devakṛtadevyārādhanavarṇanam
vyāsa uvāca
parājitāḥ surāḥ sarve rājyaṃ śumbhaḥ śaśāsa ha |
evaṃ varṣasahasraṃ tu jagāma nṛpasattama
||1||पराजिताः सुराः सर्वे राज्यं शुम्भः शशास ह ।
एवं वर्षसहस्रं तु जगाम नृपसत्तम
bhraṣṭarājyāstato devāścintāmāpuḥ sudustarām |
guruṃ duḥkhāturāste tu papracchuridamādṛtāḥ
||2||भ्रष्टराज्यास्ततो देवाश्चिन्तामापुः सुदुस्तराम् ।
गुरुं दुःखातुरास्ते तु पप्रच्छुरिदमादृताः
kiṃ kartavyaṃ guro brūhi sarvajñastvaṃ mahāmuniḥ |
upāyo'sti mahābhāga duḥkhasya vinivṛttaye
||3||किं कर्तव्यं गुरो ब्रूहि सर्वज्ञस्त्वं महामुनिः ।
उपायोऽस्ति महाभाग दुःखस्य विनिवृत्तये
upacāraparā nūnaṃ vedamantrāḥ sahasraśaḥ |
vācchitārthakarā nūnaṃ sūtraiḥ saṃlakṣitāḥ kila
||4||उपचारपरा नूनं वेदमन्त्राः सहस्रशः ।
वाच्छितार्थकरा नूनं सूत्रैः संलक्षिताः किल
iṣṭayo vividhāḥ proktāḥ sarvakāmaphalapradāḥ |
tāḥ kuruṣva mune nūnaṃ tvaṃ jānāsi ca tatkriyāḥ
||5||इष्टयो विविधाः प्रोक्ताः सर्वकामफलप्रदाः ।
ताः कुरुष्व मुने नूनं त्वं जानासि च तत्क्रियाः
vidhiḥ śatruvināśāya yathoddiṣṭaḥ sadāgame |
taṃ kuruṣvādya vidhivadyathā no duḥkhasaṃkṣayaḥ
||6||विधिः शत्रुविनाशाय यथोद्दिष्टः सदागमे ।
तं कुरुष्वाद्य विधिवद्यथा नो दुःखसंक्षयः
bhavedāṃgirasādyaiva tathā tvaṃ kartumarhasi |
dānavānāṃ vināśāya abhicāraṃ yathāmati
||7||भवेदांगिरसाद्यैव तथा त्वं कर्तुमर्हसि ।
दानवानां विनाशाय अभिचारं यथामति
bṛhaspatiruvāca
sarve mantrāśca vedoktā daivādhīnaphalāśca te |
na svatantrāḥ surādhīśa tathaikāntaphalapradāḥ
||8||सर्वे मन्त्राश्च वेदोक्ता दैवाधीनफलाश्च ते ।
न स्वतन्त्राः सुराधीश तथैकान्तफलप्रदाः
mantrāṇāṃ devatā yūyaṃ te tu duḥkhaikabhājanam |
jātāḥ sma kālayogena kiṃ karomi prasādhanam
||9||मन्त्राणां देवता यूयं ते तु दुःखैकभाजनम् ।
जाताः स्म कालयोगेन किं करोमि प्रसाधनम्
indrāgnivaruṇādīnāṃ yajanaṃ yajñakarmasu |
te yūyaṃ vipadaṃ prāptāḥ kariṣyanti kimiṣṭayaḥ
||10||इन्द्राग्निवरुणादीनां यजनं यज्ञकर्मसु ।
ते यूयं विपदं प्राप्ताः करिष्यन्ति किमिष्टयः
avaśyambhāvibhāvānāṃ pratīkāro na vidyate |
upāyastvatha kartavya iti śiṣṭānuśāsanam
||11||अवश्यम्भाविभावानां प्रतीकारो न विद्यते ।
उपायस्त्वथ कर्तव्य इति शिष्टानुशासनम्
daivaṃ hi balavatkecitpravadanti manīṣiṇaḥ |
