raktabījadvārā devīsamīpe śumbhaniśumbhasaṃvādavarṇanam
vyāsa uvāca
hatau tau dānavau dṛṣṭvā hataśeṣāśca sainikāḥ |
palāyanaṃ tataḥ kṛtvā jagmuḥ sarve nṛpaṃ prati
||1||हतौ तौ दानवौ दृष्ट्वा हतशेषाश्च सैनिकाः ।
पलायनं ततः कृत्वा जग्मुः सर्वे नृपं प्रति
bhinnāṅgā viśikhaiḥ kecitkecicchinnakarāstathā |
rudhirasrāvadehāśca rudanto'bhiyayuḥ pure
||2||भिन्नाङ्गा विशिखैः केचित्केचिच्छिन्नकरास्तथा ।
रुधिरस्रावदेहाश्च रुदन्तोऽभिययुः पुरे
gatvā daityapatiṃ sarve cakrurbumbāravaṃ muhuḥ |
rakṣa rakṣa mahārāja bhakṣayatyadya kālikā
||3||गत्वा दैत्यपतिं सर्वे चक्रुर्बुम्बारवं मुहुः ।
रक्ष रक्ष महाराज भक्षयत्यद्य कालिका
tayā hatau mahāvīrau caṇḍamuṇḍau surārdanau |
bhakṣitāḥ sainikāḥ sarve vayaṃ bhagnā bhayāturāḥ
||4||तया हतौ महावीरौ चण्डमुण्डौ सुरार्दनौ ।
भक्षिताः सैनिकाः सर्वे वयं भग्ना भयातुराः
bhītidañca raṇasthānaṃ kṛtaṃ kālikayā prabho |
pātitairgajavīrāśvairdāserakapadātibhiḥ
||5||भीतिदञ्च रणस्थानं कृतं कालिकया प्रभो ।
पातितैर्गजवीराश्वैर्दासेरकपदातिभिः
śoṇitaughavahā kulyā kṛtā māṃsātikardamā |
keśaśaivalinī bhagnarathacakravirājitā
||6||शोणितौघवहा कुल्या कृता मांसातिकर्दमा ।
केशशैवलिनी भग्नरथचक्रविराजिता
chinnabāhvādimatsyāḍhyā śīrṣatumbīphalānvitā |
bhayadā kātarāṇāṃ vai surāṇāṃ modavardhinī
||7||छिन्नबाह्वादिमत्स्याढ्या शीर्षतुम्बीफलान्विता ।
भयदा कातराणां वै सुराणां मोदवर्धिनी
kulaṃ rakṣa mahārāja pātālaṃ gaccha satvaram |
kruddhā devī kṣayaṃ sadyaḥ kariṣyati na saṃśayaḥ
||8||कुलं रक्ष महाराज पातालं गच्छ सत्वरम् ।
क्रुद्धा देवी क्षयं सद्यः करिष्यति न संशयः
siṃho'pi bhakṣayatyājau dānavāndanujeśvara |
tathaiva kālikā devī hanti bāṇairanekadhā
||9||सिंहोऽपि भक्षयत्याजौ दानवान्दनुजेश्वर ।
तथैव कालिका देवी हन्ति बाणैरनेकधा
tasmāttvamapi rājendra maraṇāya mṛṣā matim |
karoṣi sahito bhrātrā śumbhena kupitāśayaḥ
||10||तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र मरणाय मृषा मतिम् ।
करोषि सहितो भ्रात्रा शुम्भेन कुपिताशयः
kiṃ kariṣyati nāryeṣā krūrā kulavināśinī |
yasyā hetormahārāja hantumicchasi bāndhavān
||11||किं करिष्यति नार्येषा क्रूरा कुलविनाशिनी ।
यस्या हेतोर्महाराज हन्तुमिच्छसि बान्धवान्
daivādhīnau mahārāja loke jayaparājayau |
alpārthāya mahadduḥkhaṃ buddhimānna prakalpayet
||12||दैवाधीनौ महाराज लोके जयपराजयौ ।
अल्पार्थाय महद्दुःखं बुद्धिमान्न प्रकल्पयेत्
citraṃ paśya vidheḥ karma yadadhīnaṃ jagat prabho |
nihatā rākṣasāḥ sarve striyā paśyaikayānayā
||13||चित्रं पश्य विधेः कर्म यदधीनं जगत् प्रभो ।
निहता राक्षसाः सर्वे स्त्रिया पश्यैकयानया
