devyāsaha yuddhakaraṇāya niśumbhaprayāṇam
vyāsa uvāca
varadānamidaṃ tasya dānavasya śivārpitam |
atyadbhutataraṃ rājañchruṇu tatprabravīmyaham
||1||वरदानमिदं तस्य दानवस्य शिवार्पितम् ।
अत्यद्भुततरं राजञ्छ्रुणु तत्प्रब्रवीम्यहम्
tasya dehādraktabinduryadā patati bhūtale |
samutpatanti daiteyāstadrūpāstatparākramāḥ
||2||तस्य देहाद्रक्तबिन्दुर्यदा पतति भूतले ।
समुत्पतन्ति दैतेयास्तद्रूपास्तत्पराक्रमाः
asaṃkhyātā mahāvīryā dānavā raktasambhavāḥ |
prabhavantviti rudreṇa datto'styatyadbhuto varaḥ
||3||असंख्याता महावीर्या दानवा रक्तसम्भवाः ।
प्रभवन्त्विति रुद्रेण दत्तोऽस्त्यत्यद्भुतो वरः
sa tena varadānena darpitaḥ krodhasaṃyutaḥ |
abhyagāttarasā saṃkhye hantuṃ devīṃ sakālikām
||4||स तेन वरदानेन दर्पितः क्रोधसंयुतः ।
अभ्यगात्तरसा संख्ये हन्तुं देवीं सकालिकाम्
sa dṛṣṭvā vaiṣṇavīṃ śaktiṃ garuḍoparisaṃsthitām |
śaktyā jaghāna daityendrastāṃ vai kamalalocanām
||5||स दृष्ट्वा वैष्णवीं शक्तिं गरुडोपरिसंस्थिताम् ।
शक्त्या जघान दैत्येन्द्रस्तां वै कमललोचनाम्
gadayā vārayāmāsa śaktiḥ sā śaktisaṃyutā |
atāḍayacca cakreṇa raktabījaṃ mahāsuram
||6||गदया वारयामास शक्तिः सा शक्तिसंयुता ।
अताडयच्च चक्रेण रक्तबीजं महासुरम्
rathāṅgahatadehāttu bahu susrāva śoṇitam |
vajrāhatagireḥ śṛṅgānnirjharā iva gairikā
||7||रथाङ्गहतदेहात्तु बहु सुस्राव शोणितम् ।
वज्राहतगिरेः शृङ्गान्निर्झरा इव गैरिका
yatra yatra yadā bhūmau patanti raktabindavaḥ |
samuttasthustadākārāḥ puruṣāśca sahasraśaḥ
||8||यत्र यत्र यदा भूमौ पतन्ति रक्तबिन्दवः ।
समुत्तस्थुस्तदाकाराः पुरुषाश्च सहस्रशः
aindrī tamasuraṃ ghoraṃ vajreṇābhijaghāna ca |
raktabījaṃ krudhā''viṣṭā niḥsasāra ca śoṇitam
||9||ऐन्द्री तमसुरं घोरं वज्रेणाभिजघान च ।
रक्तबीजं क्रुधाऽऽविष्टा निःससार च शोणितम्
tatastatkṣatajājjātā raktabījā hyanekaśaḥ |
tadvīryāśca tadākārā sāyudhā yuddhadurmadāḥ
||10||ततस्तत्क्षतजाज्जाता रक्तबीजा ह्यनेकशः ।
तद्वीर्याश्च तदाकारा सायुधा युद्धदुर्मदाः
brahmāṇī brahmadaṇḍena kupitā hyahanad bhṛśam |
māheśvarī triśūlena dārayāmāsa dānavam
||11||ब्रह्माणी ब्रह्मदण्डेन कुपिता ह्यहनद् भृशम् ।
माहेश्वरी त्रिशूलेन दारयामास दानवम्
nārasiṃhī nakhāghātaistaṃ vivyādha mahāsuram |
ahanattuṇḍaghātena kruddhā taṃ rākṣasādhamam
||12||नारसिंही नखाघातैस्तं विव्याध महासुरम् ।
अहनत्तुण्डघातेन क्रुद्धा तं राक्षसाधमम्
kaumārī ca tathā śaktyā vakṣasyenamatāḍayat |
