yuddhātpratyāgatānāṃ rakṣasāṃ śumbhāya vārtāvarṇanam
vyāsa uvāca
niśumbho niścayaṃ kṛtvā maraṇāya jayāya vā |
sodyamaḥ sabalaḥ śūro raṇe devīmupāyayau
||1||निशुम्भो निश्चयं कृत्वा मरणाय जयाय वा ।
सोद्यमः सबलः शूरो रणे देवीमुपाययौ
tamājagāma śumbho'pi svabalena samāvṛtaḥ |
prekṣako'bhūdraṇe rājā saṃgrāmarasapaṇḍitaḥ
||2||तमाजगाम शुम्भोऽपि स्वबलेन समावृतः ।
प्रेक्षकोऽभूद्रणे राजा संग्रामरसपण्डितः
gagane saṃsthitā devāstadābhrapaṭalāvṛtāḥ |
didṛkṣavastu saṃgrāme sendrā yakṣagaṇāstathā
||3||गगने संस्थिता देवास्तदाभ्रपटलावृताः ।
दिदृक्षवस्तु संग्रामे सेन्द्रा यक्षगणास्तथा
niśumbho'tha raṇe gatvā dhanurādāya śārṅgakam |
cakāra śaravṛṣṭiṃ sa bhīṣayañjagadambikām
||4||निशुम्भोऽथ रणे गत्वा धनुरादाय शार्ङ्गकम् ।
चकार शरवृष्टिं स भीषयञ्जगदम्बिकाम्
muñcantaṃ śarajālāni niśumbhaṃ caṇḍikā raṇe |
vīkṣyādāya dhanuḥ śreṣṭhaṃ jahāsa susvaraṃ muhuḥ
||5||मुञ्चन्तं शरजालानि निशुम्भं चण्डिका रणे ।
वीक्ष्यादाय धनुः श्रेष्ठं जहास सुस्वरं मुहुः
uvāca kālikāṃ devī paśya mūrkhatvametayoḥ |
maraṇāyāgatau kāli matsamīpamihādhunā
||6||उवाच कालिकां देवी पश्य मूर्खत्वमेतयोः ।
मरणायागतौ कालि मत्समीपमिहाधुना
dṛṣṭvā daityavadhaṃ ghoraṃ raktabījātyayaṃ tathā |
jayāśāṃ kurutastvetau mohitau mama māyayā
||7||दृष्ट्वा दैत्यवधं घोरं रक्तबीजात्ययं तथा ।
जयाशां कुरुतस्त्वेतौ मोहितौ मम मायया
āśā balavatī hyeṣā na jahāti naraṃ kvacit |
bhagnaṃ hṛtabalaṃ naṣṭaṃ gatapakṣaṃ vicetanam
||8||आशा बलवती ह्येषा न जहाति नरं क्वचित् ।
भग्नं हृतबलं नष्टं गतपक्षं विचेतनम्
āśāpāśanibaddhau dvau yuddhāya samupāgatau |
nihantavyau mayā kāli raṇe śumbhaniśumbhakau
||9||आशापाशनिबद्धौ द्वौ युद्धाय समुपागतौ ।
निहन्तव्यौ मया कालि रणे शुम्भनिशुम्भकौ
āsannamaraṇāvetau samprāptau daivamohitau |
paśyatāṃ sarvadevānāṃ haniṣyāmyahamadya tau
||10||आसन्नमरणावेतौ सम्प्राप्तौ दैवमोहितौ ।
पश्यतां सर्वदेवानां हनिष्याम्यहमद्य तौ
vyāsa uvāca
ityuktvā kālikāṃ caṇḍī karṇākṛṣṭaśarotkaraiḥ |
chādayāmāsa tarasā niśumbhaṃ purataḥ sthitam
||11||इत्युक्त्वा कालिकां चण्डी कर्णाकृष्टशरोत्करैः ।
छादयामास तरसा निशुम्भं पुरतः स्थितम्
dānavo'pi śarāṃstasyāściccheda niśitaiḥ śaraiḥ |
tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ babhūvātibhayānakam
||12||दानवोऽपि शरांस्तस्याश्चिच्छेद निशितैः शरैः ।
तयोः परस्परं युद्धं बभूवातिभयानकम्
kesarī keśajālāni dhunvānaḥ sainyasāgaram |
gāhayāmāsa balavānsarasīṃ vāraṇo yathā
||13||केसरी केशजालानि धुन्वानः सैन्यसागरम् ।
