devīmāhātmye devīpārśve dhūmralocanadūtapreṣaṇam
vyāsa uvāca
devyāstadvacanaṃ śrutvā sa dūtaḥ prāha vismitaḥ |
kiṃ brūṣe rucirāpāṅgi strīsvabhāvāddhi sāhasāt
||1||देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स दूतः प्राह विस्मितः ।
किं ब्रूषे रुचिरापाङ्गि स्त्रीस्वभावाद्धि साहसात्
indrādyā nirjitā yena devā daityāstathāpare |
taṃ kathaṃ samare devi jetumicchasi bhāmini
||2||इन्द्राद्या निर्जिता येन देवा दैत्यास्तथापरे ।
तं कथं समरे देवि जेतुमिच्छसि भामिनि
trailokye tādṛśo nāsti yaḥ śumbhaṃ samare jayet |
kā tvaṃ kamalapatrākṣi tasyāgre yudhi sāmpratam
||3||त्रैलोक्ये तादृशो नास्ति यः शुम्भं समरे जयेत् ।
का त्वं कमलपत्राक्षि तस्याग्रे युधि साम्प्रतम्
avicārya na vaktavyaṃ vacanaṃ cāpi sundari |
balaṃ svaparayorjñātvā vaktavyaṃ samayocitam
||4||अविचार्य न वक्तव्यं वचनं चापि सुन्दरि ।
बलं स्वपरयोर्ज्ञात्वा वक्तव्यं समयोचितम्
trailokyādhipatiḥ śumbhastava rūpeṇa mohitaḥ |
tvāñca prārthayate rājā kuru tasyepsitaṃ priye
||5||त्रैलोक्याधिपतिः शुम्भस्तव रूपेण मोहितः ।
त्वाञ्च प्रार्थयते राजा कुरु तस्येप्सितं प्रिये
tyaktvā mūrkhasvabhāvaṃ tvaṃ sammānya vacanaṃ mama |
bhaja śumbhaṃ niśumbhaṃ vā hitametad bravīmi te
||6||त्यक्त्वा मूर्खस्वभावं त्वं सम्मान्य वचनं मम ।
भज शुम्भं निशुम्भं वा हितमेतद् ब्रवीमि ते
śṛṅgāraḥ sarvathā sarvaiḥ prāṇibhiḥ parayā mudā |
sevanīyo buddhimadbhirnavānāmuttamo yataḥ
||7||शृङ्गारः सर्वथा सर्वैः प्राणिभिः परया मुदा ।
सेवनीयो बुद्धिमद्भिर्नवानामुत्तमो यतः
nāgamiṣyasi ced bāle saṃkruddhaḥ pṛthivīpatiḥ |
anyānājñākarānpreṣya balānneṣyati sāmpratam
||8||नागमिष्यसि चेद् बाले संक्रुद्धः पृथिवीपतिः ।
अन्यानाज्ञाकरान्प्रेष्य बलान्नेष्यति साम्प्रतम्
keśeṣvākṛṣya te nūnaṃ dānavā baladarpitāḥ |
tvāṃ nayiṣyanti vāmoru tarasā śumbhasantidhau
||9||केशेष्वाकृष्य ते नूनं दानवा बलदर्पिताः ।
त्वां नयिष्यन्ति वामोरु तरसा शुम्भसन्तिधौ
svalajjāṃ rakṣa tanvaṅgi sāhasaṃ sarvathā tyaja |
mānitā gaccha tatpārśve mānapātraṃ yato'si vai
||10||स्वलज्जां रक्ष तन्वङ्गि साहसं सर्वथा त्यज ।
मानिता गच्छ तत्पार्श्वे मानपात्रं यतोऽसि वै
kva yuddhaṃ niśitairbāṇaiḥ kva sukhaṃ ratisaṅgajam |
sārāsāraṃ paricchedya kuru me vacanaṃ paṭu
||11||क्व युद्धं निशितैर्बाणैः क्व सुखं रतिसङ्गजम् ।
सारासारं परिच्छेद्य कुरु मे वचनं पटु
bhaja śumbhaṃ niśumbhaṃ vā labdhāsi paramaṃ sukham |
devyuvāca |
satyaṃ dūta mahābhāga pravaktuṃ nipuṇo hyasi
||12||भज शुम्भं निशुम्भं वा लब्धासि परमं सुखम् ।
देव्युवाच ।
सत्यं दूत महाभाग प्रवक्तुं निपुणो ह्यसि
niśumbhaśumbhau jānāmi balavantāviti dhruvam |
pratijñā me kṛtā bālyādanyathā sā kathaṃ bhavet
