bhuṃkṣva bhogānanuttamān |
paralokasya sandeho yadi te'sti kṛśodari
||13||तथापि यौवनं प्राप्य भुंक्ष्व भोगाननुत्तमान् ।
परलोकस्य सन्देहो यदि तेऽस्ति कृशोदरि
svargabhogaparā nityaṃ bhava bhāmini bhūtale |
anityaṃ yauvanaṃ dehe jñātveti sukṛtaṃ caret
||14||स्वर्गभोगपरा नित्यं भव भामिनि भूतले ।
अनित्यं यौवनं देहे ज्ञात्वेति सुकृतं चरेत्
paropatāpanaṃ kāryaṃ varjanīyaṃ sadā budhaiḥ |
avirodhena kartavyaṃ dharmārthakāmasevanam
||15||परोपतापनं कार्यं वर्जनीयं सदा बुधैः ।
अविरोधेन कर्तव्यं धर्मार्थकामसेवनम्
tasmāttvamapi kalyāṇi matiṃ dharme sadā kuru |
aparādhaṃ vinā daityānkasmānmārayase'mbike
||16||तस्मात्त्वमपि कल्याणि मतिं धर्मे सदा कुरु ।
अपराधं विना दैत्यान्कस्मान्मारयसेऽम्बिके
dayādharmo'sya deho'sti satye prāṇāḥ prakīrtitāḥ |
tasmāddayā tathā satyaṃ rakṣaṇīyaṃ sadā budhaiḥ
||17||दयाधर्मोऽस्य देहोऽस्ति सत्ये प्राणाः प्रकीर्तिताः ।
तस्माद्दया तथा सत्यं रक्षणीयं सदा बुधैः
kāraṇaṃ vada suśroṇi dānavānāṃ vadhe tava |
devyuvāca |
tvayā pṛṣṭaṃ mahābāho kimarthamiha cāgatā
||18||कारणं वद सुश्रोणि दानवानां वधे तव ।
देव्युवाच ।
त्वया पृष्टं महाबाहो किमर्थमिह चागता
tadahaṃ sampravakṣyāmi hanane ca prayojanam |
vicarāmi sadā daitya sarvalokeṣu sarvadā
||19||तदहं सम्प्रवक्ष्यामि हनने च प्रयोजनम् ।
विचरामि सदा दैत्य सर्वलोकेषु सर्वदा
nyāyānyāyau ca bhūtānāṃ paśyantī sākṣirūpiṇī |
na me kadāpi bhogecchā na lobho na ca vairitā
||20||न्यायान्यायौ च भूतानां पश्यन्ती साक्षिरूपिणी ।
न मे कदापि भोगेच्छा न लोभो न च वैरिता
dharmārthaṃ vicarāmyatra saṃsāre sādhurakṣaṇam |
vratametattu niyataṃ pālayāmi nijaṃ sadā
||21||धर्मार्थं विचराम्यत्र संसारे साधुरक्षणम् ।
व्रतमेतत्तु नियतं पालयामि निजं सदा
sādhūnāṃ rakṣaṇaṃ kāryaṃ hantavyā ye'pyasādhavaḥ |
vedasaṃrakṣaṇaṃ kāryamavatārairanekaśaḥ
||22||साधूनां रक्षणं कार्यं हन्तव्या येऽप्यसाधवः ।
वेदसंरक्षणं कार्यमवतारैरनेकशः
yuge yuge tānevāhamavatārānbibharmi ca |
mahiṣastu durācāro devānvai hantumudyataḥ
||23||युगे युगे तानेवाहमवतारान्बिभर्मि च ।
महिषस्तु दुराचारो देवान्वै हन्तुमुद्यतः
jñātvāhaṃ tadvadhārthaṃ bhoḥ prāptāsmi rākṣasādhunā |
taṃ haniṣye durācāraṃ suraśatruṃ mahābalam
||24||ज्ञात्वाहं तद्वधार्थं भोः प्राप्तास्मि राक्षसाधुना ।
तं हनिष्ये दुराचारं सुरशत्रुं महाबलम्
gaccha vā tiṣṭha kāmaṃ tvaṃ satyametadudāhṛtam |
brūhi vā taṃ durātmānaṃ rājānaṃ mahiṣīsutam
||25||गच्छ वा तिष्ठ कामं त्वं सत्यमेतदुदाहृतम् ।
