śaṅkaraśaraṇagamanavarṇanam
vyāsa uvāca
asurānmahiṣo dṛṣṭvā viṣaṇṇamanasastadā |
tyaktvā tanmāhiṣaṃ rūpaṃ babhūva mṛgarāḍasau
||1||असुरान्महिषो दृष्ट्वा विषण्णमनसस्तदा ।
त्यक्त्वा तन्माहिषं रूपं बभूव मृगराडसौ
kṛtvā nādaṃ mahāghoraṃ vistārya ca mahāsaṭām |
papāta surasenāyāṃ trāsayannakhadarśanaiḥ
||2||कृत्वा नादं महाघोरं विस्तार्य च महासटाम् ।
पपात सुरसेनायां त्रासयन्नखदर्शनैः
garuḍañca nakhāghātaiḥ kṛtvā rudhiraviplutam |
jaghāna ca bhuje viṣṇuṃ nakhāghātena kesarī
||3||गरुडञ्च नखाघातैः कृत्वा रुधिरविप्लुतम् ।
जघान च भुजे विष्णुं नखाघातेन केसरी
vāsudevo'pi taṃ dṛṣṭvā cakramudyamya vegavān |
hantukāmo hariḥ kāmamavāpāśu krudhānvitaḥ
||4||वासुदेवोऽपि तं दृष्ट्वा चक्रमुद्यम्य वेगवान् ।
हन्तुकामो हरिः काममवापाशु क्रुधान्वितः
yāvaddhayaripuṃ vegāccakreṇābhijaghāna tam |
tāvatso'tibalaḥ śṛṅgī śṛṅgābhyāṃ nyahanaddharim
||5||यावद्धयरिपुं वेगाच्चक्रेणाभिजघान तम् ।
तावत्सोऽतिबलः शृङ्गी शृङ्गाभ्यां न्यहनद्धरिम्
vāsudevo viṣāṇābhyāṃ tāḍitorasi vihvalaḥ |
palāyanaparo vegājjagāma bhuvanaṃ nijam
||6||वासुदेवो विषाणाभ्यां ताडितोरसि विह्वलः ।
पलायनपरो वेगाज्जगाम भुवनं निजम्
gataṃ dṛṣṭvā hariṃ kāmaṃ śaṅkaro'pi bhayānvitaḥ |
avadhyaṃ taṃ paraṃ matvā yayau kailāsaparvatam
||7||गतं दृष्ट्वा हरिं कामं शङ्करोऽपि भयान्वितः ।
अवध्यं तं परं मत्वा ययौ कैलासपर्वतम्
brahmāpi ca nijaṃ dhāma tvaritaḥ prayayau bhayāt |
maghavā vajramālambya tasthāvājau mahābalaḥ
||8||ब्रह्मापि च निजं धाम त्वरितः प्रययौ भयात् ।
मघवा वज्रमालम्ब्य तस्थावाजौ महाबलः
varuṇaḥ śaktimālambya dhairyamālambya saṃsthitaḥ |
yamo'pi daṇḍamādāya yattaḥ samaratatparaḥ
||9||वरुणः शक्तिमालम्ब्य धैर्यमालम्ब्य संस्थितः ।
यमोऽपि दण्डमादाय यत्तः समरतत्परः
tato yakṣādhipaḥ kāmaṃ babhūva raṇatatparaḥ |
pāvakaḥ śaktimādāya tatrābhūdyuddhamānasaḥ
||10||ततो यक्षाधिपः कामं बभूव रणतत्परः ।
पावकः शक्तिमादाय तत्राभूद्युद्धमानसः
nakṣatrādhipatiḥ sūryaḥ samavetau sthitāvubhau |
vīkṣya taṃ dānavaśreṣṭhaṃ yuddhāya kṛtaniścayau
||11||नक्षत्राधिपतिः सूर्यः समवेतौ स्थितावुभौ ।
वीक्ष्य तं दानवश्रेष्ठं युद्धाय कृतनिश्चयौ
etasminnantare kruddhaṃ daityasainyaṃ samabhyagāt |
visṛjanbāṇajālāni krūrāhisadṛśāni ca
||12||एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धं दैत्यसैन्यं समभ्यगात् ।
विसृजन्बाणजालानि क्रूराहिसदृशानि च
kṛtvā hi māhiṣaṃ rūpaṃ bhūpatiḥ saṃsthitastadā |
devadānavayodhānāṃ ninādastumulo'bhavat
||13||कृत्वा हि माहिषं रूपं भूपतिः संस्थितस्तदा ।