jetā tvaṃ lokapālānāṃ sainyayukto hi sāmpratam |
ekā prārthayate bālā yuddhāyeti susambhramaḥ
||14||जेता त्वं लोकपालानां सैन्ययुक्तो हि साम्प्रतम् ।
एका प्रार्थयते बाला युद्धायेति सुसम्भ्रमः
purā tvayā tapastaptaṃ puṣkare devatāyane |
varadānāya samprāpto brahmā lokapitāmahaḥ
||15||पुरा त्वया तपस्तप्तं पुष्करे देवतायने ।
वरदानाय सम्प्राप्तो ब्रह्मा लोकपितामहः
dhātroktastvaṃ mahārāja varaṃ varaya suvrata |
tadā tvayāmaratvaṃ ca prārthitaṃ brahmaṇaḥ kila
||16||धात्रोक्तस्त्वं महाराज वरं वरय सुव्रत ।
तदा त्वयामरत्वं च प्रार्थितं ब्रह्मणः किल
devadaityamanuṣyebhyo na bhavenmaraṇaṃ mama |
sarpakinnarayakṣebhyaḥ puṃlliṅgavācakādapi
||17||देवदैत्यमनुष्येभ्यो न भवेन्मरणं मम ।
सर्पकिन्नरयक्षेभ्यः पुंल्लिङ्गवाचकादपि
tasmāttvāṃ hantukāmaiṣā prāptā yoṣidvarā prabho |
yuddhaṃ mā kuru rājendra vicāryaivaṃ dhiyādhunā
||18||तस्मात्त्वां हन्तुकामैषा प्राप्ता योषिद्वरा प्रभो ।
युद्धं मा कुरु राजेन्द्र विचार्यैवं धियाधुना
devī hyeṣā mahāmāyā prakṛtiḥ paramā matā |
kalpāntakāle rājendra sarvasaṃhārakāriṇī
||19||देवी ह्येषा महामाया प्रकृतिः परमा मता ।
कल्पान्तकाले राजेन्द्र सर्वसंहारकारिणी
utpādayitrī lokānāṃ devānāmīśvarī śubhā |
triguṇā tāmasī devī sarvaśaktisamanvitā
||20||उत्पादयित्री लोकानां देवानामीश्वरी शुभा ।
त्रिगुणा तामसी देवी सर्वशक्तिसमन्विता
ajayyā cākṣayā nityā sarvajñā ca sadoditā |
vedamātā ca gāyatrī sandhyā sarvasurālayā
||21||अजय्या चाक्षया नित्या सर्वज्ञा च सदोदिता ।
वेदमाता च गायत्री सन्ध्या सर्वसुरालया
nirguṇā saguṇā siddhā sarvasiddhipradāvyayā |
ānandānandadā gaurī devānāmabhayapradā
||22||निर्गुणा सगुणा सिद्धा सर्वसिद्धिप्रदाव्यया ।
आनन्दानन्ददा गौरी देवानामभयप्रदा
evaṃ jñātvā mahārāja vairabhāvaṃ tyajānayā |
śaraṇaṃ vraja rājendra devī tvāṃ pālayiṣyati
||23||एवं ज्ञात्वा महाराज वैरभावं त्यजानया ।
शरणं व्रज राजेन्द्र देवी त्वां पालयिष्यति
ājñākaro bhavaitasyāḥ sañjīvaya nijaṃ kulam |
hataśeṣāśca ye daityāste bhavantu cirāyuṣaḥ
||24||आज्ञाकरो भवैतस्याः सञ्जीवय निजं कुलम् ।
हतशेषाश्च ये दैत्यास्ते भवन्तु चिरायुषः
vyāsa uvāca
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā śumbhaḥ surabalārdanaḥ |
uvāca vacanaṃ tathyaṃ vīravaryaguṇānvitam
||25||इति तेषां वचः श्रुत्वा शुम्भः सुरबलार्दनः ।
उवाच वचनं तथ्यं वीरवर्यगुणान्वितम्
śumbha uvāca
maunaṃ kurvantu bho mandā yūyaṃ bhagnā raṇājirāt |
śīghraṃ gacchata pātālaṃ jīvitāśā balīyasī
||26||मौनं कुर्वन्तु भो मन्दा यूयं भग्ना रणाजिरात् ।
शीघ्रं गच्छत पातालं जीविताशा बलीयसी
