mahiṣāsurotpattiḥ
rājovāca
yogeśvaryāḥ prabhāvo'yaṃ kathitaścātivistarāt |
brūhi taccaritaṃ svāmiñchrotuṃ kautūhalaṃ mama
||1||योगेश्वर्याः प्रभावोऽयं कथितश्चातिविस्तरात् ।
ब्रूहि तच्चरितं स्वामिञ्छ्रोतुं कौतूहलं मम
mahādevīprabhāvaṃ vai śrotuṃ ko nābhivāñchati |
yo jānāti jagatsarvaṃ tadutpannaṃ carācaram
||2||महादेवीप्रभावं वै श्रोतुं को नाभिवाञ्छति ।
यो जानाति जगत्सर्वं तदुत्पन्नं चराचरम्
vyāsa uvāca
śṛṇu rājan pravakṣyāmi vistareṇa mahāmate |
śraddadhānāya śāntāya na brūyātsa tu mandadhīḥ
||3||शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि विस्तरेण महामते ।
श्रद्दधानाय शान्ताय न ब्रूयात्स तु मन्दधीः
purā yuddhamabhūd ghoraṃ devadānavasenayoḥ |
pṛthivyāṃ pṛthivīpāla mahiṣākhye mahīpatau
||4||पुरा युद्धमभूद् घोरं देवदानवसेनयोः ।
पृथिव्यां पृथिवीपाल महिषाख्ये महीपतौ
mahiṣo nāma rājendra cakāra tapa uttamam |
gatvā hemagirau cograṃ devavismayakārakam
||5||महिषो नाम राजेन्द्र चकार तप उत्तमम् ।
गत्वा हेमगिरौ चोग्रं देवविस्मयकारकम्
varṣāṇāmayutaṃ pūrṇaṃ cintayanhṛdi devatām |
tasya tuṣṭo mahārāja brahmā lokapitāmahaḥ
||6||वर्षाणामयुतं पूर्णं चिन्तयन्हृदि देवताम् ।
तस्य तुष्टो महाराज ब्रह्मा लोकपितामहः
tatrāgatyābravīdvākyaṃ haṃsārūḍhaścaturmukhaḥ |
varaṃ varaya dharmātmandadāmi tava vācchitam
||7||तत्रागत्याब्रवीद्वाक्यं हंसारूढश्चतुर्मुखः ।
वरं वरय धर्मात्मन्ददामि तव वाच्छितम्
mahiṣa uvāca
amaratvaṃ devadeva vāñchāmi druhiṇa prabho |
yathā mṛtyu bhayaṃ na syāttathā kuru pitāmaha
||8||अमरत्वं देवदेव वाञ्छामि द्रुहिण प्रभो ।
यथा मृत्यु भयं न स्यात्तथा कुरु पितामह
brahmovāca
utpannasya dhruvaṃ mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca |
sarvathā maraṇotpattī sarveṣāṃ prāṇināṃ kila
||9||उत्पन्नस्य ध्रुवं मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
सर्वथा मरणोत्पत्ती सर्वेषां प्राणिनां किल
nāśaḥ kālena sarveṣāṃ prāṇināṃ daityapuṅgava |
mahāmahīdharāṇāṃ ca samudrāṇāṃ ca sarvathā
||10||नाशः कालेन सर्वेषां प्राणिनां दैत्यपुङ्गव ।
महामहीधराणां च समुद्राणां च सर्वथा
ekaṃ sthānaṃ parityajya maraṇasya mahīpate |
prabrūhi taṃ varaṃ sādho yaste manasi vartate
||11||एकं स्थानं परित्यज्य मरणस्य महीपते ।
प्रब्रूहि तं वरं साधो यस्ते मनसि वर्तते
mahiṣa uvāca
na devānmānuṣāddaityānmaraṇaṃ me pitāmaha |
puruṣānna ca me mṛtyuryoṣā māṃ kā haniṣyati
||12||न देवान्मानुषाद्दैत्यान्मरणं मे पितामह ।
पुरुषान्न च मे मृत्युर्योषा मां का हनिष्यति
tasmānme maraṇaṃ nūnaṃ kāminyāḥ kuru padmaja |