देवदानवयोधानां निनादस्तुमुलोऽभवत्
jyāghātaśca talāghāto meghanādasamo'bhavat |
saṃgrāme sumahāghore devadānavasenayoḥ
||14||ज्याघातश्च तलाघातो मेघनादसमोऽभवत् ।
संग्रामे सुमहाघोरे देवदानवसेनयोः
śṛṅgābhyāṃ pārvatāñchṛṅgāṃścikṣepa ca mahābalaḥ |
jaghāna surasaṅghāṃśca dānavo madagarvitaḥ
||15||शृङ्गाभ्यां पार्वताञ्छृङ्गांश्चिक्षेप च महाबलः ।
जघान सुरसङ्घांश्च दानवो मदगर्वितः
khurāghātaistathā devānpucchasya bhramaṇena ca |
sa jaghāna ruṣāviṣṭo mahiṣaḥ paramādbhutaḥ
||16||खुराघातैस्तथा देवान्पुच्छस्य भ्रमणेन च ।
स जघान रुषाविष्टो महिषः परमाद्भुतः
tato devāḥ sagandharvā bhayamājagmurudyatāḥ |
maghavā mahiṣaṃ dṛṣṭvā palāyanaparo'bhavat
||17||ततो देवाः सगन्धर्वा भयमाजग्मुरुद्यताः ।
मघवा महिषं दृष्ट्वा पलायनपरोऽभवत्
saṅgaraṃ samparityajya gate śakre śacīpatau |
yamo dhanādhipaḥ pāśī jagmuḥ sarve bhayāturāḥ
||18||सङ्गरं सम्परित्यज्य गते शक्रे शचीपतौ ।
यमो धनाधिपः पाशी जग्मुः सर्वे भयातुराः
mahiṣo'pi jayaṃ matvā jagāma svagṛhaṃ tataḥ |
airāvataṃ gajaṃ prāpya tyaktamindreṇa gacchatā
||19||महिषोऽपि जयं मत्वा जगाम स्वगृहं ततः ।
ऐरावतं गजं प्राप्य त्यक्तमिन्द्रेण गच्छता
tathoccaiḥśravasaṃ bhānoḥ kāmadhenuṃ payasvinīm |
svasainyasaṃvṛtastūrṇaṃ svargaṃ gantuṃ mano dadhe
||20||तथोच्चैःश्रवसं भानोः कामधेनुं पयस्विनीम् ।
स्वसैन्यसंवृतस्तूर्णं स्वर्गं गन्तुं मनो दधे
tarasā devasadanaṃ gatvā sa mahiṣāsuraḥ |
jagrāha surarājyaṃ vai tyaktaṃ devairbhayāturaiḥ
||21||तरसा देवसदनं गत्वा स महिषासुरः ।
जग्राह सुरराज्यं वै त्यक्तं देवैर्भयातुरैः
indrāsane tathā ramye dānavaḥ samupāviśat |
dānavānsthāpayāmāsa devānāṃ sthānakeṣu saḥ
||22||इन्द्रासने तथा रम्ये दानवः समुपाविशत् ।
दानवान्स्थापयामास देवानां स्थानकेषु सः
evaṃ varṣaśataṃ pūrṇaṃ kṛtvā yuddhaṃ sudāruṇam |
avāpaindrapadaṃ kāmaṃ dānavo madagarvitaḥ
||23||एवं वर्षशतं पूर्णं कृत्वा युद्धं सुदारुणम् ।
अवापैन्द्रपदं कामं दानवो मदगर्वितः
nirjarā nirgatā nākāttena sarve'tipīḍitāḥ |
evaṃ bahūni varṣāṇi babhramurgirigahvare
||24||निर्जरा निर्गता नाकात्तेन सर्वेऽतिपीडिताः ।
एवं बहूनि वर्षाणि बभ्रमुर्गिरिगह्वरे
śrāntāḥ sarve tadā rājan brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ |
prajāpatiṃ jagannāthaṃ rajorūpaṃ caturmukham
||25||श्रान्ताः सर्वे तदा राजन् ब्रह्माणं शरणं ययुः ।
प्रजापतिं जगन्नाथं रजोरूपं चतुर्मुखम्
padmāsanaṃ vedagarbhaṃ sevitaṃ munibhiḥ svajaiḥ |
marīcipramukhaiḥ śāntairvedavedāṅgapāragaiḥ
||26||पद्मासनं वेदगर्भं सेवितं मुनिभिः स्वजैः ।