गाहयामास बलवान्सरसीं वारणो यथा
nakhairdantaprahāraistu dānavānpurataḥ sthitān |
cakhāda ca viśīrṇāṅgān gajāniva madotkaṭān
||14||नखैर्दन्तप्रहारैस्तु दानवान्पुरतः स्थितान् ।
चखाद च विशीर्णाङ्गान् गजानिव मदोत्कटान्
evaṃ vimathyamāne tu sainye kesariṇā tadā |
abhyadhāvanniśumbho'tha vikṛṣṭavarakārmukaḥ
||15||एवं विमथ्यमाने तु सैन्ये केसरिणा तदा ।
अभ्यधावन्निशुम्भोऽथ विकृष्टवरकार्मुकः
anye'pi kruddhā daityendrā devīṃ hantumupāyayuḥ |
sandaṣṭadantarasanā raktanetrā hyanekaśaḥ
||16||अन्येऽपि क्रुद्धा दैत्येन्द्रा देवीं हन्तुमुपाययुः ।
सन्दष्टदन्तरसना रक्तनेत्रा ह्यनेकशः
tatrājagāma tarasā śumbhaḥ sainyasamāvṛtaḥ |
nihatya kālikāṃ kopādgrahītuṃ jagadambikām
||17||तत्राजगाम तरसा शुम्भः सैन्यसमावृतः ।
निहत्य कालिकां कोपाद्ग्रहीतुं जगदम्बिकाम्
tatrāgatya dadarśājāvambikāñca puraḥsthitām |
raudrarasayutāṃ kāntāṃ śṛṅgārarasasaṃyutām
||18||तत्रागत्य ददर्शाजावम्बिकाञ्च पुरःस्थिताम् ।
रौद्ररसयुतां कान्तां शृङ्गाररससंयुताम्
tāṃ vīkṣya vipulāpāṅgīṃ trailokyavarasundarīm |
suraktanayanāṃ ramyāṃ krodharaktekṣaṇāṃ tathā
||19||तां वीक्ष्य विपुलापाङ्गीं त्रैलोक्यवरसुन्दरीम् ।
सुरक्तनयनां रम्यां क्रोधरक्तेक्षणां तथा
vivāhecchāṃ parityajya jayāśāṃ dūratastathā |
maraṇe niścayaṃ kṛtvā tasthāvāhitakārmukaḥ
||20||विवाहेच्छां परित्यज्य जयाशां दूरतस्तथा ।
मरणे निश्चयं कृत्वा तस्थावाहितकार्मुकः
taṃ tathā dānavaṃ devī smitapūrvamidaṃ vacaḥ |
babhāṣe śṛṇvatāṃ teṣāṃ daityānāṃ raṇamastake
||21||तं तथा दानवं देवी स्मितपूर्वमिदं वचः ।
बभाषे शृण्वतां तेषां दैत्यानां रणमस्तके
gacchadhvaṃ pāmarā yūyaṃ pātālaṃ vā jalārṇavam |
jīvitāśāṃ sthirāṃ kṛtvā tyaktvātraivāyudhāni ca
||22||गच्छध्वं पामरा यूयं पातालं वा जलार्णवम् ।
जीविताशां स्थिरां कृत्वा त्यक्त्वात्रैवायुधानि च
athavā maccharāghātahataprāṇā raṇājire |
prāpya svargasukhaṃ sarve krīḍantu vigatajvarāḥ
||23||अथवा मच्छराघातहतप्राणा रणाजिरे ।
प्राप्य स्वर्गसुखं सर्वे क्रीडन्तु विगतज्वराः
kātaratvaṃ ca śūratvaṃ na bhavatyeva sarvathā |
dadāmyabhayadānaṃ vai yāntu sarve yathāsukham
||24||कातरत्वं च शूरत्वं न भवत्येव सर्वथा ।
ददाम्यभयदानं वै यान्तु सर्वे यथासुखम्
vyāsa uvāca
ityākarṇya vacastasyā niśumbho madagarvitaḥ |
niśitaṃ khaḍgamādāya carma caivāṣṭacandrakam
||25||इत्याकर्ण्य वचस्तस्या निशुम्भो मदगर्वितः ।
निशितं खड्गमादाय चर्म चैवाष्टचन्द्रकम्
dhāvamānastu tarasāsinā siṃhaṃ madotkaṭam |
jaghānātibalānmūrdhni bhrāmayañjagadambikām
||26||धावमानस्तु तरसासिना सिंहं मदोत्कटम् ।