so'pi kruddhaḥ śarāsārairbibheda niśitaiśca tāḥ
||13||कौमारी च तथा शक्त्या वक्षस्येनमताडयत् ।
सोऽपि क्रुद्धः शरासारैर्बिभेद निशितैश्च ताः
gadāśaktiprahāraistu mātṝḥ sarvāḥ pṛthakpṛthak |
śaktayastaṃ śarāghātairvivyadhustatprakopitāḥ
||14||गदाशक्तिप्रहारैस्तु मातॄः सर्वाः पृथक्पृथक् ।
शक्तयस्तं शराघातैर्विव्यधुस्तत्प्रकोपिताः
tasya śastrāṇi ciccheda caṇḍikā svaśaraiḥ śitaiḥ |
jaghānānyaiśca viśikhaistaṃ devī kupitā bhṛśam
||15||तस्य शस्त्राणि चिच्छेद चण्डिका स्वशरैः शितैः ।
जघानान्यैश्च विशिखैस्तं देवी कुपिता भृशम्
tasya dehācca susrāva rudhiraṃ bahudhā tu yat |
tasmāttatsadṛśāḥ śūrāḥ prādurāsansahasraśaḥ
||16||तस्य देहाच्च सुस्राव रुधिरं बहुधा तु यत् ।
तस्मात्तत्सदृशाः शूराः प्रादुरासन्सहस्रशः
raktabījairjagadvyāptaṃ rudhiraughasamudbhavaiḥ |
sannaddhaiḥ sāyudhaiḥ kāmaṃ kurvadbhiryuddhamadbhutam
||17||रक्तबीजैर्जगद्व्याप्तं रुधिरौघसमुद्भवैः ।
सन्नद्धैः सायुधैः कामं कुर्वद्भिर्युद्धमद्भुतम्
praharantaśca tāndṛṣṭvā raktabījānanekaśaḥ |
bhayabhītāḥ surāstresurviṣaṇṇāḥ śokakarṣitāḥ
||18||प्रहरन्तश्च तान्दृष्ट्वा रक्तबीजाननेकशः ।
भयभीताः सुरास्त्रेसुर्विषण्णाः शोककर्षिताः
kathamadya kṣayaṃ daityā gamiṣyanti sahasraśaḥ |
mahākāyā mahāvīryā dānavā raktasambhavāḥ
||19||कथमद्य क्षयं दैत्या गमिष्यन्ति सहस्रशः ।
महाकाया महावीर्या दानवा रक्तसम्भवाः
ekaiva caṇḍikātrāsti tathā kālī ca mātaraḥ |
etābhirdānavāḥ sarve jetavyāḥ kaṣṭameva tat
||20||एकैव चण्डिकात्रास्ति तथा काली च मातरः ।
एताभिर्दानवाः सर्वे जेतव्याः कष्टमेव तत्
niśumbho vātha śumbho vā sahasā balasaṃvṛtaḥ |
āgamiṣyati saṃgrāme tato'nartho mahānbhavet
||21||निशुम्भो वाथ शुम्भो वा सहसा बलसंवृतः ।
आगमिष्यति संग्रामे ततोऽनर्थो महान्भवेत्
vyāsa uvāca
evaṃ devā bhayodvignāścintāmāpurmahattarām |
yadā tadāmbikā prāha kālīṃ kamalalocanām
||22||एवं देवा भयोद्विग्नाश्चिन्तामापुर्महत्तराम् ।
यदा तदाम्बिका प्राह कालीं कमललोचनाम्
cāmuṇḍe kuru vistīrṇaṃ vadanaṃ tvaritā bhṛśam |
macchastrapātasambhūtaṃ rudhiraṃ piba satvarā
||23||चामुण्डे कुरु विस्तीर्णं वदनं त्वरिता भृशम् ।
मच्छस्त्रपातसम्भूतं रुधिरं पिब सत्वरा
bhakṣayantī cara raṇe dānavānadya kāmataḥ |
haniṣyāmi śaraistīkṣṇairgadāsimusalaistathā
||24||भक्षयन्ती चर रणे दानवानद्य कामतः ।
हनिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्गदासिमुसलैस्तथा
tathā kuru viśālākṣi pānaṃ tadrudhirasya ca |