ब्रूहि वा तं दुरात्मानं राजानं महिषीसुतम्
kimanyān preṣayasyatra svayaṃ yuddhaṃ kuruṣva ha |
sandhiñcetkartumicchāsti rājñastava mayā saha
||26||किमन्यान् प्रेषयस्यत्र स्वयं युद्धं कुरुष्व ह ।
सन्धिञ्चेत्कर्तुमिच्छास्ति राज्ञस्तव मया सह
sarve gacchantu pātālaṃ vairaṃ tyaktvā yathāsukham |
devadravyaṃ tu yatkiñciddhṛtaṃ jitvā raṇe surān |
taddattvā yāntu pātālaṃ prahlādo yatra tiṣṭhati
||27||सर्वे गच्छन्तु पातालं वैरं त्यक्त्वा यथासुखम् ।
देवद्रव्यं तु यत्किञ्चिद्धृतं जित्वा रणे सुरान् ।
तद्दत्त्वा यान्तु पातालं प्रह्लादो यत्र तिष्ठति
vyāsa uvāca
tacchutvā vacanaṃ devyā asilomā puraḥsthitaḥ |
biḍālākhyaṃ mahāvīraṃ papraccha prītipūrvakam
||28||तच्छुत्वा वचनं देव्या असिलोमा पुरःस्थितः ।
बिडालाख्यं महावीरं पप्रच्छ प्रीतिपूर्वकम्
asilomovāca
śrutaṃ te'dya biḍālākhya bhavānyā kathitaṃ ca yat |
evaṃ gate kiṃ kartavyo vigrahaḥ sandhireva vā
||29||श्रुतं तेऽद्य बिडालाख्य भवान्या कथितं च यत् ।
एवं गते किं कर्तव्यो विग्रहः सन्धिरेव वा
biḍālākhya uvāca
na sandhikāmo'sti nṛpo'bhimānī yuddhe ca mṛtyuṃ niyataṃ hi jānan |
dṛṣṭvā hatān prerayate tathāsmā- ndaiva hi ko'tikramituṃ samarthaḥ
||30||न सन्धिकामोऽस्ति नृपोऽभिमानी युद्धे च मृत्युं नियतं हि जानन् ।
दृष्ट्वा हतान् प्रेरयते तथास्मा- न्दैव हि कोऽतिक्रमितुं समर्थः
(duḥsādhya evāstviha sevakānāṃ dharmaḥ sadā mānavivarjitānām |
ājñāparāṇāṃ vaśavartikānāṃ pāñcālikānāmiva sūtrabhedāt |
) gatvā kathaṃ tasya purastvayā ca mayāpi vaktavyamidaṃ kaṭhoram |
gacchantu pātālamitaśca sarve dattvātha ratnāni dhanaṃ surāṇām
||31||(दुःसाध्य एवास्त्विह सेवकानां धर्मः सदा मानविवर्जितानाम् ।
आज्ञापराणां वशवर्तिकानां पाञ्चालिकानामिव सूत्रभेदात् ।
) गत्वा कथं तस्य पुरस्त्वया च मयापि वक्तव्यमिदं कठोरम् ।
गच्छन्तु पातालमितश्च सर्वे दत्त्वाथ रत्नानि धनं सुराणाम्
(priyaṃ hi vaktavyamasatyameva na ca priyaṃ syāddhitakṛttu bhāṣitam |
satyaṃ priyaṃ no bhavatīha kāmaṃ maunaṃ tato buddhimatāṃ pratiṣṭhitam |
) na phalguvākyaiḥ pratibodhanīyo rājā tu vīrairiti nītiśāstram
||32||(प्रियं हि वक्तव्यमसत्यमेव न च प्रियं स्याद्धितकृत्तु भाषितम् ।
सत्यं प्रियं नो भवतीह कामं मौनं ततो बुद्धिमतां प्रतिष्ठितम् ।
) न फल्गुवाक्यैः प्रतिबोधनीयो राजा तु वीरैरिति नीतिशास्त्रम्
na nūnaṃ tatra gantavyaṃ hitaṃ vā vaktumādarāt |
praṣṭuṃ vāpi gate rājā kopayukto bhaviṣyati
||33||न नूनं तत्र गन्तव्यं हितं वा वक्तुमादरात् ।
प्रष्टुं वापि गते राजा कोपयुक्तो भविष्यति