upāyavādino daivaṃ pravadanti nirarthakam
||12||दैवं हि बलवत्केचित्प्रवदन्ति मनीषिणः ।
उपायवादिनो दैवं प्रवदन्ति निरर्थकम्
daivaṃ caivāpyupāyaśca dvāvevābhimatau nṛṇām |
kevalaṃ daivamāśritya na sthātavyaṃ kadācana
||13||दैवं चैवाप्युपायश्च द्वावेवाभिमतौ नृणाम् ।
केवलं दैवमाश्रित्य न स्थातव्यं कदाचन
upāyaḥ sarvathā kāryo vicārya svadhiyā punaḥ |
tasmād bravīmi vaḥ sarvānsaṃvicārya punaḥ punaḥ
||14||उपायः सर्वथा कार्यो विचार्य स्वधिया पुनः ।
तस्माद् ब्रवीमि वः सर्वान्संविचार्य पुनः पुनः
purā bhagavatī tuṣṭā jaghāna mahiṣāsuram |
yuṣmābhistu stutā devī varadānaṃ dadāvatha
||15||पुरा भगवती तुष्टा जघान महिषासुरम् ।
युष्माभिस्तु स्तुता देवी वरदानं ददावथ
āpadaṃ nāśayiṣyāmi saṃsmṛtā vā sadaiva hi |
yadā yadā vo deveśā āpado daivasambhavāḥ
||16||आपदं नाशयिष्यामि संस्मृता वा सदैव हि ।
यदा यदा वो देवेशा आपदो दैवसम्भवाः
prabhavanti tadā kāmaṃ smartavyāhaṃ suraiḥ sadā |
smṛtāhaṃ nāśayiṣyāmi yuṣmākaṃ paramāpadaḥ
||17||प्रभवन्ति तदा कामं स्मर्तव्याहं सुरैः सदा ।
स्मृताहं नाशयिष्यामि युष्माकं परमापदः
tasmāddhimācale gatvā parvate sumanohare |
ārādhanaṃ caṇḍikāyāḥ kurudhvaṃ premapūrvakam
||18||तस्माद्धिमाचले गत्वा पर्वते सुमनोहरे ।
आराधनं चण्डिकायाः कुरुध्वं प्रेमपूर्वकम्
māyābījavidhānajñāstatpuraścaraṇe ratāḥ |
jānāmyahaṃ yogabalātprasannā sā bhaviṣyati
||19||मायाबीजविधानज्ञास्तत्पुरश्चरणे रताः ।
जानाम्यहं योगबलात्प्रसन्ना सा भविष्यति
duḥkhasyānto'dya yuṣmākaṃ dṛśyate nātra saṃśayaḥ |
tasmiñchaile sadā devī tiṣṭhatīti mayā śrutam
||20||दुःखस्यान्तोऽद्य युष्माकं दृश्यते नात्र संशयः ।
तस्मिञ्छैले सदा देवी तिष्ठतीति मया श्रुतम्
stutā sampūjitā sadyo vāñchitārthān pradāsyati |
niścayaṃ paramaṃ kṛtvā gacchadhvaṃ vai himālayam
||21||स्तुता सम्पूजिता सद्यो वाञ्छितार्थान् प्रदास्यति ।
निश्चयं परमं कृत्वा गच्छध्वं वै हिमालयम्
surāḥ sarvāṇi kāryāṇi sā vaḥ kāmaṃ vidhāsyati |
vyāsa uvāca |
iti tasya vacaḥ śrutvā devāste prayayurgirim
||22||सुराः सर्वाणि कार्याणि सा वः कामं विधास्यति ।
व्यास उवाच ।
इति तस्य वचः श्रुत्वा देवास्ते प्रययुर्गिरिम्
himālayaṃ mahārāja devīdhyānaparāyaṇāḥ |
māyābījaṃ hṛdā nityaṃ japantaḥ sarva eva hi
