mahiṣāsurasyendrādidevaiḥ saha yuddhavarṇanam
vyāsa uvāca
tāmre'tha mūrcchite daitye mahiṣaḥ krodhasaṃyutaḥ |
samudyamya gadāṃ gurvīṃ devānupajagāma ha
||1||ताम्रेऽथ मूर्च्छिते दैत्ये महिषः क्रोधसंयुतः ।
समुद्यम्य गदां गुर्वीं देवानुपजगाम ह
tiṣṭhantvadya surāḥ sarve hanmyahaṃ gadayā kila |
sarve balibhujaḥ kāmaṃ balahīnāḥ sadaiva hi
||2||तिष्ठन्त्वद्य सुराः सर्वे हन्म्यहं गदया किल ।
सर्वे बलिभुजः कामं बलहीनाः सदैव हि
ityuktvāsau gajārūḍhaṃ samprāpya madagarvitaḥ |
jaghāna gadayā tūrṇaṃ bāhumūle mahābhujaḥ
||3||इत्युक्त्वासौ गजारूढं सम्प्राप्य मदगर्वितः ।
जघान गदया तूर्णं बाहुमूले महाभुजः
so'pi vajreṇa ghoreṇa cicchedāśu gadāñca tām |
prahartukāmastvarito jagāma mahiṣaṃ prati
||4||सोऽपि वज्रेण घोरेण चिच्छेदाशु गदाञ्च ताम् ।
प्रहर्तुकामस्त्वरितो जगाम महिषं प्रति
hayārirapi kopena khaḍgamādāya suprabham |
yayāvindraṃ mahāvīryaṃ prahariṣyannivāntikam
||5||हयारिरपि कोपेन खड्गमादाय सुप्रभम् ।
ययाविन्द्रं महावीर्यं प्रहरिष्यन्निवान्तिकम्
babhūva ca tayoryuddhaṃ sarvalokabhayāvaham |
āyudhairvividhaistatra munivismayakārakam
||6||बभूव च तयोर्युद्धं सर्वलोकभयावहम् ।
आयुधैर्विविधैस्तत्र मुनिविस्मयकारकम्
cakārāśu tadā daityo māyāṃ mohakarīṃ kila |
śāmbarīṃ sarvalokaghnīṃ munīnāmapi mohinīm
||7||चकाराशु तदा दैत्यो मायां मोहकरीं किल ।
शाम्बरीं सर्वलोकघ्नीं मुनीनामपि मोहिनीम्
koṭiśo mahiṣāstatra tadrūpāstatparākramāḥ |
dadṛśuḥ sāyudhāḥ sarve nighnanto devavāhinīm
||8||कोटिशो महिषास्तत्र तद्रूपास्तत्पराक्रमाः ।
ददृशुः सायुधाः सर्वे निघ्नन्तो देववाहिनीम्
maghavā vismitastatra dṛṣṭvā tāṃ daityanirmitām |
babhūvātibhayodvigno māyāṃ mohakarīṃ kila
||9||मघवा विस्मितस्तत्र दृष्ट्वा तां दैत्यनिर्मिताम् ।
बभूवातिभयोद्विग्नो मायां मोहकरीं किल
varuṇo'pi susantrastastathaiva dhananāyakaḥ |
yamo hutāśanaḥ sūryaḥ śītaraśmirbhayāturaḥ
||10||वरुणोऽपि सुसन्त्रस्तस्तथैव धननायकः ।
यमो हुताशनः सूर्यः शीतरश्मिर्भयातुरः
palāyanaparā sarve babhūvurmohitāḥ surāḥ |
brahmaviṣṇamaheśānāṃ smaraṇaṃ cakrurudyatāḥ
||11||पलायनपरा सर्वे बभूवुर्मोहिताः सुराः ।
ब्रह्मविष्णमहेशानां स्मरणं चक्रुरुद्यताः
tatrājagmuśca kājeśāḥ smṛtamātrāḥ surottamāḥ |
haṃsatārkṣyavṛṣārūḍhāstrātukāmā varāyudhāḥ
||12||तत्राजग्मुश्च काजेशाः स्मृतमात्राः सुरोत्तमाः ।
हंसतार्क्ष्यवृषारूढास्त्रातुकामा वरायुधाः
śauristāṃ mohinīṃ dṛṣṭvā sudarśanamathojjvalam |
mumoca tattejasaiva māyā sā vilayaṃ gatā
||13||शौरिस्तां मोहिनीं दृष्ट्वा सुदर्शनमथोज्ज्वलम् ।
मुमोच तत्तेजसैव माया सा विलयं गता
vīkṣya tānmahiṣastatra sṛṣṭisthityantakāriṇaḥ |
yoddhukāmaḥ samādāya parighaṃ samupādravat
||14||वीक्ष्य तान्महिषस्तत्र सृष्टिस्थित्यन्तकारिणः ।
योद्धुकामः समादाय परिघं समुपाद्रवत्