जघानातिबलान्मूर्ध्नि भ्रामयञ्जगदम्बिकाम्
tato devī svagadayā vañcayitvāsipātanam |
tāḍayāmāsa taṃ bāhormūle paraśunā tadā
||27||ततो देवी स्वगदया वञ्चयित्वासिपातनम् ।
ताडयामास तं बाहोर्मूले परशुना तदा
khaḍgena nihataḥ so'pi bāhumūle mahāmadaḥ |
saṃstabhya vedanāṃ bhūyo jaghāna caṇḍikāṃ tadā
||28||खड्गेन निहतः सोऽपि बाहुमूले महामदः ।
संस्तभ्य वेदनां भूयो जघान चण्डिकां तदा
sāpi ghaṇṭāsvanaṃ ghoraṃ cakāra bhayadaṃ nṛṇām |
papau punaḥ punaḥ pānaṃ niśumbhaṃ hantumicchatī
||29||सापि घण्टास्वनं घोरं चकार भयदं नृणाम् ।
पपौ पुनः पुनः पानं निशुम्भं हन्तुमिच्छती
evaṃ parasparaṃ yuddhaṃ babhūvātibhayapradam |
devānāṃ dānavānāñca parasparajayaiṣiṇām
||30||एवं परस्परं युद्धं बभूवातिभयप्रदम् ।
देवानां दानवानाञ्च परस्परजयैषिणाम्
palādāḥ pakṣiṇaḥ krūrāḥ sārameyāśca jambukāḥ |
nanṛtuścātisantuṣṭā gṛdhrāḥ kaṅkāśca vāyasāḥ
||31||पलादाः पक्षिणः क्रूराः सारमेयाश्च जम्बुकाः ।
ननृतुश्चातिसन्तुष्टा गृध्राः कङ्काश्च वायसाः
raṇabhūrbhāti bhūyiṣṭhapatitāsuravarṣmakaiḥ |
rudhirasrāvasaṃyuktairgajāśvadehasaṃkulā
||32||रणभूर्भाति भूयिष्ठपतितासुरवर्ष्मकैः ।
रुधिरस्रावसंयुक्तैर्गजाश्वदेहसंकुला
patitāndānavāndṛṣṭvā niśumbho'tiruṣānvitaḥ |
prayayau caṇḍikāṃ tūrṇaṃ gadāmādāya dāruṇām
||33||पतितान्दानवान्दृष्ट्वा निशुम्भोऽतिरुषान्वितः ।
प्रययौ चण्डिकां तूर्णं गदामादाय दारुणाम्
siṃhaṃ jaghāna gadayā mastake madagarvitaḥ |
prahṛtya ca smitaṃ kṛtvā punardevīmatāḍayat
||34||सिंहं जघान गदया मस्तके मदगर्वितः ।
प्रहृत्य च स्मितं कृत्वा पुनर्देवीमताडयत्
sāpi taṃ kupitātīva niśumbhaṃ purataḥ sthitam |
praharantaṃ samīkṣyātha devī vacanamabravīt
||35||सापि तं कुपितातीव निशुम्भं पुरतः स्थितम् ।
प्रहरन्तं समीक्ष्याथ देवी वचनमब्रवीत्
devyuvāca
tiṣṭha mandamate tāvadyāvatkhaḍgamidaṃ tava |
grīvāyāṃ prerayāmyasmād gantāsi yamasādanam
||36||तिष्ठ मन्दमते तावद्यावत्खड्गमिदं तव ।
ग्रीवायां प्रेरयाम्यस्माद् गन्तासि यमसादनम्
vyāsa uvāca
ityuktvā tarasā devī kṛpāṇena samāhitā |
ciccheda mastakaṃ tasya niśumbhasyātha caṇḍikā
||37||इत्युक्त्वा तरसा देवी कृपाणेन समाहिता ।
चिच्छेद मस्तकं तस्य निशुम्भस्याथ चण्डिका
sacchinnamastako devyā kabandho'tīva dāruṇaḥ |
babhrāma ca gadāpāṇistrāsayandevatāgaṇān
||38||सच्छिन्नमस्तको देव्या कबन्धोऽतीव दारुणः ।
बभ्राम च गदापाणिस्त्रासयन्देवतागणान्
devī tasya śitairbāṇaiściccheda caraṇau karau |
papātorvyāṃ tataḥ pāpī gatāsuḥ parvatopamaḥ
||39||देवी तस्य शितैर्बाणैश्चिच्छेद चरणौ करौ ।
पपातोर्व्यां ततः पापी गतासुः पर्वतोपमः