bindumātraṃ yathā bhūmyāṃ na patedapi sāmpratam
||25||तथा कुरु विशालाक्षि पानं तद्रुधिरस्य च ।
बिन्दुमात्रं यथा भूम्यां न पतेदपि साम्प्रतम्
bhakṣyamāṇāstadā daityā na cotpatsyanti cāpare |
evameṣāṃ kṣayo nūnaṃ bhaviṣyati na cānyathā
||26||भक्ष्यमाणास्तदा दैत्या न चोत्पत्स्यन्ति चापरे ।
एवमेषां क्षयो नूनं भविष्यति न चान्यथा
ghātayiṣyāmyahaṃ daityaṃ tvaṃ bhakṣaya ca satvarā |
pibantī kṣatajaṃ sarvaṃ yatamānārisaṃkṣaye
||27||घातयिष्याम्यहं दैत्यं त्वं भक्षय च सत्वरा ।
पिबन्ती क्षतजं सर्वं यतमानारिसंक्षये
itthaṃ daityakṣayaṃ kṛtvā dattvā rājyaṃ surālayam |
indrāya susthiraṃ sarvaṃ gamiṣyāmo yathāsukham
||28||इत्थं दैत्यक्षयं कृत्वा दत्त्वा राज्यं सुरालयम् ।
इन्द्राय सुस्थिरं सर्वं गमिष्यामो यथासुखम्
vyāsa uvāca
ityuktāmbikayā devī cāmuṇḍā caṇḍavikramā |
papau ca kṣatajaṃ sarvaṃ raktabījaśarīrajam
||29||इत्युक्ताम्बिकया देवी चामुण्डा चण्डविक्रमा ।
पपौ च क्षतजं सर्वं रक्तबीजशरीरजम्
ambikā taṃ jaghānāśu khaḍgena musalena ca |
cakhāda dehaśakalāṃścāmuṇḍā tānkṛśodarī
||30||अम्बिका तं जघानाशु खड्गेन मुसलेन च ।
चखाद देहशकलांश्चामुण्डा तान्कृशोदरी
so'pi kruddho gadāghātaiścāmuṇḍāṃ samaghātayat |
tathāpi sā papāvāśu kṣatajaṃ tamabhakṣayat
||31||सोऽपि क्रुद्धो गदाघातैश्चामुण्डां समघातयत् ।
तथापि सा पपावाशु क्षतजं तमभक्षयत्
ye'nye rudhirajāḥ krūrā raktabījā mahābalāḥ |
te'pi niṣpātitāḥ sarve bhakṣitā gataśoṇitāḥ
||32||येऽन्ये रुधिरजाः क्रूरा रक्तबीजा महाबलाः ।
तेऽपि निष्पातिताः सर्वे भक्षिता गतशोणिताः
kṛtrimā bhakṣitāḥ sarve yastu svābhāviko'suraḥ |
so'pi prapātito hatvā khaḍgenātivikhaṇḍitaḥ
||33||कृत्रिमा भक्षिताः सर्वे यस्तु स्वाभाविकोऽसुरः ।
सोऽपि प्रपातितो हत्वा खड्गेनातिविखण्डितः
raktabīje hate raudre ye cānye dānavā raṇe |
palāyanaṃ tataḥ kṛtvā gatāste bhayakampitāḥ
||34||रक्तबीजे हते रौद्रे ये चान्ये दानवा रणे ।
पलायनं ततः कृत्वा गतास्ते भयकम्पिताः
hāheti vibruvantaste śumbhaṃ procuḥ savihvalāḥ |
ruthirāraktadehāśca vigatāstrā vicetasaḥ
||35||हाहेति विब्रुवन्तस्ते शुम्भं प्रोचुः सविह्वलाः ।
रुथिरारक्तदेहाश्च विगतास्त्रा विचेतसः
rājannambikayā raktabījo'sau vinipātitaḥ |
cāmuṇḍā tasya dehāttu papau sarvaṃ ca śoṇitam
||36||राजन्नम्बिकया रक्तबीजोऽसौ विनिपातितः ।
चामुण्डा तस्य देहात्तु पपौ सर्वं च शोणितम्
ye cānye dānavāḥ śūrā vāhanenātiraṃhasā |
siṃhena nihatāḥ sarve kālyā ca bhakṣitāḥ pare