मरीचिप्रमुखैः शान्तैर्वेदवेदाङ्गपारगैः
kinnaraiḥ siddhagandharvaiścāraṇoragapannagaiḥ |
tuṣṭuvurbhayabhītāste devadevaṃ jagadgurum
||27||किन्नरैः सिद्धगन्धर्वैश्चारणोरगपन्नगैः ।
तुष्टुवुर्भयभीतास्ते देवदेवं जगद्गुरुम्
devā ūcuḥ
dhātaḥ kimetadakhilārtiharāmbujanma janmābhivīkṣya na dayāṃ kuruṣe surān yat |
sampīḍitān raṇajitānasurādhipena sthānacyutān giriguhākṛtasannivāsān
||28||धातः किमेतदखिलार्तिहराम्बुजन्म जन्माभिवीक्ष्य न दयां कुरुषे सुरान् यत् ।
सम्पीडितान् रणजितानसुराधिपेन स्थानच्युतान् गिरिगुहाकृतसन्निवासान्
putrānpitā kimaparādhaśataiḥ sametā- nsantyajya lobharahitaḥ kurute'tiduḥsthān |
yastvaṃ surāṃstava padāmbujabhaktiyuktā- ndaityārditāṃśca kṛpaṇān yadupekṣase'dya
||29||पुत्रान्पिता किमपराधशतैः समेता- न्सन्त्यज्य लोभरहितः कुरुतेऽतिदुःस्थान् ।
यस्त्वं सुरांस्तव पदाम्बुजभक्तियुक्ता- न्दैत्यार्दितांश्च कृपणान् यदुपेक्षसेऽद्य
amarabhuvanarājyaṃ tena bhuktaṃ nitāntaṃ makhahavirapi yogyaṃ brāhmaṇairādadāti |
surataruvarapuṣpaṃ sevate'sau durātmā jalanidhinidhibhūtāṃ gāmasau sevate tām
||30||अमरभुवनराज्यं तेन भुक्तं नितान्तं मखहविरपि योग्यं ब्राह्मणैराददाति ।
सुरतरुवरपुष्पं सेवतेऽसौ दुरात्मा जलनिधिनिधिभूतां गामसौ सेवते ताम्
kiṃ vā gṛṇīmaḥ surakāryamadbhutaṃ jānāsi deveśa surāriceṣṭitam |
jñānena sarvaṃ tvamaśeṣakāryavi- ttasmātprabho te praṇatāḥ sma pādayoḥ
||31||किं वा गृणीमः सुरकार्यमद्भुतं जानासि देवेश सुरारिचेष्टितम् ।
ज्ञानेन सर्वं त्वमशेषकार्यवि- त्तस्मात्प्रभो ते प्रणताः स्म पादयोः
yatrāpi kutrāpi gatānsurānasau nānācaritraḥ khalu pāpamānasaḥ |
pīḍāṃ karotyeva sa duṣṭaceṣṭita- strātāsi deveśa vidhehi śaṃ vibho
||32||यत्रापि कुत्रापि गतान्सुरानसौ नानाचरित्रः खलु पापमानसः ।
पीडां करोत्येव स दुष्टचेष्टित- स्त्रातासि देवेश विधेहि शं विभो
no cedvayaṃ dāvamahāgnipīḍitāḥ kaṃ śāntikartāramanantatejasam |
yāmaḥ prajeśaṃ śaraṇaṃ sureṣṭaṃ dhātāramādyaṃ parimucya kaṃ śivam
||33||नो चेद्वयं दावमहाग्निपीडिताः कं शान्तिकर्तारमनन्ततेजसम् ।
यामः प्रजेशं शरणं सुरेष्टं धातारमाद्यं परिमुच्य कं शिवम्
vyāsa uvāca
iti stutvā surāḥ sarve praṇemustaṃ prajāpatim |
baddhāñjalipuṭāḥ sarve viṣaṇṇavadanā bhṛśam
||34||इति स्तुत्वा सुराः सर्वे प्रणेमुस्तं प्रजापतिम् ।
बद्धाञ्जलिपुटाः सर्वे विषण्णवदना भृशम्
tāṃstathā pīḍitāndṛṣṭvā tadā lokapitāmahaḥ |
uvāca ślakṣṇayā vācā sukhaṃ sañjanayanniva
||35||तांस्तथा पीडितान्दृष्ट्वा तदा लोकपितामहः ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा सुखं सञ्जनयन्निव