iti sañcintya kartavyaṃ yuddhaṃ prāṇasya saṃśaye |
svāmikāryaṃ paraṃ matvā maraṇaṃ tṛṇavattathā
||34||इति सञ्चिन्त्य कर्तव्यं युद्धं प्राणस्य संशये ।
स्वामिकार्यं परं मत्वा मरणं तृणवत्तथा
vyāsa uvāca
iti sañcintya tau vīrau saṃsthitau yuddhatatparau |
dhanurbāṇadharau tatra sannaddhau rathasaṅgatau
||35||इति सञ्चिन्त्य तौ वीरौ संस्थितौ युद्धतत्परौ ।
धनुर्बाणधरौ तत्र सन्नद्धौ रथसङ्गतौ
prathamaṃ tu biḍālākhyaḥ saptabāṇānmumoca ha |
asilomā sthito dūre prekṣakaḥ paramāstravit
||36||प्रथमं तु बिडालाख्यः सप्तबाणान्मुमोच ह ।
असिलोमा स्थितो दूरे प्रेक्षकः परमास्त्रवित्
ciccheda tāṃstathāprāptānambikā svaśaraiḥ śarān |
biḍālākhyaṃ tribhirbāṇairjaghāna ca śilāśitaiḥ
||37||चिच्छेद तांस्तथाप्राप्तानम्बिका स्वशरैः शरान् ।
बिडालाख्यं त्रिभिर्बाणैर्जघान च शिलाशितैः
prāpya bāṇavyathāṃ daityaḥ papāta samarāṅgaṇe |
mūrcchito'tha mamārāśu dānavo daivayogataḥ
||38||प्राप्य बाणव्यथां दैत्यः पपात समराङ्गणे ।
मूर्च्छितोऽथ ममाराशु दानवो दैवयोगतः
biḍālākhyaṃ hataṃ dṛṣṭvā raṇe śaktiśarotkaraiḥ |
asilomā dhanuṣpāṇiḥ saṃsthito yuddhatatparaḥ
||39||बिडालाख्यं हतं दृष्ट्वा रणे शक्तिशरोत्करैः ।
असिलोमा धनुष्पाणिः संस्थितो युद्धतत्परः
ūrdhvaṃ savyaṃ karaṃ kṛtvā tāmuvāca mitaṃ vacaḥ |
devi jānāmi maraṇaṃ dānavānāṃ durātmanām
||40||ऊर्ध्वं सव्यं करं कृत्वा तामुवाच मितं वचः ।
देवि जानामि मरणं दानवानां दुरात्मनाम्
tathāpi yuddhaṃ kartavyaṃ parādhīnena vai mayā |
mahiṣo mandabuddhiśca na jānāti priyāpriye
||41||तथापि युद्धं कर्तव्यं पराधीनेन वै मया ।
महिषो मन्दबुद्धिश्च न जानाति प्रियाप्रिये
tadagre naiva vaktavyaṃ hitaṃ caivāpriyaṃ mayā |
martavyaṃ vīradharmeṇa śubhaṃ vāpyaśubhaṃ bhavet
||42||तदग्रे नैव वक्तव्यं हितं चैवाप्रियं मया ।
मर्तव्यं वीरधर्मेण शुभं वाप्यशुभं भवेत्
daivameva paraṃ manye dhipauruṣamanarthakam |
patanti dānavāstūrṇaṃ tava bāṇahatā bhuvi
||43||दैवमेव परं मन्ये धिपौरुषमनर्थकम् ।
पतन्ति दानवास्तूर्णं तव बाणहता भुवि
ityuktvā śaravṛṣṭiṃ sa cakāra dānavottamaḥ |
devī ciccheda tānbāṇairaprāptāṃstu nijāntike
||44||इत्युक्त्वा शरवृष्टिं स चकार दानवोत्तमः ।
देवी चिच्छेद तान्बाणैरप्राप्तांस्तु निजान्तिके
anyairvivyādha taṃ tūrṇamasilomānamāśugaiḥ |
vīkṣitāmarasaṅghaiśca kopapūrṇānanā tadā
||45||अन्यैर्विव्याध तं तूर्णमसिलोमानमाशुगैः ।
वीक्षितामरसङ्घैश्च कोपपूर्णानना तदा
śuśubhe dānavaḥ kāmaṃ bāṇairviddhatanuḥ kila |
sravadrudhiradhāraḥ sa praphullaḥ kiṃśuko yathā
