śumbhaniśumbhadvārā svargavijayavarṇanam
vyāsa uvāca
śṛṇu rājan pravakṣyāmi devyāścaritamuttamam |
sukhadaṃ sarvajantūnāṃ sarvapāpapraṇāśanam
||1||शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि देव्याश्चरितमुत्तमम् ।
सुखदं सर्वजन्तूनां सर्वपापप्रणाशनम्
yathā śumbho niśumbhaśca bhrātarau balavattarau |
babhūvaturmahāvīrau avadhyau puruṣaiḥ kila
||2||यथा शुम्भो निशुम्भश्च भ्रातरौ बलवत्तरौ ।
बभूवतुर्महावीरौ अवध्यौ पुरुषैः किल
bahusenāvṛtau śūrau devānāṃ duḥkhadau sadā durācārau madotsiktau bahudānavasaṃyutau
||3||बहुसेनावृतौ शूरौ देवानां दुःखदौ सदा दुराचारौ मदोत्सिक्तौ बहुदानवसंयुतौ
hatāvambikayā tau tu saṃgrāme'tīva dāruṇe |
devānāñja hitārthāya sarvaiḥ paricaraiḥ saha
||4||हतावम्बिकया तौ तु संग्रामेऽतीव दारुणे ।
देवानाञ्ज हितार्थाय सर्वैः परिचरैः सह
caṇḍamuṇḍau mahābāhū raktabījo'tidāruṇaḥ |
dhūmralocananāmā ca nihatāste raṇāṅgaṇe
||5||चण्डमुण्डौ महाबाहू रक्तबीजोऽतिदारुणः ।
धूम्रलोचननामा च निहतास्ते रणाङ्गणे
tānnihatya surāṇāṃ sā jahāra bhayamuttamam |
stutā sampūjitā devairgirau hemācale śubhe
||6||तान्निहत्य सुराणां सा जहार भयमुत्तमम् ।
स्तुता सम्पूजिता देवैर्गिरौ हेमाचले शुभे
rājovāca
kāvetāvasurāvādau kathaṃ tau balināṃ varau |
kena saṃsthāpitau ceha strīvadhyatvaṃ kuto gatau
||7||कावेतावसुरावादौ कथं तौ बलिनां वरौ ।
केन संस्थापितौ चेह स्त्रीवध्यत्वं कुतो गतौ
tapasā varadānena kasya jātau mahābalau |
kathañca nihatau sarvaṃ kathayasva savistaram
||8||तपसा वरदानेन कस्य जातौ महाबलौ ।
कथञ्च निहतौ सर्वं कथयस्व सविस्तरम्
vyāsa uvāca
śṛṇu rājankathāṃ divyāṃ sarvapāpapraṇāśinīm |
devyāścaritasaṃyuktāṃ sarvārthaphaladāṃ śubhām
||9||शृणु राजन्कथां दिव्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् ।
देव्याश्चरितसंयुक्तां सर्वार्थफलदां शुभाम्
purā śumbhaniśumbhau dvāvasurau bhūmimaṇḍale |
pātālataśca samprāptau bhrātarau śubhadarśanau
||10||पुरा शुम्भनिशुम्भौ द्वावसुरौ भूमिमण्डले ।
पातालतश्च सम्प्राप्तौ भ्रातरौ शुभदर्शनौ
tau prāptayauvanau caiva ceratustapa uttamam |
annodakaṃ parityajya puṣkare lokapāvane
||11||तौ प्राप्तयौवनौ चैव चेरतुस्तप उत्तमम् ।
अन्नोदकं परित्यज्य पुष्करे लोकपावने
varṣāṇāmayutaṃ yāvadyogavidyāparāyaṇau |
ekatraivāsanaṃ kṛtvā tepāte paramaṃ tapaḥ
||12||वर्षाणामयुतं यावद्योगविद्यापरायणौ ।
एकत्रैवासनं कृत्वा तेपाते परमं तपः
tayostuṣṭo'bhavad brahmā sarvalokapitāmahaḥ |