daivādhīnaṃ jagatsarvaṃ kā cintātra jaye mama |
devāstathaiva brahmādyā daivādhīnā vayaṃ yathā
||27||दैवाधीनं जगत्सर्वं का चिन्तात्र जये मम ।
देवास्तथैव ब्रह्माद्या दैवाधीना वयं यथा
brahmā viṣṇuśca rudro'yaṃ yamo'gnirvaruṇastathā |
sūryaścandrastathā śakraḥ sarve daivavaśāḥ kila
||28||ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रोऽयं यमोऽग्निर्वरुणस्तथा ।
सूर्यश्चन्द्रस्तथा शक्रः सर्वे दैववशाः किल
kā cintā tarhi me mandā yadbhāvi tadbhaviṣyati |
udyamastādṛśo bhūyādyādṛśī bhavitavyatā
||29||का चिन्ता तर्हि मे मन्दा यद्भावि तद्भविष्यति ।
उद्यमस्तादृशो भूयाद्यादृशी भवितव्यता
sarvathaiva vicāryaiva na śocanti budhāḥ kvacit |
svadharmaṃ na tyajantīha jñānino maraṇādbhayāt
||30||सर्वथैव विचार्यैव न शोचन्ति बुधाः क्वचित् ।
स्वधर्मं न त्यजन्तीह ज्ञानिनो मरणाद्भयात्
sukhaṃ duḥkhaṃ tathaivāyurjīvitaṃ maraṇaṃ nṛṇām |
kāle bhavati samprāpte sarvathā daivanirmitam
||31||सुखं दुःखं तथैवायुर्जीवितं मरणं नृणाम् ।
काले भवति सम्प्राप्ते सर्वथा दैवनिर्मितम्
brahmā patati kāle sve viṣṇuśca pārvatīpatiḥ |
nāśaṃ gacchantyāyuṣo'nte sarve devāḥ savāsavāḥ
||32||ब्रह्मा पतति काले स्वे विष्णुश्च पार्वतीपतिः ।
नाशं गच्छन्त्यायुषोऽन्ते सर्वे देवाः सवासवाः
tathāhamapi kālasya vaśagaḥ sarvathādhunā |
nāśaṃ jayaṃ vā gantāsmi svadharmaparipālanāt
||33||तथाहमपि कालस्य वशगः सर्वथाधुना ।
नाशं जयं वा गन्तास्मि स्वधर्मपरिपालनात्
āhūto'pyanayā kāmaṃ yuddhāyābalayā kila |
kathaṃ palāyanaparo jīveyaṃ śaradāṃ śatam
||34||आहूतोऽप्यनया कामं युद्धायाबलया किल ।
कथं पलायनपरो जीवेयं शरदां शतम्
kariṣyāmyadya saṃgrāmaṃ yadbhāvi tadbhavatviha |
jayo vā maraṇaṃ vāpi svīkaromi yathā tathā
||35||करिष्याम्यद्य संग्रामं यद्भावि तद्भवत्विह ।
जयो वा मरणं वापि स्वीकरोमि यथा तथा
daivaṃ mithyeti vidvāṃso vadantyudyamavādinaḥ |
yuktiyuktaṃ vacasteṣāṃ ye jānantyabhibhāṣitam
||36||दैवं मिथ्येति विद्वांसो वदन्त्युद्यमवादिनः ।
युक्तियुक्तं वचस्तेषां ये जानन्त्यभिभाषितम्
udyamena vinā kāmaṃ na sidhyanti manorathāḥ |
kātarā eva jalpanti yadbhāvyaṃ tadbhaviṣyati
||37||उद्यमेन विना कामं न सिध्यन्ति मनोरथाः ।
कातरा एव जल्पन्ति यद्भाव्यं तद्भविष्यति
adṛṣṭaṃ balavanmūḍhāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ |
pramāṇaṃ tasya sattve kimadṛśyaṃ dṛśyate katham
||38||अदृष्टं बलवन्मूढाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।
प्रमाणं तस्य सत्त्वे किमदृश्यं दृश्यते कथम्
adṛṣṭaṃ ktvāpi dṛṣṭaṃ syādeṣā mūrkhavibhīṣikā |
avalambaṃ vinaivaiṣā duḥkhe cittasya dhāraṇā