brahmovāca
kiṃ karomi surāḥ kāmaṃ dānavo varadarpitaḥ |
strīvadhyo'sau na puṃvadhyo vidheyaṃ tatra kiṃ punaḥ
||36||किं करोमि सुराः कामं दानवो वरदर्पितः ।
स्त्रीवध्योऽसौ न पुंवध्यो विधेयं तत्र किं पुनः
vrajāmo'dya surāḥ sarve kailāsaṃ parvatottamam |
śaṅkaraṃ purataḥ kṛtvā sarvakāryaviśāradam
||37||व्रजामोऽद्य सुराः सर्वे कैलासं पर्वतोत्तमम् ।
शङ्करं पुरतः कृत्वा सर्वकार्यविशारदम्
tato vrajāma vaikuṇṭhaṃ yatra devo janārdanaḥ |
militvā devakāryañca vimṛśāmo viśeṣataḥ
||38||ततो व्रजाम वैकुण्ठं यत्र देवो जनार्दनः ।
मिलित्वा देवकार्यञ्च विमृशामो विशेषतः
ityuktvā haṃsamāruhya brahmā kāryasamuccaye |
devāṃśca pṛṣṭhataḥ kṛtvā kailāsābhimukho yayau
||39||इत्युक्त्वा हंसमारुह्य ब्रह्मा कार्यसमुच्चये ।
देवांश्च पृष्ठतः कृत्वा कैलासाभिमुखो ययौ
tāvacchivo'pi tarasā jñātvā dhyānena padmajam |
āgacchantaṃ suraiḥ sārdhaṃ nirgataḥ svagṛhādbahiḥ
||40||तावच्छिवोऽपि तरसा ज्ञात्वा ध्यानेन पद्मजम् ।
आगच्छन्तं सुरैः सार्धं निर्गतः स्वगृहाद्बहिः
dṛṣṭvā parasparaṃ tau tu kṛtābhivādanau bhṛśam |
praṇatau ca suraiḥ sarvaiḥ santuṣṭau sambabhūvatuḥ
||41||दृष्ट्वा परस्परं तौ तु कृताभिवादनौ भृशम् ।
प्रणतौ च सुरैः सर्वैः सन्तुष्टौ सम्बभूवतुः
āsanāni pṛthagdattvā devebhyo girijāpatiḥ |
upaviṣṭeṣu teṣveva niṣasādāsane svake
||42||आसनानि पृथग्दत्त्वा देवेभ्यो गिरिजापतिः ।
उपविष्टेषु तेष्वेव निषसादासने स्वके
kṛtvā tu kuśalapraśnaṃ brahmāṇaṃ vṛṣabhadhvajaḥ |
papraccha kāraṇaṃ devānkailāsāgamane vibhuḥ
||43||कृत्वा तु कुशलप्रश्नं ब्रह्माणं वृषभध्वजः ।
पप्रच्छ कारणं देवान्कैलासागमने विभुः
śiva uvāca
kimatrāgamanaṃ brahman kṛtaṃ devaiḥ savāsavaiḥ |
bhavatā ca mahābhāga brūhi tatkāraṇaṃ kila
||44||किमत्रागमनं ब्रह्मन् कृतं देवैः सवासवैः ।
भवता च महाभाग ब्रूहि तत्कारणं किल
brahmovāca
mahiṣeṇa sureśāna pīḍitāḥ svarnivāsinaḥ |
bhramanti giridurgeṣu bhayatrastāḥ savāsavāḥ
||45||महिषेण सुरेशान पीडिताः स्वर्निवासिनः ।
भ्रमन्ति गिरिदुर्गेषु भयत्रस्ताः सवासवाः
yajñabhugmahiṣo jātastathānye suraśatravaḥ |
pīḍitā lokapālāśca tvāmadya śaraṇaṃ gatāḥ
||46||यज्ञभुग्महिषो जातस्तथान्ये सुरशत्रवः ।
पीडिता लोकपालाश्च त्वामद्य शरणं गताः
mayā te bhavanaṃ śambho prāpitāḥ kāryagauravāt |
yadyuktaṃ tadvidhatsvādya surakāryaṃ sureśvara
||47||मया ते भवनं शम्भो प्रापिताः कार्यगौरवात् ।
यद्युक्तं तद्विधत्स्वाद्य सुरकार्यं सुरेश्वर
tvayi bhāro'sti sarveṣāṃ devānāṃ bhūtabhāvana |
vyāsa uvāca |
iti tadvacanaṃ śrutvā śaṅkaraḥ prahasanniva
