tāmrakṛtaṃ devīṃ prati visraṃsanavacanavarṇanam
vyāsa uvāca
iti tasya vacaḥ śrutvā mahiṣo madavihvalaḥ |
mantrivṛddhān samāhūya rājā vacanamabravīt
||1||इति तस्य वचः श्रुत्वा महिषो मदविह्वलः ।
मन्त्रिवृद्धान् समाहूय राजा वचनमब्रवीत्
rājovāca
mantriṇaḥ kiṃ ca kartavyaṃ viśrabdhaṃ brūta mā ciram |
āgatā devavihitā māyeyaṃ śāmbarīva kim
||2||मन्त्रिणः किं च कर्तव्यं विश्रब्धं ब्रूत मा चिरम् ।
आगता देवविहिता मायेयं शाम्बरीव किम्
kārye'sminnipuṇā yūyamupāyeṣu vicakṣaṇāḥ |
sāmādiṣu ca kartavyaḥ ko'tra mahyaṃ bruvantu ca
||3||कार्येऽस्मिन्निपुणा यूयमुपायेषु विचक्षणाः ।
सामादिषु च कर्तव्यः कोऽत्र मह्यं ब्रुवन्तु च
mantriṇa ūcuḥ
satyaṃ sadaiva vaktavyaṃ priyañca nṛpasattama |
kāryaṃ hitakaraṃ nūnaṃ vicārya vibudhaiḥ kila
||4||सत्यं सदैव वक्तव्यं प्रियञ्च नृपसत्तम ।
कार्यं हितकरं नूनं विचार्य विबुधैः किल
satyaṃ ca hitakṛdrājanpriyaṃ cāhitakṛdbhavet |
yathauṣadhaṃ nṛṇāṃ loke hyapriyaṃ roganāśanam
||5||सत्यं च हितकृद्राजन्प्रियं चाहितकृद्भवेत् ।
यथौषधं नृणां लोके ह्यप्रियं रोगनाशनम्
satyasya śrotā mantā ca durlabhaḥ pṛthivīpate |
vaktāpi durlabhaḥ kāmaṃ bahavaścāṭubhāṣakāḥ
||6||सत्यस्य श्रोता मन्ता च दुर्लभः पृथिवीपते ।
वक्तापि दुर्लभः कामं बहवश्चाटुभाषकाः
kathaṃ brūmo'tra nṛpate vicāre gahane tviha |
śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāpi ko vetti bhuvanatraye
||7||कथं ब्रूमोऽत्र नृपते विचारे गहने त्विह ।
शुभं वाप्यशुभं वापि को वेत्ति भुवनत्रये
rājovāca
svasvamatyanusāreṇa bruvantvadya pṛthakpṛthak |
yeṣāṃ hi yādṛśo bhāvastacchrutvā cintayāmyaham
||8||स्वस्वमत्यनुसारेण ब्रुवन्त्वद्य पृथक्पृथक् ।
येषां हि यादृशो भावस्तच्छ्रुत्वा चिन्तयाम्यहम्
bahūnāṃ matamājñāya vicārya ca punaḥ punaḥ |
yacchreyastaddhi kartavyaṃ kāryaṃ kāryavicakṣaṇaiḥ
||9||बहूनां मतमाज्ञाय विचार्य च पुनः पुनः ।
यच्छ्रेयस्तद्धि कर्तव्यं कार्यं कार्यविचक्षणैः
vyāsa uvāca
tasyaivaṃ vacanaṃ śrutvā virūpākṣo mahābalaḥ |
uvāca tarasā vākyaṃ rañjayanpṛthivīpatim
||10||तस्यैवं वचनं श्रुत्वा विरूपाक्षो महाबलः ।
उवाच तरसा वाक्यं रञ्जयन्पृथिवीपतिम्
virūpākṣa uvāca
rājannārī varākīyaṃ sā brūte madagarvitā |
vibhīṣikāmātramidaṃ jñātavyaṃ vacanaṃ tvayā
||11||राजन्नारी वराकीयं सा ब्रूते मदगर्विता ।