||13||निशुम्भशुम्भौ जानामि बलवन्ताविति ध्रुवम् ।
प्रतिज्ञा मे कृता बाल्यादन्यथा सा कथं भवेत्
tasmād brūhi niśumbhañca śumbhaṃ vā balavattaram |
vinā yuddhaṃ na me bhartā bhavitā ko'pi sauṣṭhavāt
||14||तस्माद् ब्रूहि निशुम्भञ्च शुम्भं वा बलवत्तरम् ।
विना युद्धं न मे भर्ता भविता कोऽपि सौष्ठवात्
jitvā māṃ tarasā kāmaṃ karaṃ gṛhṇātu sāmpratam |
yuddhecchayā samāyātāṃ viddhi māmabalāṃ nṛpa
||15||जित्वा मां तरसा कामं करं गृह्णातु साम्प्रतम् ।
युद्धेच्छया समायातां विद्धि मामबलां नृप
yuddhaṃ dehi samartho'si vīradharmaṃ samācara |
bibheṣi mama śūlāccetpātālaṃ gaccha mā ciram
||16||युद्धं देहि समर्थोऽसि वीरधर्मं समाचर ।
बिभेषि मम शूलाच्चेत्पातालं गच्छ मा चिरम्
tridivaṃ ca dharāṃ tyaktvā jīvitecchā yadasti te |
iti dūta vadāśu tvaṃ gatvā svapatimādarāt
||17||त्रिदिवं च धरां त्यक्त्वा जीवितेच्छा यदस्ति ते ।
इति दूत वदाशु त्वं गत्वा स्वपतिमादरात्
sa vicārya yathāyuktaṃ kariṣyati mahābalaḥ |
saṃsāre dūtadharmo'yaṃ yatsatyaṃ bhāṣaṇaṃ kila
||18||स विचार्य यथायुक्तं करिष्यति महाबलः ।
संसारे दूतधर्मोऽयं यत्सत्यं भाषणं किल
śatrau patyau ca dharmajña tathā tvaṃ kuru mā ciram |
vyāsa uvāca |
atha tadvacanaṃ śrutvā nītimadbalasaṃyutam
||19||शत्रौ पत्यौ च धर्मज्ञ तथा त्वं कुरु मा चिरम् ।
व्यास उवाच ।
अथ तद्वचनं श्रुत्वा नीतिमद्बलसंयुतम्
hetuyuktaṃ pragalpañca vismitaḥ prayayau tadā |
gatvā daityapatiṃ dūto vicārya ca punaḥ punaḥ
||20||हेतुयुक्तं प्रगल्पञ्च विस्मितः प्रययौ तदा ।
गत्वा दैत्यपतिं दूतो विचार्य च पुनः पुनः
praṇamya pādayoḥ prahvaḥ pratyuvāca nṛpañja tam |
rājanītikaraṃ vākyaṃ mṛdupūrvaṃ priyaṃ vacaḥ
||21||प्रणम्य पादयोः प्रह्वः प्रत्युवाच नृपञ्ज तम् ।
राजनीतिकरं वाक्यं मृदुपूर्वं प्रियं वचः
dūta uvāca
satyaṃ priyaṃ ca vaktavyaṃ tena cintāparo hyaham |
satyaṃ priyaṃ ca rājendra vacanaṃ durlabhaṃ kila
||22||सत्यं प्रियं च वक्तव्यं तेन चिन्तापरो ह्यहम् ।
सत्यं प्रियं च राजेन्द्र वचनं दुर्लभं किल
apriyaṃ vadatāṃ kāmaṃ rājā kupyati sarvathā |
sākṣātkutaḥ samāyātā kasya vā kiṃbalābalā
||23||अप्रियं वदतां कामं राजा कुप्यति सर्वथा ।
साक्षात्कुतः समायाता कस्य वा किंबलाबला
na jñānagocaraṃ kiñcitkiṃ bravīmi viceṣṭitam |
yuddhakāmā mayā dṛṣṭā garvitā kaṭubhāṣiṇī
||24||न ज्ञानगोचरं किञ्चित्किं ब्रवीमि विचेष्टितम् ।
युद्धकामा मया दृष्टा गर्विता कटुभाषिणी
tayā yatkathitaṃ samyak tacchṛṇuṣva mahāmate |
mayā bālyātpratijñeyaṃ kṛtā pūrvaṃ vinodataḥ
||25||तया यत्कथितं सम्यक् तच्छृणुष्व महामते ।
मया बाल्यात्प्रतिज्ञेयं कृता पूर्वं विनोदतः
sakhīnāṃ purataḥ kāmaṃ vivāhaṃ prati sarvathā |