||37||ये चान्ये दानवाः शूरा वाहनेनातिरंहसा ।
सिंहेन निहताः सर्वे काल्या च भक्षिताः परे
vayaṃ tvāṃ kathituṃ rājannāgatā yuddhaceṣṭitam |
caritañca tathā devyāḥ saṃgrāme paramādbhutam
||38||वयं त्वां कथितुं राजन्नागता युद्धचेष्टितम् ।
चरितञ्च तथा देव्याः संग्रामे परमाद्भुतम्
ajeyeyaṃ mahārāja sarvathā daityadānavaiḥ |
gandharvāsurayakṣaiśca pannagoragarākṣasaiḥ
||39||अजेयेयं महाराज सर्वथा दैत्यदानवैः ।
गन्धर्वासुरयक्षैश्च पन्नगोरगराक्षसैः
anyāstatrāgatā devya indrāṇīpramukhā bhṛśam |
yudhyamānā mahārāja vāhanairāyudhairyutāḥ
||40||अन्यास्तत्रागता देव्य इन्द्राणीप्रमुखा भृशम् ।
युध्यमाना महाराज वाहनैरायुधैर्युताः
tābhiḥ sarvaṃ hataṃ sainyaṃ dānavānāṃ varāyudhaiḥ |
raktabījo'pi rājendra tarasā vinipātitaḥ
||41||ताभिः सर्वं हतं सैन्यं दानवानां वरायुधैः ।
रक्तबीजोऽपि राजेन्द्र तरसा विनिपातितः
ekāpi duḥsahā devī kiṃ punastābhiranvitā |
siṃho'pi hanti saṃgrāme rākṣasānamitaprabhaḥ
||42||एकापि दुःसहा देवी किं पुनस्ताभिरन्विता ।
सिंहोऽपि हन्ति संग्रामे राक्षसानमितप्रभः
ato vicārya sacivairyadyuktaṃ tadvidhīyatām |
na vairamanayā yuktaṃ sandhireva sukhapradaḥ
||43||अतो विचार्य सचिवैर्यद्युक्तं तद्विधीयताम् ।
न वैरमनया युक्तं सन्धिरेव सुखप्रदः
āścaryametadakhilaṃ yannārī hanti rākṣasān |
raktabījo'pi nihataḥ pītaṃ tasyāpi śoṇitam
||44||आश्चर्यमेतदखिलं यन्नारी हन्ति राक्षसान् ।
रक्तबीजोऽपि निहतः पीतं तस्यापि शोणितम्
anye nipātitā daityāḥ saṃgrāme'mbikayā nṛpa |
cāmuṇḍayā ca māṃsaṃ vai bhakṣitaṃ sakalaṃ raṇe
||45||अन्ये निपातिता दैत्याः संग्रामेऽम्बिकया नृप ।
चामुण्डया च मांसं वै भक्षितं सकलं रणे
varaṃ pātālagamanaṃ tasyāḥ sevāthavā varā |
na tu yuddhaṃ mahārāja kāryamambikayā saha
||46||वरं पातालगमनं तस्याः सेवाथवा वरा ।
न तु युद्धं महाराज कार्यमम्बिकया सह
na nārī prākṛtā hyeṣā devakāryārthasādhinī |
māyeyaṃ prabalā devī kṣapayantīyamutthitā
||47||न नारी प्राकृता ह्येषा देवकार्यार्थसाधिनी ।
मायेयं प्रबला देवी क्षपयन्तीयमुत्थिता
vyāsa uvāca
iti teṣāṃ vacastathyaṃ śrutvā kālavimohitaḥ |
mumūrṣuḥ pratyuvācedaṃ śumbhaḥ prasphuritādharaḥ
||48||इति तेषां वचस्तथ्यं श्रुत्वा कालविमोहितः ।
मुमूर्षुः प्रत्युवाचेदं शुम्भः प्रस्फुरिताधरः
śumbha uvāca
yūyaṃ gacchata pātālaṃ śaraṇaṃ vā bhayāturāḥ |
haniṣyāmyahamadyaiva tāñca tāśca samudyataḥ
||49||यूयं गच्छत पातालं शरणं वा भयातुराः ।
हनिष्याम्यहमद्यैव ताञ्च ताश्च समुद्यतः