विभीषिकामात्रमिदं ज्ञातव्यं वचनं त्वया
ko bibheti striyo vākyairduruktai raṇadurmadaiḥ |
anṛtaṃ sāhasaṃ ceti jānannārīviceṣṭitam
||12||को बिभेति स्त्रियो वाक्यैर्दुरुक्तै रणदुर्मदैः ।
अनृतं साहसं चेति जानन्नारीविचेष्टितम्
jitvā tribhuvanaṃ rājannadya kāntābhayena vai |
dīnatve'pyayaśo nūnaṃ vīrasya bhuvane bhavet
||13||जित्वा त्रिभुवनं राजन्नद्य कान्ताभयेन वै ।
दीनत्वेऽप्ययशो नूनं वीरस्य भुवने भवेत्
tasmādyāmyahamekākī yuddhāya caṇḍikāṃ prati |
haniṣye tāṃ mahārāja nirbhayo bhava sāmpratam
||14||तस्माद्याम्यहमेकाकी युद्धाय चण्डिकां प्रति ।
हनिष्ये तां महाराज निर्भयो भव साम्प्रतम्
senāvṛto'haṃ gatvā tāṃ śastrāstrairvividhaiḥ kila |
niṣūdayāmi durmarṣāṃ caṇḍikāṃ caṇḍavikramām
||15||सेनावृतोऽहं गत्वा तां शस्त्रास्त्रैर्विविधैः किल ।
निषूदयामि दुर्मर्षां चण्डिकां चण्डविक्रमाम्
baddhvā sarpamayaiḥ pāśairānayiṣye tavāntikam |
vaśagā tu sadā te syātpaśya rājan balaṃ mama
||16||बद्ध्वा सर्पमयैः पाशैरानयिष्ये तवान्तिकम् ।
वशगा तु सदा ते स्यात्पश्य राजन् बलं मम
vyāsa uvāca
virūpākṣavacaḥ śrutvā durdharo vākyamabravīt |
satyamuktaṃ vaco rājan virūpākṣeṇa dhīmatā
||17||विरूपाक्षवचः श्रुत्वा दुर्धरो वाक्यमब्रवीत् ।
सत्यमुक्तं वचो राजन् विरूपाक्षेण धीमता
mamāpi vacanaṃ ślakṣṇaṃ śrotavyaṃ dhīmatā tvayā |
kāmāturaiṣā sudatī lakṣyate'pyanumānataḥ
||18||ममापि वचनं श्लक्ष्णं श्रोतव्यं धीमता त्वया ।
कामातुरैषा सुदती लक्ष्यतेऽप्यनुमानतः
bhavatyevaṃvidhā kāmaṃ nāyikā rūpagarvitā |
bhīṣayitvā varārohā tvāṃ vaśe kartumicchati
||19||भवत्येवंविधा कामं नायिका रूपगर्विता ।
भीषयित्वा वरारोहा त्वां वशे कर्तुमिच्छति
hāvo'yaṃ māninīnāṃ vai taṃ vetti rasavittamaḥ |
vakroktireṣā kāminyāḥ priyaṃ prati parāyaṇam
||20||हावोऽयं मानिनीनां वै तं वेत्ति रसवित्तमः ।
वक्रोक्तिरेषा कामिन्याः प्रियं प्रति परायणम्
vetti ko'pi naraḥ kāmaṃ kāmaśāstravicakṣaṇaḥ |
yaduktaṃ nāma bāṇaistvā vadhiṣye raṇamūrdhani
||21||वेत्ति कोऽपि नरः कामं कामशास्त्रविचक्षणः ।
यदुक्तं नाम बाणैस्त्वा वधिष्ये रणमूर्धनि
hetugarbhamidaṃ vākyaṃ jñātavyaṃ hetuvittamaiḥ |
bāṇāstu māninīnāṃ vai kaṭākṣā eva viśrutāḥ
||22||हेतुगर्भमिदं वाक्यं ज्ञातव्यं हेतुवित्तमैः ।
बाणास्तु मानिनीनां वै कटाक्षा एव विश्रुताः