||23||हिमालयं महाराज देवीध्यानपरायणाः ।
मायाबीजं हृदा नित्यं जपन्तः सर्व एव हि
namaścakrurmahāmāyāṃ bhaktānāmabhayapradām |
tuṣṭuvuḥ stotramantraiśca bhaktyā paramayā yutāḥ
||24||नमश्चक्रुर्महामायां भक्तानामभयप्रदाम् ।
तुष्टुवुः स्तोत्रमन्त्रैश्च भक्त्या परमया युताः
namo devi viśveśvari prāṇanāthe sadānandarūpe surānandade te |
namo dānavāntaprade mānavānā- manekārthade bhaktigamyasvarūpe
||25||नमो देवि विश्वेश्वरि प्राणनाथे सदानन्दरूपे सुरानन्ददे ते ।
नमो दानवान्तप्रदे मानवाना- मनेकार्थदे भक्तिगम्यस्वरूपे
na te nāmasaṃkhyāṃ na te rūpamīdṛ- ktathā ko'pi vedādidevasvarūpe |
tvamevāsi sarveṣu śaktisvarūpā prajāsṛṣṭisaṃhārakāle sadaiva
||26||न ते नामसंख्यां न ते रूपमीदृ- क्तथा कोऽपि वेदादिदेवस्वरूपे ।
त्वमेवासि सर्वेषु शक्तिस्वरूपा प्रजासृष्टिसंहारकाले सदैव
smṛtistvaṃ dhṛtistvaṃ tvamevāsi buddhi- rjarā puṣṭituṣṭī dhṛtiḥ kāntiśāntī |
suvidyā sulakṣmīrgatiḥ kīrtimedhe tvamevāsi viśvasya bījaṃ purāṇam
||27||स्मृतिस्त्वं धृतिस्त्वं त्वमेवासि बुद्धि- र्जरा पुष्टितुष्टी धृतिः कान्तिशान्ती ।
सुविद्या सुलक्ष्मीर्गतिः कीर्तिमेधे त्वमेवासि विश्वस्य बीजं पुराणम्
yadā yaiḥ svarūpaiḥ karoṣīha kāryaṃ surāṇāṃ ca tebhyo namāmo'dya śāntyai |
kṣamā yoganidrā dayā tvaṃ vivakṣā sthitā sarvabhūteṣu śastaiḥ svarūpaiḥ
||28||यदा यैः स्वरूपैः करोषीह कार्यं सुराणां च तेभ्यो नमामोऽद्य शान्त्यै ।
क्षमा योगनिद्रा दया त्वं विवक्षा स्थिता सर्वभूतेषु शस्तैः स्वरूपैः
kṛtaṃ kāryamādau tvayā yatsurāṇāṃ hato'sau mahārirmadāndho hayāriḥ |
dayā te sadā sarvadeveṣu devi prasiddhā purāṇeṣu vedeṣu gītā
||29||कृतं कार्यमादौ त्वया यत्सुराणां हतोऽसौ महारिर्मदान्धो हयारिः ।
दया ते सदा सर्वदेवेषु देवि प्रसिद्धा पुराणेषु वेदेषु गीता
kimatrāsti citraṃ yadambā sutaṃ svaṃ mudā pālayetpoṣayetsamyageva |
yatastvaṃ janitrī surāṇāṃ sahāyā kuruṣvaikacittena kāryaṃ samagram
||30||किमत्रास्ति चित्रं यदम्बा सुतं स्वं मुदा पालयेत्पोषयेत्सम्यगेव ।
यतस्त्वं जनित्री सुराणां सहाया कुरुष्वैकचित्तेन कार्यं समग्रम्
na vā te guṇānāmiyattāṃ svarūpaṃ vayaṃ devi jānīmahe viśvavandye |
kṛpāpātramityeva matvā tathāsmā- nbhayebhyaḥ sadā pāhi pātuṃ samarthe
||31||न वा ते गुणानामियत्तां स्वरूपं वयं देवि जानीमहे विश्ववन्द्ये ।