tasminnipatite daitye niśumbhe bhīmavikrame |
hāhākāro mahānāsīttatsainye bhayakampite
||40||तस्मिन्निपतिते दैत्ये निशुम्भे भीमविक्रमे ।
हाहाकारो महानासीत्तत्सैन्ये भयकम्पिते
tyaktvā''yudhāni sarvāṇi sainikāḥ kṣatajāplutāḥ |
jagmurbumbāravaṃ sarve kurvāṇā rājamandiram
||41||त्यक्त्वाऽऽयुधानि सर्वाणि सैनिकाः क्षतजाप्लुताः ।
जग्मुर्बुम्बारवं सर्वे कुर्वाणा राजमन्दिरम्
tānāgatānsusamprekṣya śumbhaḥ śatruniṣūdanaḥ |
papraccha kva niśumbho'sau kathaṃ bhagnāḥ palāyitāḥ |
42 tacchrutvā vacanaṃ rājñaste procuḥ praṇatā bhṛśam |
rājaṃste nihato bhrātā śete samaramūrdhani
||43||तानागतान्सुसम्प्रेक्ष्य शुम्भः शत्रुनिषूदनः ।
पप्रच्छ क्व निशुम्भोऽसौ कथं भग्नाः पलायिताः ।
४२ तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञस्ते प्रोचुः प्रणता भृशम् ।
राजंस्ते निहतो भ्राता शेते समरमूर्धनि
tayā nipātitāḥ śūrā ye ca te'pyanujānugāḥ |
vayaṃ tvāṃ kathituṃ sarvaṃ vṛttāntaṃ samupāgatāḥ
||44||तया निपातिताः शूरा ये च तेऽप्यनुजानुगाः ।
वयं त्वां कथितुं सर्वं वृत्तान्तं समुपागताः
niśumbho nihatastatra tayā caṇḍikayādhunā |
na hi yuddhasya kālo'dya tava rājan raṇāṅgaṇe
||45||निशुम्भो निहतस्तत्र तया चण्डिकयाधुना ।
न हि युद्धस्य कालोऽद्य तव राजन् रणाङ्गणे
devakāryaṃ samuddiśya kāpīyaṃ paramāṅganā |
hantuṃ daityakulaṃ nūnaṃ prāpteti paricintaya
||46||देवकार्यं समुद्दिश्य कापीयं परमाङ्गना ।
हन्तुं दैत्यकुलं नूनं प्राप्तेति परिचिन्तय
naiṣā prākṛtayoṣaiva devī śaktiranuttamā |
acintyacaritā kvāpi durjñeyā daivatairapi
||47||नैषा प्राकृतयोषैव देवी शक्तिरनुत्तमा ।
अचिन्त्यचरिता क्वापि दुर्ज्ञेया दैवतैरपि
nānārūpadharātīva māyāmūlaviśāradā |
vicitrabhūṣaṇā devī sarvāyudhadharā śubhā
||48||नानारूपधरातीव मायामूलविशारदा ।
विचित्रभूषणा देवी सर्वायुधधरा शुभा
gahanā gūḍhacaritā kālarātririvāparā |
apārapāragā pūrṇā sarvalakṣaṇasaṃyutā
||49||गहना गूढचरिता कालरात्रिरिवापरा ।
अपारपारगा पूर्णा सर्वलक्षणसंयुता
antarikṣasthitā devāstāṃ stuvantyakutobhayāḥ |
devakāryañca kurvāṇāṃ śrīdevīṃ paramādbhutām
||50||अन्तरिक्षस्थिता देवास्तां स्तुवन्त्यकुतोभयाः ।
देवकार्यञ्च कुर्वाणां श्रीदेवीं परमाद्भुताम्
palāyanaṃ paro dharmaḥ sarvathā deharakṣaṇam |
rakṣite kila dehesminkāle'smatsukhatāṅgate
||51||पलायनं परो धर्मः सर्वथा देहरक्षणम् ।
रक्षिते किल देहेस्मिन्कालेऽस्मत्सुखताङ्गते
saṃgrāme vijayo rājan bhavitā te na saṃśayaḥ |
kālaḥ karoti balinaṃ samaye nirbalaṃ kvacit
||52||संग्रामे विजयो राजन् भविता ते न संशयः ।