||39||अदृष्टं क्त्वापि दृष्टं स्यादेषा मूर्खविभीषिका ।
अवलम्बं विनैवैषा दुःखे चित्तस्य धारणा
cakrīsamīpe saṃviṣṭā saṃsthitā piṣṭakāriṇī |
udyamena vinā piṣṭaṃ na bhavatyeva sarvathā
||40||चक्रीसमीपे संविष्टा संस्थिता पिष्टकारिणी ।
उद्यमेन विना पिष्टं न भवत्येव सर्वथा
udyame ca kṛte kāryaṃ siddhiṃ yātyeva sarvathā |
kadācittasya nyūnatve kāryaṃ naiva bhavedapi
||41||उद्यमे च कृते कार्यं सिद्धिं यात्येव सर्वथा ।
कदाचित्तस्य न्यूनत्वे कार्यं नैव भवेदपि
deśaṃ kālañca vijñāya svabalaṃ śatrujaṃ balam |
kṛtaṃ kāryaṃ bhavatyeva bṛhaspativaco yathā
||42||देशं कालञ्च विज्ञाय स्वबलं शत्रुजं बलम् ।
कृतं कार्यं भवत्येव बृहस्पतिवचो यथा
vyāsa uvāca
iti niścitya daityendro raktabījaṃ mahāsuram |
preṣayāmāsa saṃgrāme sainyena mahatā''vṛtam
||43||इति निश्चित्य दैत्येन्द्रो रक्तबीजं महासुरम् ।
प्रेषयामास संग्रामे सैन्येन महताऽऽवृतम्
śumbha uvāca
raktabīja mahābāho gaccha tvaṃ samarāṅgaṇe |
kuru yuddhaṃ mahābhāga yathā te balamāhitam
||44||रक्तबीज महाबाहो गच्छ त्वं समराङ्गणे ।
कुरु युद्धं महाभाग यथा ते बलमाहितम्
raktabīja uvāca
mahārāja na te kāryā cintā svalpatarāpi vā |
ahamenāṃ haniṣyāmi kariṣyāmi vaśe tava
||45||महाराज न ते कार्या चिन्ता स्वल्पतरापि वा ।
अहमेनां हनिष्यामि करिष्यामि वशे तव
paśya me yuddhacāturyaṃ kveyaṃ bālā surapriyā |
dāsīṃ te'haṃ kariṣyāmi jitvemāṃ samare balāt
||46||पश्य मे युद्धचातुर्यं क्वेयं बाला सुरप्रिया ।
दासीं तेऽहं करिष्यामि जित्वेमां समरे बलात्
vyāsa uvāca
ityābhāṣya kuruśreṣṭha raktabījo mahāsuraḥ |
jagāma rathamāruhya svasainyaparivāritaḥ
||47||इत्याभाष्य कुरुश्रेष्ठ रक्तबीजो महासुरः ।
जगाम रथमारुह्य स्वसैन्यपरिवारितः
hastyaśvarathapādātavṛndaiśca pariveṣṭitaḥ |
nirjagāma rathārūḍho devīṃ śailoparisthitām
||48||हस्त्यश्वरथपादातवृन्दैश्च परिवेष्टितः ।
निर्जगाम रथारूढो देवीं शैलोपरिस्थिताम्
tamāgataṃ samālokya devī śaṅkhamavādayat |
bhayadaṃ sarvadaityānāṃ devānāṃ modavardhanam
||49||तमागतं समालोक्य देवी शङ्खमवादयत् ।
भयदं सर्वदैत्यानां देवानां मोदवर्धनम्
śrutvā śaṅkhasvanaṃ cograṃ raktabījo'tivegavān |
gatvā samīpe cāmuṇḍāṃ babhāṣe vacanaṃ mṛdu
||50||श्रुत्वा शङ्खस्वनं चोग्रं रक्तबीजोऽतिवेगवान् ।
गत्वा समीपे चामुण्डां बभाषे वचनं मृदु
raktabīja uvāca
bāle kiṃ māṃ bhīṣayasi matvā tvaṃ kātaraṃ kila |
śaṅkhanādena tanvaṅgi vetsi kiṃ dhūmralocanam
||51||बाले किं मां भीषयसि मत्वा त्वं कातरं किल ।
शङ्खनादेन तन्वङ्गि वेत्सि किं धूम्रलोचनम्
raktabījo'smi nāmnāhaṃ tvatsakāśamihāgataḥ |
yuddhecchā cetpikālāpe sajjā bhava bhayaṃ na me