puṣpāñjalimayāścānye vyaṃgyāni vacanāni ca |
kā śaktiranyabāṇānāṃ preraṇe tvayi pārthiva
||23||पुष्पाञ्जलिमयाश्चान्ये व्यंग्यानि वचनानि च ।
का शक्तिरन्यबाणानां प्रेरणे त्वयि पार्थिव
tādṛśīnāṃ na sā śaktirbrahmaviṣṇuharādiṣu |
yayoktaṃ netrabāṇaistvāṃ haniṣye manda pārthivam
||24||तादृशीनां न सा शक्तिर्ब्रह्मविष्णुहरादिषु ।
ययोक्तं नेत्रबाणैस्त्वां हनिष्ये मन्द पार्थिवम्
viparītaṃ parijñātaṃ tenārasavidā kila |
pātayiṣyāmi śayyāyāṃ raṇamayyāṃ patiṃ tava
||25||विपरीतं परिज्ञातं तेनारसविदा किल ।
पातयिष्यामि शय्यायां रणमय्यां पतिं तव
viparītaratikīḍābhāṣaṇaṃ jñeyameva tat |
kariṣye vigataprāṇaṃ yaduktaṃ vacanaṃ tayā
||26||विपरीतरतिकीडाभाषणं ज्ञेयमेव तत् ।
करिष्ये विगतप्राणं यदुक्तं वचनं तया
vīryaṃ prāṇā iti proktaṃ tadvihīnaṃ na cānyathā |
vyaṃgyādhikyena vākyena varayatyuttamā nṛpa
||27||वीर्यं प्राणा इति प्रोक्तं तद्विहीनं न चान्यथा ।
व्यंग्याधिक्येन वाक्येन वरयत्युत्तमा नृप
tadvai vicārato jñeyaṃ rasagranthavicakṣaṇaiḥ |
iti jñātvā mahārāja kartavyaṃ rasasaṃyutam
||28||तद्वै विचारतो ज्ञेयं रसग्रन्थविचक्षणैः ।
इति ज्ञात्वा महाराज कर्तव्यं रससंयुतम्
sāmadānadvayaṃ tasyā nānyopāyo'sti bhūpate |
ruṣṭā vā garvitā vāpi vaśagā māninī bhavet
||29||सामदानद्वयं तस्या नान्योपायोऽस्ति भूपते ।
रुष्टा वा गर्विता वापि वशगा मानिनी भवेत्
tādṛśairmadhurairvākyairānayiṣye tavāntikam |
kiṃ bahūktena me rājan kartavyā vaśavartinī
||30||तादृशैर्मधुरैर्वाक्यैरानयिष्ये तवान्तिकम् ।
किं बहूक्तेन मे राजन् कर्तव्या वशवर्तिनी
gatvā mayādhunaiveyaṃ kiṅkarīva sadaiva te |
vyāsa uvāva itthaṃ niśamya tadvākyaṃ tāmrastattvavicakṣaṇaḥ
||31||गत्वा मयाधुनैवेयं किङ्करीव सदैव ते ।
व्यास उवाव इत्थं निशम्य तद्वाक्यं ताम्रस्तत्त्वविचक्षणः
uvāca vacanaṃ rājanniśāmaya mayoditam |
hetumaddharmasahitaṃ rasayuktaṃ nayānvitam
||32||उवाच वचनं राजन्निशामय मयोदितम् ।
हेतुमद्धर्मसहितं रसयुक्तं नयान्वितम्
naiṣā kāmāturā bālā nānuraktā vicakṣaṇā |
vyaṃgyāni naiva vākyāni tayoktāni tu mānada
||33||नैषा कामातुरा बाला नानुरक्ता विचक्षणा ।
व्यंग्यानि नैव वाक्यानि तयोक्तानि तु मानद
citramatra mahābāho yadekā varavarṇinī |
nirālambā samāyāti citrarūpā manoharā
||34||चित्रमत्र महाबाहो यदेका वरवर्णिनी ।