abalā hanta māṃ hantuṃ kathaṃ śaktā bhaviṣyati
||13||तस्मान्मे मरणं नूनं कामिन्याः कुरु पद्मज ।
अबला हन्त मां हन्तुं कथं शक्ता भविष्यति
brahmovāca
yadā kadāpi daityendra nāryāste maraṇaṃ dhuvam |
na narebhyo mahābhāga mṛtiste mahiṣāsura
||14||यदा कदापि दैत्येन्द्र नार्यास्ते मरणं धुवम् ।
न नरेभ्यो महाभाग मृतिस्ते महिषासुर
vyāsa uvāca
evaṃ dattvā varaṃ tasmai yayau brahmā nijālayam |
so'pi daityavaraḥ prāpa nijaṃ sthānaṃ mudānvitaḥ
||15||एवं दत्त्वा वरं तस्मै ययौ ब्रह्मा निजालयम् ।
सोऽपि दैत्यवरः प्राप निजं स्थानं मुदान्वितः
rājovāca
mahiṣaḥ kasya putro'sau kathaṃ jāto mahābalī |
kathaṃ ca māhiṣaṃ rūpaṃ prāptaṃ tena mahātmanā
||16||महिषः कस्य पुत्रोऽसौ कथं जातो महाबली ।
कथं च माहिषं रूपं प्राप्तं तेन महात्मना
vyāsa uvāca
danoḥ putrau mahārāja vikhyātau kṣitimaṇḍale |
rambhaścaiva karambhaśca dvāvāstāṃ dānavottamau
||17||दनोः पुत्रौ महाराज विख्यातौ क्षितिमण्डले ।
रम्भश्चैव करम्भश्च द्वावास्तां दानवोत्तमौ
tāvaputrau mahārāja putrārthaṃ tepatustapaḥ |
bahūnvarṣagaṇānkāmaṃ puṇye pañcanade jale
||18||तावपुत्रौ महाराज पुत्रार्थं तेपतुस्तपः ।
बहून्वर्षगणान्कामं पुण्ये पञ्चनदे जले
karambhastu jale magnaścakāra paramaṃ tapaḥ |
vṛkṣaṃ rasālavaṭaṃ prāpya rambho'gnimasevata
||19||करम्भस्तु जले मग्नश्चकार परमं तपः ।
वृक्षं रसालवटं प्राप्य रम्भोऽग्निमसेवत
pañcāgnisādhanāsaktaḥ sa rambhastu yadābhavat |
jñātvā śacīpatirduḥkhamudyayau dānavau prati
||20||पञ्चाग्निसाधनासक्तः स रम्भस्तु यदाभवत् ।
ज्ञात्वा शचीपतिर्दुःखमुद्ययौ दानवौ प्रति
gatvā pañcanade tatra grāharūpaṃ cakāra ha |
vāsavastu karambhaṃ taṃ tadā jagrāha pādayoḥ
||21||गत्वा पञ्चनदे तत्र ग्राहरूपं चकार ह ।
वासवस्तु करम्भं तं तदा जग्राह पादयोः
nijaghāna ca taṃ duṣṭaṃ karambhaṃ vṛtrasūdanaḥ |
bhrātaraṃ nihataṃ śrutvā rambhaḥ kopaṃ paraṃ gataḥ
||22||निजघान च तं दुष्टं करम्भं वृत्रसूदनः ।
भ्रातरं निहतं श्रुत्वा रम्भः कोपं परं गतः
svaśīrṣaṃ pāvake hotumaicchacchittvā kareṇa ha |
keśapāśe gahītvāśu vāmena krodhasaṃyutaḥ
||23||स्वशीर्षं पावके होतुमैच्छच्छित्त्वा करेण ह ।
केशपाशे गहीत्वाशु वामेन क्रोधसंयुतः
dakṣiṇena kareṇograṃ gṛhītvā khaḍgamuttamam |
chinatti śīrṣaṃ tattāvadvahninā pratibodhitaḥ
||24||दक्षिणेन करेणोग्रं गृहीत्वा खड्गमुत्तमम् ।
छिनत्ति शीर्षं तत्तावद्वह्निना प्रतिबोधितः
uktaśca daitya mūrkho'si svaśīrṣaṃ chettumicchasi |
ātmahatyātiduḥsādhyā kathaṃ tvaṃ kartumudyataḥ
||25||उक्तश्च दैत्य मूर्खोऽसि स्वशीर्षं छेत्तुमिच्छसि ।