कृपापात्रमित्येव मत्वा तथास्मा- न्भयेभ्यः सदा पाहि पातुं समर्थे
vinā bāṇapātairvinā muṣṭighātai- rvināśūlakhaḍgairvinā śaktidaṇḍaiḥ |
ripūnhantumevāsi śaktā vinodā- ttathāpīha lokopakārāya līlā
||32||विना बाणपातैर्विना मुष्टिघातै- र्विनाशूलखड्गैर्विना शक्तिदण्डैः ।
रिपून्हन्तुमेवासि शक्ता विनोदा- त्तथापीह लोकोपकाराय लीला
idaṃ śāśvataṃ naiva jānanti mūḍhā na kāryaṃ vinā kāraṇaṃ sambhavedvā |
vayaṃ tarkayāmo'numānaṃ pramāṇaṃ tvamevāsi kartāsya viśvasya ceti
||33||इदं शाश्वतं नैव जानन्ति मूढा न कार्यं विना कारणं सम्भवेद्वा ।
वयं तर्कयामोऽनुमानं प्रमाणं त्वमेवासि कर्तास्य विश्वस्य चेति
ajaḥ sṛṣṭikartā mukundo'vitāyaṃ haro nāśakṛdvai purāṇe prasiddhaḥ |
na kiṃ tvatprasūtāstrayaste yugādau tvamevāsi sarvasya tenaiva mātā
||34||अजः सृष्टिकर्ता मुकुन्दोऽवितायं हरो नाशकृद्वै पुराणे प्रसिद्धः ।
न किं त्वत्प्रसूतास्त्रयस्ते युगादौ त्वमेवासि सर्वस्य तेनैव माता
tribhistvaṃ purārādhitā devi dattā tvayā śaktirugrā ca tebhyaḥ samagrā |
tvayā saṃyutāste prakurvanti kāmaṃ jagatpālanotpattisaṃhārameva
||35||त्रिभिस्त्वं पुराराधिता देवि दत्ता त्वया शक्तिरुग्रा च तेभ्यः समग्रा ।
त्वया संयुतास्ते प्रकुर्वन्ति कामं जगत्पालनोत्पत्तिसंहारमेव
te kiṃ na mandamatayo yatayo vimūḍhā- stvāṃ ye na viśvajananīṃ samupāśrayanti |
vidyāṃ parāṃ sakalakāmaphalapradāṃ tāṃ muktipradāṃ vibudhavṛndasuvanditāṅghrim
||36||ते किं न मन्दमतयो यतयो विमूढा- स्त्वां ये न विश्वजननीं समुपाश्रयन्ति ।
विद्यां परां सकलकामफलप्रदां तां मुक्तिप्रदां विबुधवृन्दसुवन्दिताङ्घ्रिम्
ye vaiṣṇavāḥ pāśapatāśca saurā dambhāsta eva pratibhānti nūnam |
dhyāyanti na tvāṃ kamalāñca lajjāṃ kāntiṃ sthitiṃ kīrtimathāpi puṣṭim
||37||ये वैष्णवाः पाशपताश्च सौरा दम्भास्त एव प्रतिभान्ति नूनम् ।
ध्यायन्ति न त्वां कमलाञ्च लज्जां कान्तिं स्थितिं कीर्तिमथापि पुष्टिम्
hariharādibhirapyatha sevitā tvamiha devavarairasuraistathā |
bhuvi bhajanti na ye'lpadhiyo narā janani te vidhinā khalu vañcitāḥ
||38||हरिहरादिभिरप्यथ सेविता त्वमिह देववरैरसुरैस्तथा ।
भुवि भजन्ति न येऽल्पधियो नरा जननि ते विधिना खलु वञ्चिताः
jaladhijāpadapaṅkajarañjanaṃ jaturasena karoti hariḥ svayam |