tatrāgataśca bhagavānāruhya varaṭāpatim
||13||तयोस्तुष्टोऽभवद् ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः ।
तत्रागतश्च भगवानारुह्य वरटापतिम्
tāvubhau ca jagatsraṣṭā dṛṣṭvā dhyānaparau sthitau |
uttiṣṭhata mahābhāgau tuṣṭo'haṃ tapasā kila
||14||तावुभौ च जगत्स्रष्टा दृष्ट्वा ध्यानपरौ स्थितौ ।
उत्तिष्ठत महाभागौ तुष्टोऽहं तपसा किल
vāñchitaṃ vāṃ varaṃ kāmaṃ dadāmi bruvatāmiha |
kāmado'haṃ samāyāto dṛṣṭvā vāṃ tapaso balam
||15||वाञ्छितं वां वरं कामं ददामि ब्रुवतामिह ।
कामदोऽहं समायातो दृष्ट्वा वां तपसो बलम्
vyāsa uvāca
iti śrutvā vacastasya prabuddhau tau samāhitau |
pradakṣiṇakriyāṃ kṛtvā praṇāmaṃ cakratustadā
||16||इति श्रुत्वा वचस्तस्य प्रबुद्धौ तौ समाहितौ ।
प्रदक्षिणक्रियां कृत्वा प्रणामं चक्रतुस्तदा
daṇḍavatpraṇipātañca kṛtvā tau durbalākṛtī |
ūcaturmadhurāṃ vācaṃ dīnau gadgadayā girā
||17||दण्डवत्प्रणिपातञ्च कृत्वा तौ दुर्बलाकृती ।
ऊचतुर्मधुरां वाचं दीनौ गद्गदया गिरा
devadeva dayāsindho bhaktānāmabhayaprada |
amaratvañca nau brahmandehi tuṣṭo'si cedvibho
||18||देवदेव दयासिन्धो भक्तानामभयप्रद ।
अमरत्वञ्च नौ ब्रह्मन्देहि तुष्टोऽसि चेद्विभो
maraṇādaparaṃ kiñcidbhayaṃ nāsti dharātale |
tasmādbhayācca santrastau yuṣmākaṃ śaraṇaṃ gatau
||19||मरणादपरं किञ्चिद्भयं नास्ति धरातले ।
तस्माद्भयाच्च सन्त्रस्तौ युष्माकं शरणं गतौ
trāhi tvaṃ devadeveśa jagatkartaḥ kṣamānidhe |
parisphoṭaya viśvātman sadyo maraṇajaṃ bhayam
||20||त्राहि त्वं देवदेवेश जगत्कर्तः क्षमानिधे ।
परिस्फोटय विश्वात्मन् सद्यो मरणजं भयम्
brahmovāca
kimidaṃ prārthanīyaṃ vo viparītaṃ tu sarvathā |
adeyaṃ sarvathā sarvaiḥ sarvebhyo bhuvanatraye
||21||किमिदं प्रार्थनीयं वो विपरीतं तु सर्वथा ।
अदेयं सर्वथा सर्वैः सर्वेभ्यो भुवनत्रये
jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca |
maryādā vihitā loke pūrvaṃ viśvakṛtā kila
||22||जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
मर्यादा विहिता लोके पूर्वं विश्वकृता किल
martavyaṃ sarvathā sarvaiḥ prāṇibhirnātra saṃśayaḥ |
anyaṃ prārthayataṃ kāmaṃ dadāmi yacca vāñchitam
||23||मर्तव्यं सर्वथा सर्वैः प्राणिभिर्नात्र संशयः ।
अन्यं प्रार्थयतं कामं ददामि यच्च वाञ्छितम्
vyāsa uvāca
tadākarṇya vacastasya suvimṛśya ca dānavau |
ūcatuḥ praṇipatyātha brahmāṇaṃ purataḥ sthitam
||24||तदाकर्ण्य वचस्तस्य सुविमृश्य च दानवौ ।
ऊचतुः प्रणिपत्याथ ब्रह्माणं पुरतः स्थितम्