||48||त्वयि भारोऽस्ति सर्वेषां देवानां भूतभावन ।
व्यास उवाच ।
इति तद्वचनं श्रुत्वा शङ्करः प्रहसन्निव
vacanaṃ ślakṣṇayā vācā provāca padmajaṃ prati |
śiva uvāca |
bhavataiva kṛtaṃ kāryaṃ varadānātpurā vibho
||49||वचनं श्लक्ष्णया वाचा प्रोवाच पद्मजं प्रति ।
शिव उवाच ।
भवतैव कृतं कार्यं वरदानात्पुरा विभो
anarthadañca devānāṃ kiṃ kartavyamataḥ param |
īdṛśo balavāñchūraḥ sarvadevabhayapradaḥ
||50||अनर्थदञ्च देवानां किं कर्तव्यमतः परम् ।
ईदृशो बलवाञ्छूरः सर्वदेवभयप्रदः
kā samarthā varā nārī taṃ hantuṃ madadarpitam |
na me bhāryā na te bhāryā saṃgrāmaṃ gantumarhati
||51||का समर्था वरा नारी तं हन्तुं मददर्पितम् ।
न मे भार्या न ते भार्या संग्रामं गन्तुमर्हति
gatvaiva te mahābhāge yuyudhāte kathaṃ punaḥ |
indrāṇī ca mahābhāgā na yuddhakuśalāsti hi
||52||गत्वैव ते महाभागे युयुधाते कथं पुनः ।
इन्द्राणी च महाभागा न युद्धकुशलास्ति हि
kānyā hantuṃ samarthāsti taṃ pāpaṃ madadarpitam |
mamedaṃ matamadyaiva gatvā devaṃ janārdanam
||53||कान्या हन्तुं समर्थास्ति तं पापं मददर्पितम् ।
ममेदं मतमद्यैव गत्वा देवं जनार्दनम्
stutvā taṃ devakāryāya prerayāmaḥ susatvaram |
so'tibuddhimatāṃ śreṣṭho viṣṇuḥ sarvārthasādhane
||54||स्तुत्वा तं देवकार्याय प्रेरयामः सुसत्वरम् ।
सोऽतिबुद्धिमतां श्रेष्ठो विष्णुः सर्वार्थसाधने
militvā vāsudevaṃ vai kartavyaṃ kāryacintanam |
prapañcena ca buddhyā sa saṃvidhāsyati sādhanam
||55||मिलित्वा वासुदेवं वै कर्तव्यं कार्यचिन्तनम् ।
प्रपञ्चेन च बुद्ध्या स संविधास्यति साधनम्
vyāsa uvāca
iti rudravacaḥ śrutvā brahmādyāḥ surasattamāḥ |
utthitāste tathetyuktvā śivena saha satvarāḥ
||56||इति रुद्रवचः श्रुत्वा ब्रह्माद्याः सुरसत्तमाः ।
उत्थितास्ते तथेत्युक्त्वा शिवेन सह सत्वराः
svakīyairvāhanaiḥ sarve yayuviṣṇapuraṃ prati |
muditāḥ śakunāndṛṣṭvā kāryasiddhikarāñchubhān
||57||स्वकीयैर्वाहनैः सर्वे ययुविष्णपुरं प्रति ।
मुदिताः शकुनान्दृष्ट्वा कार्यसिद्धिकराञ्छुभान्
vavurvātāḥ śubhāḥ śāntāḥ sugandhāḥ śubhaśaṃsinaḥ |
pakṣiṇaśca śivā vācastatrocuḥ pathi sarvaśaḥ
||58||ववुर्वाताः शुभाः शान्ताः सुगन्धाः शुभशंसिनः ।
पक्षिणश्च शिवा वाचस्तत्रोचुः पथि सर्वशः
nirmalaṃ cābhavadvyoma diśaśca vimalāstathā |
gamane tatra devānāṃ sarvaṃ śubhamivābhavat
||59||निर्मलं चाभवद्व्योम दिशश्च विमलास्तथा ।
गमने तत्र देवानां सर्वं शुभमिवाभवत्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe parājitadevatānāṃ śaṅkaraśaraṇagamanavarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ || 7 ||