trinayano'pi dharādharajāṅghripaṃ- kajaparāganiṣevaṇatatparaḥ
||39||जलधिजापदपङ्कजरञ्जनं जतुरसेन करोति हरिः स्वयम् ।
त्रिनयनोऽपि धराधरजाङ्घ्रिपं- कजपरागनिषेवणतत्परः
kimaparasya narasya kathānakai- stava padābjayugaṃ na bhajanti ke |
vigatarāgagṛhāśca dayāṃ kṣamāṃ kṛtadhiyo munayo'pi bhajanti te
||40||किमपरस्य नरस्य कथानकै- स्तव पदाब्जयुगं न भजन्ति के ।
विगतरागगृहाश्च दयां क्षमां कृतधियो मुनयोऽपि भजन्ति ते
devi tvadaṅghribhajane na janā ratā ye saṃsārakūpapatitāḥ patitāḥ kilāmī |
te kuṣṭhagulmaśiraādhiyutā bhavanti dāridryadainyasahitā rahitāḥ sukhaughaiḥ
||41||देवि त्वदङ्घ्रिभजने न जना रता ये संसारकूपपतिताः पतिताः किलामी ।
ते कुष्ठगुल्मशिरआधियुता भवन्ति दारिद्र्यदैन्यसहिता रहिताः सुखौघैः
ye kāṣṭhabhāravahane yavasāvahāre kārye bhavanti nipuṇā dhanadārahīnāḥ |
jānīmahe'lpamatibhirbhavadaṅghrisevā pūrve bhave janani tairna kṛtā kadāpi
||42||ये काष्ठभारवहने यवसावहारे कार्ये भवन्ति निपुणा धनदारहीनाः ।
जानीमहेऽल्पमतिभिर्भवदङ्घ्रिसेवा पूर्वे भवे जननि तैर्न कृता कदापि
vyāsa uvāca
evaṃ stutā suraiḥ sarvairambikā karuṇānvitā |
prādurbabhūva tarasā rūpayauvanasaṃyutā
||43||एवं स्तुता सुरैः सर्वैरम्बिका करुणान्विता ।
प्रादुर्बभूव तरसा रूपयौवनसंयुता
divyāmbaradharā devī divyabhūṣaṇabhūṣitā |
divyamālyasamāyuktā divyacandanacarcitā
||44||दिव्याम्बरधरा देवी दिव्यभूषणभूषिता ।
दिव्यमाल्यसमायुक्ता दिव्यचन्दनचर्चिता
jaganmohanalāvaṇyā sarvalakṣaṇalakṣitā |
advitīyasvarūpā sā devānāṃ darśanaṃ gatā
||45||जगन्मोहनलावण्या सर्वलक्षणलक्षिता ।
अद्वितीयस्वरूपा सा देवानां दर्शनं गता
jāhnavyāṃ snātukāmā sā nirgatā girigahvarāt |
divyarūpadharā devī viśvamohanamohinī
||46||जाह्नव्यां स्नातुकामा सा निर्गता गिरिगह्वरात् ।
दिव्यरूपधरा देवी विश्वमोहनमोहिनी
devānstutiparānāha meghagambhīrayā girā |
premapūrvaṃ smitaṃ kṛtvā kokilāmañjuvādinī
||47||देवान्स्तुतिपरानाह मेघगम्भीरया गिरा ।
प्रेमपूर्वं स्मितं कृत्वा कोकिलामञ्जुवादिनी
devyuvāca
bho bhoḥ suravarāḥ kātra bhavadbhiḥ stūyate bhṛśam |
kimarthaṃ brūta vaḥ kāryaṃ cintāviṣṭāḥ kutaḥ punaḥ
||48||भो भोः सुरवराः कात्र भवद्भिः स्तूयते भृशम् ।
किमर्थं ब्रूत वः कार्यं चिन्ताविष्टाः कुतः पुनः
vyāsa uvāca