puruṣairamarādyaiśca mānavairmṛgapakṣibhiḥ |
avadhyatvaṃ kṛpāsindho dehi nau vāñchitaṃ varam
||25||पुरुषैरमराद्यैश्च मानवैर्मृगपक्षिभिः ।
अवध्यत्वं कृपासिन्धो देहि नौ वाञ्छितं वरम्
nārī balavatī kāsti yā nau nāśaṃ kariṣyati |
na bibhīvaḥ striyaḥ kāmaṃ trailokye sacarācare
||26||नारी बलवती कास्ति या नौ नाशं करिष्यति ।
न बिभीवः स्त्रियः कामं त्रैलोक्ये सचराचरे
avadhyau bhrātarau syātāṃ narebhyaḥ paṅkajodbhava |
bhayaṃ na strījanebhyaśca svabhāvādabalā hi sā
||27||अवध्यौ भ्रातरौ स्यातां नरेभ्यः पङ्कजोद्भव ।
भयं न स्त्रीजनेभ्यश्च स्वभावादबला हि सा
vyāsa uvāca
iti śrutvā tayorvākyaṃ pradadau vāñchitaṃ varam |
brahmā prasannamanasā jagāmātha svamālayam
||28||इति श्रुत्वा तयोर्वाक्यं प्रददौ वाञ्छितं वरम् ।
ब्रह्मा प्रसन्नमनसा जगामाथ स्वमालयम्
gate'tha bhavane tasmindānavau svagṛhaṃ gatau |
bhṛguṃ purohitaṃ kṛtvā cakratuḥ pūjanaṃ tadā
||29||गतेऽथ भवने तस्मिन्दानवौ स्वगृहं गतौ ।
भृगुं पुरोहितं कृत्वा चक्रतुः पूजनं तदा
śubhe dine sunakṣatre jātarūpamayaṃ śubham |
kṛtvā siṃhāsanaṃ divyaṃ rājyārthaṃ pradadau muniḥ
||30||शुभे दिने सुनक्षत्रे जातरूपमयं शुभम् ।
कृत्वा सिंहासनं दिव्यं राज्यार्थं प्रददौ मुनिः
śumbhāya jyeṣṭhabhūtāya dadau rājyāsanaṃ śubham |
sevanārthaṃ tadaivāśu samprāptā dānavottamāḥ
||31||शुम्भाय ज्येष्ठभूताय ददौ राज्यासनं शुभम् ।
सेवनार्थं तदैवाशु सम्प्राप्ता दानवोत्तमाः
caṇḍamuṇḍau mahāvīrau bhrātarau baladarpitau |
samprāptau sainyasaṃyuktau rathavājigajānvitau
||32||चण्डमुण्डौ महावीरौ भ्रातरौ बलदर्पितौ ।
सम्प्राप्तौ सैन्यसंयुक्तौ रथवाजिगजान्वितौ
dhūmralocananāmā ca tadrūpaścaṇḍavikramaḥ |
śumbhañca bhūpatiṃ śrutvā tadāgādbalasaṃyutaḥ
||33||धूम्रलोचननामा च तद्रूपश्चण्डविक्रमः ।
शुम्भञ्च भूपतिं श्रुत्वा तदागाद्बलसंयुतः
raktabījastathā śūro varadānabalādhikaḥ |
akṣauhiṇībhyāṃ saṃyuktastatraivāgatya saṅgataḥ
||34||रक्तबीजस्तथा शूरो वरदानबलाधिकः ।
अक्षौहिणीभ्यां संयुक्तस्तत्रैवागत्य सङ्गतः
tasyaikaṃ kāraṇaṃ rājan saṃgrāme yudhyataḥ sadā |
dehādrudhirasampātastasya śastrāhatasya ca
||35||तस्यैकं कारणं राजन् संग्रामे युध्यतः सदा ।
देहाद्रुधिरसम्पातस्तस्य शस्त्राहतस्य च
jāyate ca yadā bhūmāvutpadyante hyanekaśaḥ |
tādṛśāḥ puruṣāḥ krūrā bahavaḥ śastrapāṇayaḥ
||36||जायते च यदा भूमावुत्पद्यन्ते ह्यनेकशः ।
तादृशाः पुरुषाः क्रूरा बहवः शस्त्रपाणयः
sambhavanti tadākārāstadrūpāstatparākramāḥ |