आत्महत्यातिदुःसाध्या कथं त्वं कर्तुमुद्यतः
varaṃ varaya bhadraṃ te yaste manasi vartate |
mā mriyasva mṛtenādya kiṃ te kāryaṃ bhaviṣyati
||26||वरं वरय भद्रं ते यस्ते मनसि वर्तते ।
मा म्रियस्व मृतेनाद्य किं ते कार्यं भविष्यति
vyāsa uvāca
tacchutvā vacanaṃ rambhaḥ pāvakasya subhāṣitam |
tato'bravīdvaco rambhastyaktvā keśakalāpakam
||27||तच्छुत्वा वचनं रम्भः पावकस्य सुभाषितम् ।
ततोऽब्रवीद्वचो रम्भस्त्यक्त्वा केशकलापकम्
yadi tuṣṭo'si deveśa dehi me vāñchitaṃ varam |
trailokyavijayī putraḥ syānnaḥ parabalārdanaḥ
||28||यदि तुष्टोऽसि देवेश देहि मे वाञ्छितं वरम् ।
त्रैलोक्यविजयी पुत्रः स्यान्नः परबलार्दनः
ajeyaḥ sarvathā sa syāddevadānavamānavaiḥ |
kāmarūpī mahāvīryaḥ sarvalokābhivanditaḥ
||29||अजेयः सर्वथा स स्याद्देवदानवमानवैः ।
कामरूपी महावीर्यः सर्वलोकाभिवन्दितः
pāvakastaṃ tathetyāha bhaviṣyati tavepsitam |
putrastava mahābhāga maraṇādviramādhunā
||30||पावकस्तं तथेत्याह भविष्यति तवेप्सितम् ।
पुत्रस्तव महाभाग मरणाद्विरमाधुना
yasyāṃ cittaṃ tu rambha tvaṃ pramadāyāṃ kariṣyasi |
tasyāṃ putro mahābhāga bhaviṣyati balādhikaḥ
||31||यस्यां चित्तं तु रम्भ त्वं प्रमदायां करिष्यसि ।
तस्यां पुत्रो महाभाग भविष्यति बलाधिकः
vyāsa uvāca
ityukto vahninā rambho vacanaṃ cittarañjanam |
śrutvā praṇamya prayayau vahniṃ taṃ dānavottamaḥ
||32||इत्युक्तो वह्निना रम्भो वचनं चित्तरञ्जनम् ।
श्रुत्वा प्रणम्य प्रययौ वह्निं तं दानवोत्तमः
yakṣaiḥ parivṛtaṃ sthānaṃ ramaṇīyaṃ śriyānvitam |
dṛṣṭvā cakre tadā bhāvaṃ mahiṣyāṃ dānavottamaḥ
||33||यक्षैः परिवृतं स्थानं रमणीयं श्रियान्वितम् ।
दृष्ट्वा चक्रे तदा भावं महिष्यां दानवोत्तमः
mattāyāṃ rūpapūrṇāyāṃ vihāyānyāñca yoṣitam |
sā samāgācca tarasā kāmayantī mudānvitā
||34||मत्तायां रूपपूर्णायां विहायान्याञ्च योषितम् ।
सा समागाच्च तरसा कामयन्ती मुदान्विता
rambho'pi gamanaṃ cakre bhavitavyapraṇoditaḥ |
sā tu garbhavatī jātā mahiṣī tasya vīryataḥ
||35||रम्भोऽपि गमनं चक्रे भवितव्यप्रणोदितः ।
सा तु गर्भवती जाता महिषी तस्य वीर्यतः
tāṃ gṛhītvātha pātālaṃ praviveśa manoharam |
mahiṣebhyaśca tāṃ rakṣanpriyāmanumatāṃ kila
||36||तां गृहीत्वाथ पातालं प्रविवेश मनोहरम् ।
महिषेभ्यश्च तां रक्षन्प्रियामनुमतां किल
kadācinmahiṣaścānyaḥ kāmārtastāmupādravat |
svayamāgatya taṃ hantuṃ dānavaḥ samupādravat
||37||कदाचिन्महिषश्चान्यः कामार्तस्तामुपाद्रवत् ।
स्वयमागत्य तं हन्तुं दानवः समुपाद्रवत्
svarakṣārthaṃ samāgatya mahiṣaṃ samatāḍayat |
so'pi taṃ nijaghānāśu śṛṅgābhyāṃ kāmamohitaḥ
||38||स्वरक्षार्थं समागत्य महिषं समताडयत् ।