tacchrutvā bhāṣitaṃ tasyā mohitā rūpasampadā |
premapūrvaṃ hṛdutsāhāstāmūcuḥ surasattamāḥ
||49||तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्या मोहिता रूपसम्पदा ।
प्रेमपूर्वं हृदुत्साहास्तामूचुः सुरसत्तमाः
devā ūcuḥ
devi stumastvāṃ viśveśi praṇatāḥ sma kṛpārṇave |
pāhi naḥ sarvaduḥkhebhyaḥ saṃvignāndaityatāpitān
||50||देवि स्तुमस्त्वां विश्वेशि प्रणताः स्म कृपार्णवे ।
पाहि नः सर्वदुःखेभ्यः संविग्नान्दैत्यतापितान्
purā tvayā mahādevi nihatyāsurakaṇṭakam |
mahiṣaṃ no varo dattaḥ smartavyāhaṃ sadāpadi
||51||पुरा त्वया महादेवि निहत्यासुरकण्टकम् ।
महिषं नो वरो दत्तः स्मर्तव्याहं सदापदि
smaraṇāddaityajāṃ pīḍāṃ nāśayiṣyāmyasaṃśayam |
tena tvaṃ saṃsmṛtā devi nūnamasmābhirityapi
||52||स्मरणाद्दैत्यजां पीडां नाशयिष्याम्यसंशयम् ।
तेन त्वं संस्मृता देवि नूनमस्माभिरित्यपि
adya śumbhaniśumbhau dvāvasurau ghoradarśanau |
utpannau vighnakartārāvahanyau puruṣaiḥ kila
||53||अद्य शुम्भनिशुम्भौ द्वावसुरौ घोरदर्शनौ ।
उत्पन्नौ विघ्नकर्तारावहन्यौ पुरुषैः किल
raktabījaśca balavāṃścaṇḍamuṇḍau tathāsurau |
etairanyaiśca devānāṃ hṛtaṃ rājyaṃ mahābalaiḥ
||54||रक्तबीजश्च बलवांश्चण्डमुण्डौ तथासुरौ ।
एतैरन्यैश्च देवानां हृतं राज्यं महाबलैः
gatiranyā na cāsmākaṃ tvamevāsi mahābale |
kuru kāryaṃ surāṇāṃ vai duḥkhitānāṃ sumadhyame
||55||गतिरन्या न चास्माकं त्वमेवासि महाबले ।
कुरु कार्यं सुराणां वै दुःखितानां सुमध्यमे
devāstvadaṅghribhajane niratāḥ sadaiva te dānavairatibalairvipadaṃ sunītāḥ |
tāndevi duḥkharahitān kuru bhaktiyuktā- nmātastvameva śaraṇaṃ bhava duḥkhitānām
||56||देवास्त्वदङ्घ्रिभजने निरताः सदैव ते दानवैरतिबलैर्विपदं सुनीताः ।
तान्देवि दुःखरहितान् कुरु भक्तियुक्ता- न्मातस्त्वमेव शरणं भव दुःखितानाम्
sakalabhuvanarakṣā devi kāryā tvayādya svakṛtamiti viditvā viśvametadyugādau |
janani jagati pīḍāṃ dānavā darpayuktāḥ svabalamadasametāste prakurvanti mātaḥ
||57||सकलभुवनरक्षा देवि कार्या त्वयाद्य स्वकृतमिति विदित्वा विश्वमेतद्युगादौ ।
जननि जगति पीडां दानवा दर्पयुक्ताः स्वबलमदसमेतास्ते प्रकुर्वन्ति मातः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe devakṛtadevyārādhanavarṇanaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22 ||