yuddhaṃ punaste kurvanti puruṣā raktasambhavāḥ
||37||सम्भवन्ति तदाकारास्तद्रूपास्तत्पराक्रमाः ।
युद्धं पुनस्ते कुर्वन्ति पुरुषा रक्तसम्भवाः
ataḥ so'pi mahāvīryaḥ saṃgrāme'tīva durjayaḥ |
avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ raktabījo mahāsuraḥ
||38||अतः सोऽपि महावीर्यः संग्रामेऽतीव दुर्जयः ।
अवध्यः सर्वभूतानां रक्तबीजो महासुरः
anye ca bahavaḥ śūrāścaturaṅgasamanvitāḥ |
śumbhañca nṛpatiṃ matvā babhūvustasya sevakāḥ
||39||अन्ये च बहवः शूराश्चतुरङ्गसमन्विताः ।
शुम्भञ्च नृपतिं मत्वा बभूवुस्तस्य सेवकाः
asaṃkhyātā tadā jātā senā śumbhaniśumbhayoḥ |
pṛthivyāḥ sakalaṃ rājyaṃ gṛhītaṃ balavattayā
||40||असंख्याता तदा जाता सेना शुम्भनिशुम्भयोः ।
पृथिव्याः सकलं राज्यं गृहीतं बलवत्तया
senāyogaṃ tadā kṛtvā niśumbhaḥ paravīrahā |
jagāma tarasā svarge śacīpatijayāya ca
||41||सेनायोगं तदा कृत्वा निशुम्भः परवीरहा ।
जगाम तरसा स्वर्गे शचीपतिजयाय च
cakārāsau mahāyuddhaṃ lokapālaiḥ samantataḥ |
vṛtrahā vajrapātena tāḍayāmāsa vakṣasi
||42||चकारासौ महायुद्धं लोकपालैः समन्ततः ।
वृत्रहा वज्रपातेन ताडयामास वक्षसि
sa vajrābhihato bhūmau papāta dānavānujaḥ |
bhagnaṃ balaṃ tadā tasya niśumbhasya mahātmanaḥ
||43||स वज्राभिहतो भूमौ पपात दानवानुजः ।
भग्नं बलं तदा तस्य निशुम्भस्य महात्मनः
bhrātaraṃ mūrcchitaṃ śrutvā śumbhaḥ parabalārdanaḥ |
tatrāgatya surānmarvāṃstāḍayāmāsa sāyakaiḥ
||44||भ्रातरं मूर्च्छितं श्रुत्वा शुम्भः परबलार्दनः ।
तत्रागत्य सुरान्मर्वांस्ताडयामास सायकैः
kṛtaṃ yuddhaṃ mahattena śumbhenākliṣṭakarmaṇā |
nirjitāstu surāḥ sarve sendrāḥ pālāśca sarvaśaḥ
||45||कृतं युद्धं महत्तेन शुम्भेनाक्लिष्टकर्मणा ।
निर्जितास्तु सुराः सर्वे सेन्द्राः पालाश्च सर्वशः
aindraṃ padaṃ tadā tena gṛhītaṃ balavattayā |
kalpapādapasaṃyuktaṃ kāmadhenusamanvitam
||46||ऐन्द्रं पदं तदा तेन गृहीतं बलवत्तया ।
कल्पपादपसंयुक्तं कामधेनुसमन्वितम्
trailokyaṃ yajñabhāgāśca hṛtāstena mahātmanā |
nandanaṃ ca vanaṃ prāpya mudito'bhūnmahāsuraḥ
||47||त्रैलोक्यं यज्ञभागाश्च हृतास्तेन महात्मना ।
नन्दनं च वनं प्राप्य मुदितोऽभून्महासुरः
sudhāyāścaiva pānena sukhamāpa mahāsuraḥ |
kuberaṃ sa ca nirjitya tasya rājyaṃ cakāra ha
||48||सुधायाश्चैव पानेन सुखमाप महासुरः ।
कुबेरं स च निर्जित्य तस्य राज्यं चकार ह
adhikāraṃ tathā bhānoḥ śaśinaśca cakāra ha |
yamañcaiva vinirjitya jagrāha tatpadaṃ tathā
||49||अधिकारं तथा भानोः शशिनश्च चकार ह ।
यमञ्चैव विनिर्जित्य जग्राह तत्पदं तथा