jitvā sarvānsurānājau kṛtvā rājyaṃ supuṣkalam |
kathaṃ nārībhayodvignaḥ pātālaṃ praviśāmyaham
||50||जित्वा सर्वान्सुरानाजौ कृत्वा राज्यं सुपुष्कलम् ।
कथं नारीभयोद्विग्नः पातालं प्रविशाम्यहम्
nihatya pārṣadānsarvān raktabījamukhān raṇe |
prāṇatrāṇāya gacchāmi hitvā kiṃ vipulaṃ yaśaḥ
||51||निहत्य पार्षदान्सर्वान् रक्तबीजमुखान् रणे ।
प्राणत्राणाय गच्छामि हित्वा किं विपुलं यशः
maraṇaṃ tvanivāryaṃ vai prāṇināṃ kālakalpitam |
tadbhayaṃ janmanopāttaṃ tyajetko durlabhaṃ yaśaḥ
||52||मरणं त्वनिवार्यं वै प्राणिनां कालकल्पितम् ।
तद्भयं जन्मनोपात्तं त्यजेत्को दुर्लभं यशः
niśumbhāhaṃ gamiṣyāmi rathārūḍho raṇājire |
hatvā tāmāgamiṣyāmi nāgamiṣyāmi cānyathā
||53||निशुम्भाहं गमिष्यामि रथारूढो रणाजिरे ।
हत्वा तामागमिष्यामि नागमिष्यामि चान्यथा
tvaṃ tu senāyuto vīra pārṣṇigrāho bhavasva me |
tarasā tāṃ śaraistīkṣṇairnārīṃ naya yamālaye
||54||त्वं तु सेनायुतो वीर पार्ष्णिग्राहो भवस्व मे ।
तरसा तां शरैस्तीक्ष्णैर्नारीं नय यमालये
niśumbha uvāca
ahamadya haniṣyāmi gatvā duṣṭāñca kālikām |
āgamiṣyāmyahaṃ śīghraṃ gṛhītvā tāmathāmbikām
||55||अहमद्य हनिष्यामि गत्वा दुष्टाञ्च कालिकाम् ।
आगमिष्याम्यहं शीघ्रं गृहीत्वा तामथाम्बिकाम्
mā cintāṃ kuru rājendra varākāyāstu kāraṇe |
kvaiṣā bālā kva me bāhuvīryaṃ viśvavaśaṅkaram
||56||मा चिन्तां कुरु राजेन्द्र वराकायास्तु कारणे ।
क्वैषा बाला क्व मे बाहुवीर्यं विश्ववशङ्करम्
tyaktvā''rtiṃ vipulāṃ bhrātarbhuṃkṣa bhogānanuttamān |
ānayiṣyāmyahaṃ kāmaṃ māninīṃ mānasaṃyutām
||57||त्यक्त्वाऽऽर्तिं विपुलां भ्रातर्भुंक्ष भोगाननुत्तमान् ।
आनयिष्याम्यहं कामं मानिनीं मानसंयुताम्
mayi tiṣṭhati te rājanna yuktaṃ gamanaṃ raṇe |
gatvāhamānayiṣyāmi tavārthe vai jayaśriyam
||58||मयि तिष्ठति ते राजन्न युक्तं गमनं रणे ।
गत्वाहमानयिष्यामि तवार्थे वै जयश्रियम्
vyāsa uvāca
ityuktvā bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ kanīyānbalagarvitaḥ |
rathamāsthāya vipulaṃ sannaddhaḥ svabalāvṛtaḥ
||59||इत्युक्त्वा भ्रातरं ज्येष्ठं कनीयान्बलगर्वितः ।
रथमास्थाय विपुलं सन्नद्धः स्वबलावृतः
jagāma tarasā tūrṇaṃ saṅgare kṛtamaṅgalaḥ |
saṃstuto bandisūtaiśca sāyudhaḥ sapariṣkaraḥ
||60||जगाम तरसा तूर्णं सङ्गरे कृतमङ्गलः ।
संस्तुतो बन्दिसूतैश्च सायुधः सपरिष्करः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe devyāsaha yuddhakaraṇāya niśumbhaprayāṇaṃ nāmakonatriṃśo'dhyāyaḥ || 29 ||