mahiṣākhyo mahāvīraḥ senānīścikṣurastathā |
ugrāsyaścogravīryaśca dudruvuryuddhakāmukāḥ
||15||महिषाख्यो महावीरः सेनानीश्चिक्षुरस्तथा ।
उग्रास्यश्चोग्रवीर्यश्च दुद्रुवुर्युद्धकामुकाः
asilomātrinetraśca bāṣkalo'ndhaka eva ca |
ete cānye ca bahavo yuddhakāmā viniryayuḥ
||16||असिलोमात्रिनेत्रश्च बाष्कलोऽन्धक एव च ।
एते चान्ये च बहवो युद्धकामा विनिर्ययुः
sannaddhā dhṛtacāpāste rathārūḍhā madoddhatāḥ |
parivavruḥ surānsarvānvṛkā iva suvatsakān
||17||सन्नद्धा धृतचापास्ते रथारूढा मदोद्धताः ।
परिवव्रुः सुरान्सर्वान्वृका इव सुवत्सकान्
bāṇavṛṣṭiṃ tataścakrurdānavā madagarvitāḥ |
surāścāpi tathā cakruḥ parasparajighāṃsavaḥ
||18||बाणवृष्टिं ततश्चक्रुर्दानवा मदगर्विताः ।
सुराश्चापि तथा चक्रुः परस्परजिघांसवः
andhako harimāsādya pañcabāṇāñchilāśitān |
mumoca viṣasandigdhānkarṇākṛṣṭānmahābalān
||19||अन्धको हरिमासाद्य पञ्चबाणाञ्छिलाशितान् ।
मुमोच विषसन्दिग्धान्कर्णाकृष्टान्महाबलान्
vāsudevo'pyasaṃprāptānviśikhānāśugaistadā |
ciccheda tānpunaḥ pañca mumoca ripunāśanaḥ
||20||वासुदेवोऽप्यसंप्राप्तान्विशिखानाशुगैस्तदा ।
चिच्छेद तान्पुनः पञ्च मुमोच रिपुनाशनः
tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ babhūva haridaityayoḥ |
bāṇāsicakramusalairgadāśaktiparaśvadhaiḥ
||21||तयोः परस्परं युद्धं बभूव हरिदैत्ययोः ।
बाणासिचक्रमुसलैर्गदाशक्तिपरश्वधैः
maheśāndhakayoryuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam |
pañcāśaddinaparyantaṃ babhūva ca parasparam
||22||महेशान्धकयोर्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ।
पञ्चाशद्दिनपर्यन्तं बभूव च परस्परम्
indrabāṣkalayostadvanmahiṣāsurarudrayoḥ |
yamatrinetrayostadvanmahāhanudhaneśayoḥ
||23||इन्द्रबाष्कलयोस्तद्वन्महिषासुररुद्रयोः ।
यमत्रिनेत्रयोस्तद्वन्महाहनुधनेशयोः
asilomavaruṇayoryuddhaṃ paramadāruṇam |
garuḍaṃ gadayā daityo jaghāna harivāhanam
||24||असिलोमवरुणयोर्युद्धं परमदारुणम् ।
गरुडं गदया दैत्यो जघान हरिवाहनम्
sa gadāpātakhinnāṅgo niḥśvasannavatiṣṭhata |
śauristaṃ dakṣiṇenāśu hastena parisāntvayan
||25||स गदापातखिन्नाङ्गो निःश्वसन्नवतिष्ठत ।
शौरिस्तं दक्षिणेनाशु हस्तेन परिसान्त्वयन्
sthiraṃ cakāra deveśo vainateyaṃ mahābalam |
samākṛṣya dhanuḥ śārṅgaṃ mumoca viśikhānbahūn
||26||स्थिरं चकार देवेशो वैनतेयं महाबलम् ।
समाकृष्य धनुः शार्ङ्गं मुमोच विशिखान्बहून्
andhakopari kopena hantukāmo janārdanaḥ |
dānavo'pi ca tānvāṇāṃściccheda svaśaraiḥ śitaiḥ
||27||अन्धकोपरि कोपेन हन्तुकामो जनार्दनः ।
दानवोऽपि च तान्वाणांश्चिच्छेद स्वशरैः शितैः
pañcāśadbhirhariṃ kopājjaghāna ca śilāśitaiḥ |
vāsudevo'pi tāṃstūrṇaṃ vañcayitvā śarottamān
||28||पञ्चाशद्भिर्हरिं कोपाज्जघान च शिलाशितैः ।
वासुदेवोऽपि तांस्तूर्णं वञ्चयित्वा शरोत्तमान्