varuṇasya tathā rājyaṃ cakāra vahnikarma ca |
vāyoḥ kāryaṃ niśumbhaśca cakāra svabalānvitaḥ
||50||वरुणस्य तथा राज्यं चकार वह्निकर्म च ।
वायोः कार्यं निशुम्भश्च चकार स्वबलान्वितः
tato devā vinirdhūtā hṛtarājyā hṛtaśriyaḥ |
santyajya nandanaṃ sarve niryayurgirigahvare
||51||ततो देवा विनिर्धूता हृतराज्या हृतश्रियः ।
सन्त्यज्य नन्दनं सर्वे निर्ययुर्गिरिगह्वरे
hṛtādhikārāste sarve babhramurvijane vane |
nirālambā nirādhārā nistejaskā nirāyudhāḥ
||52||हृताधिकारास्ते सर्वे बभ्रमुर्विजने वने ।
निरालम्बा निराधारा निस्तेजस्का निरायुधाः
viceruramarāḥ sarve parvatānāṃ guhāsu ca |
udyāneṣu ca śūnyeṣu nadīnāṃ gahvareṣu ca
||53||विचेरुरमराः सर्वे पर्वतानां गुहासु च ।
उद्यानेषु च शून्येषु नदीनां गह्वरेषु च
na prāpuste sukhaṃ vāpi sthānabhraṣṭā vicetasaḥ |
lokapālā mahārāja daivādhīnaṃ sukhaṃ kila
||54||न प्रापुस्ते सुखं वापि स्थानभ्रष्टा विचेतसः ।
लोकपाला महाराज दैवाधीनं सुखं किल
balavanto mahābhāgā bahujñā dhanasaṃyutāḥ |
kāle duḥkhaṃ tathā dainyamāpnuvanti narādhipa
||55||बलवन्तो महाभागा बहुज्ञा धनसंयुताः ।
काले दुःखं तथा दैन्यमाप्नुवन्ति नराधिप
citrametanmahārāja kālasyaiva viceṣṭitam |
yaḥ karoti naraṃ tāvadrājānaṃ bhikṣukaṃ tataḥ
||56||चित्रमेतन्महाराज कालस्यैव विचेष्टितम् ।
यः करोति नरं तावद्राजानं भिक्षुकं ततः
dātāraṃ yācakaṃ caiva balavantaṃ tathābalam |
paṇḍitaṃ vikalaṃ kāmaṃ śūraṃ cātīva kātaram
||57||दातारं याचकं चैव बलवन्तं तथाबलम् ।
पण्डितं विकलं कामं शूरं चातीव कातरम्
makhānāñca śataṃ kṛtvā prāpyendrāsanamuttamam |
punarduḥkhaṃ paraṃ prāptaṃ kālasya gatirīdṛśī
||58||मखानाञ्च शतं कृत्वा प्राप्येन्द्रासनमुत्तमम् ।
पुनर्दुःखं परं प्राप्तं कालस्य गतिरीदृशी
kālaḥ karoti dharmiṣṭhaṃ puruṣaṃ jñānasaṃyutam |
tamevātīva pāpiṣṭhaṃ jñānaleśavivarjitam
||59||कालः करोति धर्मिष्ठं पुरुषं ज्ञानसंयुतम् ।
तमेवातीव पापिष्ठं ज्ञानलेशविवर्जितम्
na vismayo'tra kartavyaḥ sarvathā kālaceṣṭite |
brahmaviṣṇuharādīnāmapīdṛkkaṣṭaceṣṭitam
||60||न विस्मयोऽत्र कर्तव्यः सर्वथा कालचेष्टिते ।
ब्रह्मविष्णुहरादीनामपीदृक्कष्टचेष्टितम्
viṣṇurjananamāpnoti sūkarādiṣu yoniṣu |
haraḥ kapālī sañjātaḥ kālenaiva balīyasā
||61||विष्णुर्जननमाप्नोति सूकरादिषु योनिषु ।
हरः कपाली सञ्जातः कालेनैव बलीयसा
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe śumbhaniśumbhadvārā svargavijayavarṇanaṃ nāmakaviṃśo'dhyāyaḥ || 21 ||