सोऽपि तं निजघानाशु शृङ्गाभ्यां काममोहितः
tāḍitastena tīkṣṇābhyāṃ śṛṅgābhyāṃ hṛdaye bhṛśam |
bhūmau papāta tarasā mamāra ca vimūrcchitaḥ
||39||ताडितस्तेन तीक्ष्णाभ्यां शृङ्गाभ्यां हृदये भृशम् ।
भूमौ पपात तरसा ममार च विमूर्च्छितः
mṛte bhartari sā dīnā bhayārtā vidrutā bhṛśam |
sā vegāttaṃ vaṭaṃ prāpya yakṣāṇāṃ śaraṇaṃ gatā
||40||मृते भर्तरि सा दीना भयार्ता विद्रुता भृशम् ।
सा वेगात्तं वटं प्राप्य यक्षाणां शरणं गता
pṛṣṭhatastu gatastatra mahiṣaḥ kāmapīḍitaḥ |
kāmayānastu tāṃ kāmī balavīryamadoddhataḥ
||41||पृष्ठतस्तु गतस्तत्र महिषः कामपीडितः ।
कामयानस्तु तां कामी बलवीर्यमदोद्धतः
rudatī sā bhṛśaṃ dīnā dṛṣṭā yakṣairbhayāturā |
dhāvamānaṃ ca taṃ vīkṣya yakṣāstrātuṃ samāyayuḥ
||42||रुदती सा भृशं दीना दृष्टा यक्षैर्भयातुरा ।
धावमानं च तं वीक्ष्य यक्षास्त्रातुं समाययुः
yuddhaṃ samabhavad ghoraṃ yakṣāṇāṃ ca hayāriṇā |
śareṇa tāḍitastūrṇaṃ papāta dharaṇītale
||43||युद्धं समभवद् घोरं यक्षाणां च हयारिणा ।
शरेण ताडितस्तूर्णं पपात धरणीतले
mṛtaṃ rambhaṃ samānīya yakṣāste paramaṃ priyam |
citāyāṃ ropayāmāsustasya dehasya śuddhaye
||44||मृतं रम्भं समानीय यक्षास्ते परमं प्रियम् ।
चितायां रोपयामासुस्तस्य देहस्य शुद्धये
mahiṣī sā patiṃ dṛṣṭvā citāyāṃ ropitaṃ tadā |
praveṣṭuṃ sā matiṃ cakre patinā saha pāvakam
||45||महिषी सा पतिं दृष्ट्वा चितायां रोपितं तदा ।
प्रवेष्टुं सा मतिं चक्रे पतिना सह पावकम्
vāryamāṇāpi yakṣaiḥ sā praviveśa hutāśanam |
jvālāmālākulaṃ sādhvī patimādāya vallabham
||46||वार्यमाणापि यक्षैः सा प्रविवेश हुताशनम् ।
ज्वालामालाकुलं साध्वी पतिमादाय वल्लभम्
mahiṣastu citāmadhyātsamuttasthau mahābalaḥ |
rambho'pyanyadvapuḥ kṛtvā niḥsṛtaḥ putravatsalaḥ
||47||महिषस्तु चितामध्यात्समुत्तस्थौ महाबलः ।
रम्भोऽप्यन्यद्वपुः कृत्वा निःसृतः पुत्रवत्सलः
raktabījo'pyasau jāto mahiṣo'pi mahābalaḥ |
abhiṣiktastu rājye'sau hayārirasurottamaiḥ
||48||रक्तबीजोऽप्यसौ जातो महिषोऽपि महाबलः ।
अभिषिक्तस्तु राज्येऽसौ हयारिरसुरोत्तमैः
evaṃ sa mahiṣo jāto raktabījaśca vīryavān |
avadhyastu surairdaityairmānavaiśca nṛpottama
||49||एवं स महिषो जातो रक्तबीजश्च वीर्यवान् ।
अवध्यस्तु सुरैर्दैत्यैर्मानवैश्च नृपोत्तम
ityetatkathitaṃ rājan janma tasya mahātmanaḥ |
varapradānañca tathā proktaṃ sarvaṃ savistaram
||50||इत्येतत्कथितं राजन् जन्म तस्य महात्मनः ।
वरप्रदानञ्च तथा प्रोक्तं सर्वं सविस्तरम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe mahiṣāsurotpattirnāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||