cakraṃ mumoca vegena sahasrāraṃ sudarśanam |
tyaktaṃ sudarśanaṃ dūrātsvacakreṇa nyavārayat
||29||चक्रं मुमोच वेगेन सहस्रारं सुदर्शनम् ।
त्यक्तं सुदर्शनं दूरात्स्वचक्रेण न्यवारयत्
nanāda ca mahārāja devānsammohayanniva |
dṛṣṭvā tu viphalaṃ jātaṃ cakraṃ devasya śārṅgiṇaḥ
||30||ननाद च महाराज देवान्सम्मोहयन्निव ।
दृष्ट्वा तु विफलं जातं चक्रं देवस्य शार्ङ्गिणः
jagmuḥ śokaṃ surāḥ sarve jaharṣurdānavāstathā |
vāsudevo'pi tarasā dṛṣṭvā devāñchucāvṛtān
||31||जग्मुः शोकं सुराः सर्वे जहर्षुर्दानवास्तथा ।
वासुदेवोऽपि तरसा दृष्ट्वा देवाञ्छुचावृतान्
gadāṃ kaumodakīṃ dhṛtvā dānavaṃ samupādravat |
taṃ jaghānātivegena mūrdhni māyāvinaṃ hariḥ
||32||गदां कौमोदकीं धृत्वा दानवं समुपाद्रवत् ।
तं जघानातिवेगेन मूर्ध्नि मायाविनं हरिः
sa gadābhihato bhūmau nipapātātimūrcchitaḥ |
taṃ tathā patitaṃ vīkṣya hayāriratikopanaḥ
||33||स गदाभिहतो भूमौ निपपातातिमूर्च्छितः ।
तं तथा पतितं वीक्ष्य हयारिरतिकोपनः
ājagāma ramānāthaṃ trāsayannatigarjitaiḥ |
vāsudevo'pi taṃ dṛṣṭvā samāyāntaṃ krudhānvitam
||34||आजगाम रमानाथं त्रासयन्नतिगर्जितैः ।
वासुदेवोऽपि तं दृष्ट्वा समायान्तं क्रुधान्वितम्
cāpajyāninadaṃ cograṃ cakāra nandayansurān |
śaravṛṣṭiṃ cakārāśu bhagavānmahiṣopari
||35||चापज्यानिनदं चोग्रं चकार नन्दयन्सुरान् ।
शरवृष्टिं चकाराशु भगवान्महिषोपरि
so'pi ciccheda bāṇaughaistāñcharāngaganeritān |
tayoryuddhamabhūdrājan parasparabhayāvaham
||36||सोऽपि चिच्छेद बाणौघैस्ताञ्छरान्गगनेरितान् ।
तयोर्युद्धमभूद्राजन् परस्परभयावहम्
gadayā tāḍayāmāsa keśavo mastakopari |
sa gadābhihato mūrdhni papātorvyāṃ sumūrcchitaḥ
||37||गदया ताडयामास केशवो मस्तकोपरि ।
स गदाभिहतो मूर्ध्नि पपातोर्व्यां सुमूर्च्छितः
hāhākāro mahānāsītsainye tasya sudāruṇaḥ |
sa vihāya vyathāṃ daityo muhūrtādutthitaḥ punaḥ
||38||हाहाकारो महानासीत्सैन्ये तस्य सुदारुणः ।
स विहाय व्यथां दैत्यो मुहूर्तादुत्थितः पुनः
gṛhītvā parighaṃ śīrṣe jaghāna madhusūdanam |
parigheṇāhatastena mūrcchāmāpa janārdanaḥ
||39||गृहीत्वा परिघं शीर्षे जघान मधुसूदनम् ।
परिघेणाहतस्तेन मूर्च्छामाप जनार्दनः
mūrcchitaṃ tamuvāhāśu jagāma garuḍo raṇāt |
parāvṛtte jagannāthe devā indrapurogamāḥ
||40||मूर्च्छितं तमुवाहाशु जगाम गरुडो रणात् ।
परावृत्ते जगन्नाथे देवा इन्द्रपुरोगमाः
bhayaṃ prāpuḥ suduḥkhārtāścukruśuśca raṇājire |
krandamānānsurānvīkṣya śaṅkaraḥ śūlabhṛttadā
||41||भयं प्रापुः सुदुःखार्ताश्चुक्रुशुश्च रणाजिरे ।
क्रन्दमानान्सुरान्वीक्ष्य शङ्करः शूलभृत्तदा
mahiṣaṃ tarasābhyetya prāharadroṣasaṃyutaḥ |
so'pi śaktiṃ mumocātha śaṅkarasyorasi sphuṭam
||42||महिषं तरसाभ्येत्य प्राहरद्रोषसंयुतः ।
सोऽपि शक्तिं मुमोचाथ शङ्करस्योरसि स्फुटम्
jagarja sa ca duṣṭātmā vañcayitvā triśūlakam |
śaṅkaro'pi tadā pīḍāṃ na prāporasi tāḍitaḥ