निरालम्बा समायाति चित्ररूपा मनोहरा
aṣṭādaśabhujā nārī na śrutā na ca vīkṣitā |
kenāpi triṣu lokeṣu parākramavatī śubhā
||35||अष्टादशभुजा नारी न श्रुता न च वीक्षिता ।
केनापि त्रिषु लोकेषु पराक्रमवती शुभा
āyudhānyapi tāvanti dhṛtāni balavanti ca |
viparītamidaṃ manye sarvaṃ kālakṛtaṃ nṛpa
||36||आयुधान्यपि तावन्ति धृतानि बलवन्ति च ।
विपरीतमिदं मन्ये सर्वं कालकृतं नृप
svapnāni durnimittāni mayā dṛṣṭāni vai niśi |
tena jānāmyahaṃ nūnaṃ vaiśasaṃ samupāgatam
||37||स्वप्नानि दुर्निमित्तानि मया दृष्टानि वै निशि ।
तेन जानाम्यहं नूनं वैशसं समुपागतम्
kṛṣṇāmbaradharā nārī rudatī ca gṛhāṅgaṇe |
dṛṣṭā svapne'pyuṣaḥkāle cintitavyastadatyayaḥ
||38||कृष्णाम्बरधरा नारी रुदती च गृहाङ्गणे ।
दृष्टा स्वप्नेऽप्युषःकाले चिन्तितव्यस्तदत्ययः
vikṛtāḥ pakṣiṇo rātrau roruvanti gṛhe gṛhe |
utpātā vividhā rājan prabhavanti gṛhe gṛhe
||39||विकृताः पक्षिणो रात्रौ रोरुवन्ति गृहे गृहे ।
उत्पाता विविधा राजन् प्रभवन्ति गृहे गृहे
tena jānāmyahaṃ nūnaṃ kāraṇaṃ kiñcideva hi |
yattvāṃ prārthayate bālā yuddhāya kṛtaniścayā
||40||तेन जानाम्यहं नूनं कारणं किञ्चिदेव हि ।
यत्त्वां प्रार्थयते बाला युद्धाय कृतनिश्चया
naiṣāsti mānuṣī no vā gāndharvī na tathāsurī |
devaiḥ kṛteyaṃ jñātavyā māyā mohakarī vibho
||41||नैषास्ति मानुषी नो वा गान्धर्वी न तथासुरी ।
देवैः कृतेयं ज्ञातव्या माया मोहकरी विभो
kātaratvaṃ na kartavyaṃ mamaitanmatamityalam |
kartavyaṃ sarvathā yuddhaṃ yadbhāvyaṃ tadbhaviṣyati
||42||कातरत्वं न कर्तव्यं ममैतन्मतमित्यलम् ।
कर्तव्यं सर्वथा युद्धं यद्भाव्यं तद्भविष्यति
ko veda daivakartavyaṃ śubhaṃ vāpyaśubhaṃ tathā |
avalambya dhiyā dhairyaṃ sthātavyaṃ vai vicakṣaṇaiḥ
||43||को वेद दैवकर्तव्यं शुभं वाप्यशुभं तथा ।
अवलम्ब्य धिया धैर्यं स्थातव्यं वै विचक्षणैः
jīvitaṃ maraṇaṃ puṃsāṃ daivādhīnaṃ narādhipa |
ko'pi naivānyathā kartuṃ samartho bhuvanatraye
||44||जीवितं मरणं पुंसां दैवाधीनं नराधिप ।
कोऽपि नैवान्यथा कर्तुं समर्थो भुवनत्रये
mahiṣa uvāca
gaccha tāmra mahābhāga yuddhāya kṛtaniścayaḥ |
tāmānaya varārohāṃ jitvā dharmeṇa māninīm
||45||गच्छ ताम्र महाभाग युद्धाय कृतनिश्चयः ।
तामानय वरारोहां जित्वा धर्मेण मानिनीम्
na bhavedvaśagā nārī saṃgrāme yadi sā tava |