||52||रक्तबीजोऽस्मि नाम्नाहं त्वत्सकाशमिहागतः ।
युद्धेच्छा चेत्पिकालापे सज्जा भव भयं न मे
paśyādya me balaṃ kānte dṛṣṭā ye kātarāstvayā |
nāhaṃ paṅktigatasteṣāṃ kuru yuddhaṃ yathecchasi
||53||पश्याद्य मे बलं कान्ते दृष्टा ये कातरास्त्वया ।
नाहं पङ्क्तिगतस्तेषां कुरु युद्धं यथेच्छसि
vṛddhāśca sevitāḥ pūrvaṃ nītiśāstraṃ śrutaṃ tvayā |
patitaṃ cārthavijñānaṃ vidvadgoṣṭhī kṛtātha vā
||54||वृद्धाश्च सेविताः पूर्वं नीतिशास्त्रं श्रुतं त्वया ।
पतितं चार्थविज्ञानं विद्वद्गोष्ठी कृताथ वा
sāhityatantravijñānaṃ cedasti tava sundari |
śṛṇu me vacanaṃ pathyaṃ tathyaṃ pramitibṛṃhitam
||55||साहित्यतन्त्रविज्ञानं चेदस्ति तव सुन्दरि ।
शृणु मे वचनं पथ्यं तथ्यं प्रमितिबृंहितम्
rasānāñca navānāṃ vai dvāveva mukhyatāṃ gatau |
śṛṅgārakaḥ śāntiraso vidvajjanasabhāsu ca
||56||रसानाञ्च नवानां वै द्वावेव मुख्यतां गतौ ।
शृङ्गारकः शान्तिरसो विद्वज्जनसभासु च
tayoḥ śṛṅgāra evādau nṛpabhāve pratiṣṭhitaḥ |
viṣṇurlakṣmyā sahāste vai sāvitryā caturānanaḥ
||57||तयोः शृङ्गार एवादौ नृपभावे प्रतिष्ठितः ।
विष्णुर्लक्ष्म्या सहास्ते वै सावित्र्या चतुराननः
śacyendraḥ śailasutayā śaṅkaraḥ saha śerate |
vallyā vṛkṣo mṛgo mṛgyā kapotyā ca kapotakaḥ
||58||शच्येन्द्रः शैलसुतया शङ्करः सह शेरते ।
वल्ल्या वृक्षो मृगो मृग्या कपोत्या च कपोतकः
evaṃ sarve prāṇabhṛtaḥ saṃyogarasikā bhṛśam |
aprāptabhogavibhavā ye cānye kātarā narāḥ
||59||एवं सर्वे प्राणभृतः संयोगरसिका भृशम् ।
अप्राप्तभोगविभवा ये चान्ये कातरा नराः
bhavanti yatayaste vai mūḍhā daivena vañcitāḥ |
asaṃsārarasajñāste vañcitā vañcanāparaiḥ
||60||भवन्ति यतयस्ते वै मूढा दैवेन वञ्चिताः ।
असंसाररसज्ञास्ते वञ्चिता वञ्चनापरैः
madhurālāpanipuṇai ratāḥ śāntirase hi te |
kva jñānaṃ kva ca vairāgyaṃ vartamāne manobhave
||61||मधुरालापनिपुणै रताः शान्तिरसे हि ते ।
क्व ज्ञानं क्व च वैराग्यं वर्तमाने मनोभवे
lobhe krodhe ca durdharṣe mohe mativināśake |
tasmāttvamapi kalyāṇi kuru kāntaṃ manoharam
||62||लोभे क्रोधे च दुर्धर्षे मोहे मतिविनाशके ।
तस्मात्त्वमपि कल्याणि कुरु कान्तं मनोहरम्
śumbhaṃ surāṇāṃ jetāraṃ niśumbhaṃ vā mahābalam |
vyāsa uvāca |
ityuktvā raktabījo'sau virarāma puraḥsthitaḥ |
śrutvā jahāsa cāmuṇḍā kālikā cāmbikā tathā
||63||शुम्भं सुराणां जेतारं निशुम्भं वा महाबलम् ।
व्यास उवाच ।
इत्युक्त्वा रक्तबीजोऽसौ विरराम पुरःस्थितः ।
श्रुत्वा जहास चामुण्डा कालिका चाम्बिका तथा
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe raktabījadvārā devīsamīpe śumbhaniśumbhasaṃvādavarṇanaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27 ||