||43||जगर्ज स च दुष्टात्मा वञ्चयित्वा त्रिशूलकम् ।
शङ्करोऽपि तदा पीडां न प्रापोरसि ताडितः
taṃ jaghāna triśūlena kopādaruṇalocanaḥ |
saṃlagnaṃ śaṅkaraṃ dṛṣṭvā mahiṣeṇa durātmanā
||44||तं जघान त्रिशूलेन कोपादरुणलोचनः ।
संलग्नं शङ्करं दृष्ट्वा महिषेण दुरात्मना
ājagāma haristāvattyaktvā mūrcchāṃ prahārajām |
mahiṣastu tadā vīkṣya samprāptau hariśaṅkarau
||45||आजगाम हरिस्तावत्त्यक्त्वा मूर्च्छां प्रहारजाम् ।
महिषस्तु तदा वीक्ष्य सम्प्राप्तौ हरिशङ्करौ
yuddhakāmau mahāvīryo cakraśūladharau varau |
kopayukto babhūvāsau dṛṣṭvā tau samupāgatau
||46||युद्धकामौ महावीर्यो चक्रशूलधरौ वरौ ।
कोपयुक्तो बभूवासौ दृष्ट्वा तौ समुपागतौ
jagāma sammukhastāvatsaṃgrāmārthaṃ mahābhujaḥ |
māhiṣaṃ vapurāsthāya dhunvanpucchaṃ samutkaṭam
||47||जगाम सम्मुखस्तावत्संग्रामार्थं महाभुजः ।
माहिषं वपुरास्थाय धुन्वन्पुच्छं समुत्कटम्
cakāra bhairavaṃ nādaṃ trāsayannamarānapi |
dhunvañchṛṅge mahākāyo dāruṇo jalado yathā
||48||चकार भैरवं नादं त्रासयन्नमरानपि ।
धुन्वञ्छृङ्गे महाकायो दारुणो जलदो यथा
śṛṅgābhyāṃ parvatājchṛṅgāṃścikṣepa bhṛśamutkaṭān |
dṛṣṭvā tau tu mahāvīryau dānavaṃ devasattamau
||49||शृङ्गाभ्यां पर्वताज्छृङ्गांश्चिक्षेप भृशमुत्कटान् ।
दृष्ट्वा तौ तु महावीर्यौ दानवं देवसत्तमौ
cakraturbāṇavṛṣṭiṃ ca dānavopari dāruṇām |
kurvāṇau bāṇavṛṣṭiṃ tau dṛṣṭvā hariharau hariḥ
||50||चक्रतुर्बाणवृष्टिं च दानवोपरि दारुणाम् ।
कुर्वाणौ बाणवृष्टिं तौ दृष्ट्वा हरिहरौ हरिः
cikṣepa giriśṛṅgaṃ tu pucchenāvṛtya dāruṇam |
āpatantaṃ giriṃ vīkṣya bhagavānsātvatāṃ patiḥ
||51||चिक्षेप गिरिशृङ्गं तु पुच्छेनावृत्य दारुणम् ।
आपतन्तं गिरिं वीक्ष्य भगवान्सात्वतां पतिः
viśikhaiḥ śatadhā cakre cakreṇāśu jaghāna tam |
haricakrāhataḥ saṃkhye mūrcchāmāpa sa daityarāṭ
||52||विशिखैः शतधा चक्रे चक्रेणाशु जघान तम् ।
हरिचक्राहतः संख्ये मूर्च्छामाप स दैत्यराट्
uttasthau ca kṣaṇānnūnaṃ mānuṣaṃ vapurāsthitaḥ |
gadāpāṇirmahāghoro dānavaḥ parvatopamaḥ
||53||उत्तस्थौ च क्षणान्नूनं मानुषं वपुरास्थितः ।
गदापाणिर्महाघोरो दानवः पर्वतोपमः
meghanādaṃ nanādoccairbhīṣayannamarānapi |
tacchrutvā bhagavānviṣṇuḥ pāñcajanyaṃ samujjvalam
||54||मेघनादं ननादोच्चैर्भीषयन्नमरानपि ।
तच्छ्रुत्वा भगवान्विष्णुः पाञ्चजन्यं समुज्ज्वलम्
pūrayāmāsa tarasā śabdaṃ kartuṃ kharasvaram |
tena śabdena śaṅkhasya bhayatrastāśca dānavāḥ |
babhūvurmuditā devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ
||55||पूरयामास तरसा शब्दं कर्तुं खरस्वरम् ।
तेन शब्देन शङ्खस्य भयत्रस्ताश्च दानवाः ।
बभूवुर्मुदिता देवा ऋषयश्च तपोधनाः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe mahiṣāsurasyendrādidevaiḥ saha yuddhavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ || 6 ||