hantavyā nānyathā kāmaṃ mānanīyā prayatnataḥ
||46||न भवेद्वशगा नारी संग्रामे यदि सा तव ।
हन्तव्या नान्यथा कामं माननीया प्रयत्नतः
vīrastvamasi sarvajña kāmaśāstraviśāradaḥ |
yena kenāpyupāyena jetavyā varavarṇinī
||47||वीरस्त्वमसि सर्वज्ञ कामशास्त्रविशारदः ।
येन केनाप्युपायेन जेतव्या वरवर्णिनी
tvaranvīra mahābāho sainyena mahatā vṛtaḥ |
tatra gatvā tvayā jñeyā vicārya ca punaḥ punaḥ
||48||त्वरन्वीर महाबाहो सैन्येन महता वृतः ।
तत्र गत्वा त्वया ज्ञेया विचार्य च पुनः पुनः
kimarthamāgatā ceyaṃ jñātavyaṃ taddhi kāraṇam |
kāmādvā vairabhāvācca māyā kasyeyamityuta
||49||किमर्थमागता चेयं ज्ञातव्यं तद्धि कारणम् ।
कामाद्वा वैरभावाच्च माया कस्येयमित्युत
ādau tanniścayaṃ kṛtvā jñātavyaṃ taccikīrṣitam |
paścādyuddhaṃ prakartavyaṃ yathāyogyaṃ yathābalam
||50||आदौ तन्निश्चयं कृत्वा ज्ञातव्यं तच्चिकीर्षितम् ।
पश्चाद्युद्धं प्रकर्तव्यं यथायोग्यं यथाबलम्
kātaratvaṃ na kartavyaṃ nirdayatvaṃ tathā na ca |
yādṛśaṃ hi manastasyāḥ kartavyaṃ tādṛśaṃ tvayā
||51||कातरत्वं न कर्तव्यं निर्दयत्वं तथा न च ।
यादृशं हि मनस्तस्याः कर्तव्यं तादृशं त्वया
vyāsa uvāca
iti tadbhāṣitaṃ śrutvā tāmraḥ kālavaśaṃ gataḥ |
nirgataḥ sainyasaṃyuktaḥ praṇamya mahiṣaṃ nṛpam
||52||इति तद्भाषितं श्रुत्वा ताम्रः कालवशं गतः ।
निर्गतः सैन्यसंयुक्तः प्रणम्य महिषं नृपम्
gacchanmārge durātmāsau śakunānvīkṣya dāruṇān |
vismayañca bhayaṃ prāpa yamamārgapradarśakān
||53||गच्छन्मार्गे दुरात्मासौ शकुनान्वीक्ष्य दारुणान् ।
विस्मयञ्च भयं प्राप यममार्गप्रदर्शकान्
sagatvā tāṃ samālokya devīṃ siṃhoparisthitām |
stūyamānāṃ suraiḥ sarvaiḥ sarvāyudhavibhūṣitām
||54||सगत्वा तां समालोक्य देवीं सिंहोपरिस्थिताम् ।
स्तूयमानां सुरैः सर्वैः सर्वायुधविभूषिताम्
tāmuvāca vinītaḥ san vākyaṃ madhurayā girā |
sāmabhāvaṃ samāśritya vinayāvanataḥ sthitaḥ
||55||तामुवाच विनीतः सन् वाक्यं मधुरया गिरा ।
सामभावं समाश्रित्य विनयावनतः स्थितः
devi daityeśvaraḥ śṛṅgī tvadrūpaguṇamohitaḥ |
spṛhāṃ karoti mahiṣastvatpāṇigrahaṇāya ca
||56||देवि दैत्येश्वरः शृङ्गी त्वद्रूपगुणमोहितः ।
स्पृहां करोति महिषस्त्वत्पाणिग्रहणाय च
bhāvaṃ kuru viśālākṣi tasminnamaradurjaye |
patiṃ taṃ prāpya mṛdvaṅgi nandane viharādbhute
||57||भावं कुरु विशालाक्षि तस्मिन्नमरदुर्जये ।