कालः करोति बलिनं समये निर्बलं क्वचित्
taṃ punaḥ sabalaṃ kṛtvā jayāyopadadhāti hi |
dātāraṃ yācakaṃ kālaḥ karoti samaye kvacit
||53||तं पुनः सबलं कृत्वा जयायोपदधाति हि ।
दातारं याचकं कालः करोति समये क्वचित्
bhikṣukaṃ dhanadātāraṃ karoti samayāntare |
viṣṇuḥ kālavaśe nūnaṃ brahmā vā pārvatīpatiḥ
||54||भिक्षुकं धनदातारं करोति समयान्तरे ।
विष्णुः कालवशे नूनं ब्रह्मा वा पार्वतीपतिः
indrādyā nirjarāḥ sarve kāla eva prabhuḥ svayam |
tasmātkālaṃ pratīkṣasva viparītaṃ tavādhunā
||55||इन्द्राद्या निर्जराः सर्वे काल एव प्रभुः स्वयम् ।
तस्मात्कालं प्रतीक्षस्व विपरीतं तवाधुना
sammukho devatānāñca daityānāṃ nāśahetukaḥ |
ekaiva ca gatirnāsti kālasya kila bhūpate
||56||सम्मुखो देवतानाञ्च दैत्यानां नाशहेतुकः ।
एकैव च गतिर्नास्ति कालस्य किल भूपते
nānārūpadharāpyasti jñātavyaṃ tasya ceṣṭitam |
kadācitsambhavo nṝṇāṃ kadācitpralayastathā
||57||नानारूपधराप्यस्ति ज्ञातव्यं तस्य चेष्टितम् ।
कदाचित्सम्भवो नॄणां कदाचित्प्रलयस्तथा
utpattihetuḥ kālo'nyaḥ kṣayahetustathāparaḥ |
pratyakṣaṃ te mahārāja devāḥ sarve savāsavāḥ
||58||उत्पत्तिहेतुः कालोऽन्यः क्षयहेतुस्तथापरः ।
प्रत्यक्षं ते महाराज देवाः सर्वे सवासवाः
karadāste kṛtāḥ pūrvaṃ kālena sammukhena ca |
tenaiva vimukhenādya balino'balayāsurāḥ
||59||करदास्ते कृताः पूर्वं कालेन सम्मुखेन च ।
तेनैव विमुखेनाद्य बलिनोऽबलयासुराः
nihatā nitarāṃ kālaḥ karoti ca śubhāśubham |
naivātra kāraṇaṃ kālī naiva devāḥ sanātanāḥ
||60||निहता नितरां कालः करोति च शुभाशुभम् ।
नैवात्र कारणं काली नैव देवाः सनातनाः
yathā te rocate rājaṃstathā kuru vimṛśya ca |
kālo'yaṃ nātra hetuste dānavānāṃ tathā punaḥ
||61||यथा ते रोचते राजंस्तथा कुरु विमृश्य च ।
कालोऽयं नात्र हेतुस्ते दानवानां तथा पुनः
tvadagrato gataḥ śakro bhagnaḥ saṃkhye nirāyudhaḥ |
tathā viṣṇustathā rudro varuṇo dhanado yamaḥ
||62||त्वदग्रतो गतः शक्रो भग्नः संख्ये निरायुधः ।
तथा विष्णुस्तथा रुद्रो वरुणो धनदो यमः
tathā tvamapi rājendra vīkṣya kālavaśaṃ jagat |
pātālaṃ gaccha tarasā jīvanbhadramavāpsyasi
||63||तथा त्वमपि राजेन्द्र वीक्ष्य कालवशं जगत् ।
पातालं गच्छ तरसा जीवन्भद्रमवाप्स्यसि
mṛte tvayi mahārāja śatravaste mudānvitāḥ |
maṅgalāni pragāyanto vicariṣyanti sarvataḥ
||64||मृते त्वयि महाराज शत्रवस्ते मुदान्विताः ।
मङ्गलानि प्रगायन्तो विचरिष्यन्ति सर्वतः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe yuddhātpratyāgatānāṃ rakṣasāṃ śumbhāya vārtāvarṇanaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ || 30 ||