||46||शुशुभे दानवः कामं बाणैर्विद्धतनुः किल ।
स्रवद्रुधिरधारः स प्रफुल्लः किंशुको यथा
asilomā gadāṃ gurvīṃ lauhīmudyamya vegataḥ |
dudrāva caṇḍikāṃ kopātsiṃhaṃ mūrdhni jaghāna ha
||47||असिलोमा गदां गुर्वीं लौहीमुद्यम्य वेगतः ।
दुद्राव चण्डिकां कोपात्सिंहं मूर्ध्नि जघान ह
siṃho'pi nakharāghātaistaṃ dadāra bhujāntare |
agaṇayya gadāghātaṃ kṛtaṃ tena balīyasā
||48||सिंहोऽपि नखराघातैस्तं ददार भुजान्तरे ।
अगणय्य गदाघातं कृतं तेन बलीयसा
utpatya tarasā daityo gadāpāṇiḥ sudāruṇaḥ |
siṃhamūrdhni samāruhya jaghāna gadayāmbikām
||49||उत्पत्य तरसा दैत्यो गदापाणिः सुदारुणः ।
सिंहमूर्ध्नि समारुह्य जघान गदयाम्बिकाम्
kṛtaṃ tena prahāraṃ tu vañcayitvā viśāṃpate |
khaḍgena śitadhāreṇa śiraściccheda kaṇṭhataḥ
||50||कृतं तेन प्रहारं तु वञ्चयित्वा विशांपते ।
खड्गेन शितधारेण शिरश्चिच्छेद कण्ठतः
chinne śirasi daityendraḥ papāta tarasā kṣitau |
hāhākāro mahānāsītsainye tasya durātmanaḥ
||51||छिन्ने शिरसि दैत्येन्द्रः पपात तरसा क्षितौ ।
हाहाकारो महानासीत्सैन्ये तस्य दुरात्मनः
jaya devīti devāstā tuṣṭuvurjagadambikām |
devadundubhayo nedurjaguśca nṛpa kinnarāḥ
||52||जय देवीति देवास्ता तुष्टुवुर्जगदम्बिकाम् ।
देवदुन्दुभयो नेदुर्जगुश्च नृप किन्नराः
nihatau dānavau vīkṣya patitau ca raṇāṅgaṇe |
nihatāḥ sainikāḥ sarve tatra kesariṇā balāt
||53||निहतौ दानवौ वीक्ष्य पतितौ च रणाङ्गणे ।
निहताः सैनिकाः सर्वे तत्र केसरिणा बलात्
bhakṣitāśca tathā kecinniḥśeṣaṃ tadraṇaṃ kṛtam |
bhagnāḥ kecid gatā mandā mahiṣaṃ prati duḥkhitāḥ
||54||भक्षिताश्च तथा केचिन्निःशेषं तद्रणं कृतम् ।
भग्नाः केचिद् गता मन्दा महिषं प्रति दुःखिताः
cukruśū ruruduścaiva trāhi trāhīti bhāṣaṇaiḥ |
asilomabiḍālākhyau nihatau nṛpasattama
||55||चुक्रुशू रुरुदुश्चैव त्राहि त्राहीति भाषणैः ।
असिलोमबिडालाख्यौ निहतौ नृपसत्तम
anye ye sainikā rājan siṃhena bhakṣitāśca te |
evaṃ bruvanto rājānaṃ tadā cakruśca vaiśasam
||56||अन्ये ये सैनिका राजन् सिंहेन भक्षिताश्च ते ।
एवं ब्रुवन्तो राजानं तदा चक्रुश्च वैशसम्
tacchrutvā vacanaṃ teṣāṃ mahiṣo durmanāstadā |
babhūva cintākulito vimanā duḥkhasaṃyutaḥ
||57||तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां महिषो दुर्मनास्तदा ।
बभूव चिन्ताकुलितो विमना दुःखसंयुतः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāyurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe asilomabiḍālākhyavadhavarṇanaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15 ||