पतिं तं प्राप्य मृद्वङ्गि नन्दने विहराद्भुते
sarvāṅgasundaraṃ dehaṃ prāpya sarvasukhāspadam |
sukhaṃ sarvātmanā grāhyaṃ duḥkhaṃ heyamiti sthitiḥ
||58||सर्वाङ्गसुन्दरं देहं प्राप्य सर्वसुखास्पदम् ।
सुखं सर्वात्मना ग्राह्यं दुःखं हेयमिति स्थितिः
karabhoru kimarthaṃ te gṛhītānyāyudhānyalam |
puṣpakandukayogyāste karāḥ kamalakomalāḥ
||59||करभोरु किमर्थं ते गृहीतान्यायुधान्यलम् ।
पुष्पकन्दुकयोग्यास्ते कराः कमलकोमलाः
bhrūcāpe vidyamāne'pi dhanuṣā kiṃ prayojanam |
kaṭākṣā viśikhāḥ santi kiṃ bāṇairniṣprayojanaiḥ
||60||भ्रूचापे विद्यमानेऽपि धनुषा किं प्रयोजनम् ।
कटाक्षा विशिखाः सन्ति किं बाणैर्निष्प्रयोजनैः
saṃsāre duḥkhadaṃ yuddhaṃ na kartavyaṃ vijānatā |
lobhāsaktāḥ prakurvanti saṃgrāmañca parasparam
||61||संसारे दुःखदं युद्धं न कर्तव्यं विजानता ।
लोभासक्ताः प्रकुर्वन्ति संग्रामञ्च परस्परम्
puṣpairapi na yoddhavyaṃ kiṃ punarniśitaiḥ śaraiḥ |
bhedanaṃ nijagātrāṇāṃ kasya tajjāyate mude
||62||पुष्पैरपि न योद्धव्यं किं पुनर्निशितैः शरैः ।
भेदनं निजगात्राणां कस्य तज्जायते मुदे
tasmāttvamapi tanvaṅgi prasādaṃ kartumarhasi |
bhartāraṃ bhaja me nāthaṃ devadānavapūjitam
||63||तस्मात्त्वमपि तन्वङ्गि प्रसादं कर्तुमर्हसि ।
भर्तारं भज मे नाथं देवदानवपूजितम्
sa te'tra vāñchitaṃ sarvaṃ kariṣyati manoratham |
tvaṃ paṭṭamahiṣī rājñaḥ sarvathā nātra saṃśayaḥ
||64||स तेऽत्र वाञ्छितं सर्वं करिष्यति मनोरथम् ।
त्वं पट्टमहिषी राज्ञः सर्वथा नात्र संशयः
vacanaṃ kuru me devi prāpsyase sukhamuttamam |
saṃgrāme jayasandehaḥ kaṣṭaṃ prāpya na saṃśayaḥ
||65||वचनं कुरु मे देवि प्राप्स्यसे सुखमुत्तमम् ।
संग्रामे जयसन्देहः कष्टं प्राप्य न संशयः
jānāsi rājanītiṃ tvaṃ yathāvadvaravarṇini |
bhuṃkṣva rājyasukhaṃ pūrṇaṃ varṣāṇāmayutāyutam
||66||जानासि राजनीतिं त्वं यथावद्वरवर्णिनि ।
भुंक्ष्व राज्यसुखं पूर्णं वर्षाणामयुतायुतम्
putraste bhavitā kāntaḥ so'pi rājā bhaviṣyati |
yauvane krīḍayitvānte vārdhakye sukhamāpsyasi
||67||पुत्रस्ते भविता कान्तः सोऽपि राजा भविष्यति ।
यौवने क्रीडयित्वान्ते वार्धक्ये सुखमाप्स्यसि
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe tāmrakṛtaṃ devīṃ prati visraṃsanavacanavarṇanaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ || 11 ||