yo māṃ yuddhe jayedaddhā darpañca vidhunoti vai
||26||सखीनां पुरतः कामं विवाहं प्रति सर्वथा ।
यो मां युद्धे जयेदद्धा दर्पञ्च विधुनोति वै
taṃ variṣyāmyahaṃ kāmaṃ patiṃ samabalaṃ kila |
na me pratijñā mithyā sā kartavyā nṛpasattama
||27||तं वरिष्याम्यहं कामं पतिं समबलं किल ।
न मे प्रतिज्ञा मिथ्या सा कर्तव्या नृपसत्तम
tasmādyudhyasva dharmajña jitvā māṃ svavaśaṃ kuru |
tayeti vyāhṛtaṃ vākyaṃ śrutvāhaṃ samupāgataḥ
||28||तस्माद्युध्यस्व धर्मज्ञ जित्वा मां स्ववशं कुरु ।
तयेति व्याहृतं वाक्यं श्रुत्वाहं समुपागतः
yathecchasi mahārāja tathā kuru tava priyam |
sā yuddhārthaṃ kṛtamatiḥ sāyudhā siṃhagāminī
||29||यथेच्छसि महाराज तथा कुरु तव प्रियम् ।
सा युद्धार्थं कृतमतिः सायुधा सिंहगामिनी
niścalā vartate bhūpa yadyogyaṃ tadvidhīyatām |
vyāsa uvāca |
ityākarṇya vacastasya sugrīvasya narādhipaḥ
||30||निश्चला वर्तते भूप यद्योग्यं तद्विधीयताम् ।
व्यास उवाच ।
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सुग्रीवस्य नराधिपः
papraccha bhrātaraṃśūraṃ samīpasthaṃ mahābalam |
śumbha uvāca |
bhrātaḥ kimatra kartavyaṃ brūhi satyaṃ mahāmate
||31||पप्रच्छ भ्रातरंशूरं समीपस्थं महाबलम् ।
शुम्भ उवाच ।
भ्रातः किमत्र कर्तव्यं ब्रूहि सत्यं महामते
nāryekā yoddhukāmāsti samāhvayati sāmpratam |
ahaṃ gacchāmi saṃgrāme tvaṃ vā gaccha balānvitaḥ
||32||नार्येका योद्धुकामास्ति समाह्वयति साम्प्रतम् ।
अहं गच्छामि संग्रामे त्वं वा गच्छ बलान्वितः
yadrocate niśumbhātra tatkartavyaṃ mayā kila |
niśumbha uvāca |
na mayā na tvayā vīra gantavyaṃ raṇamūrdhani
||33||यद्रोचते निशुम्भात्र तत्कर्तव्यं मया किल ।
निशुम्भ उवाच ।
न मया न त्वया वीर गन्तव्यं रणमूर्धनि
preṣayasva mahārāja tvaritaṃ dhūmralocanam |
sa gatvā tāṃ raṇe jitvā gṛhītvā cārulocanām
||34||प्रेषयस्व महाराज त्वरितं धूम्रलोचनम् ।
स गत्वा तां रणे जित्वा गृहीत्वा चारुलोचनाम्
āgamiṣyati śumbhātra vivāhaḥ saṃvidhīyatām |
vyāsa uvāca |
tanniśamya vacastasya śumbho bhrātuḥ kanīyasaḥ |
35 kopātsampreṣayāmāsa pārśvasthaṃ dhūmralocanam |
śumbha uvāca |
dhūmralocana gacchāśu sainyena mahatā''vṛtaḥ
||36||आगमिष्यति शुम्भात्र विवाहः संविधीयताम् ।
व्यास उवाच ।
तन्निशम्य वचस्तस्य शुम्भो भ्रातुः कनीयसः ।
३५ कोपात्सम्प्रेषयामास पार्श्वस्थं धूम्रलोचनम् ।
शुम्भ उवाच ।
धूम्रलोचन गच्छाशु सैन्येन महताऽऽवृतः
gṛhītvā''naya tāṃ mugdhāṃ svavīryamadamohitām |
devo vā dānavo vāpi manuṣyo vā mahābalaḥ
||37||गृहीत्वाऽऽनय तां मुग्धां स्ववीर्यमदमोहिताम् ।
देवो वा दानवो वापि मनुष्यो वा महाबलः
tatpārṣṇigrāhatāṃ prāpto hantavyastarasā tvayā |
tatpārśvavartinīṃ kālīṃ hatvā saṃgṛhya tāṃ punaḥ
||38||तत्पार्ष्णिग्राहतां प्राप्तो हन्तव्यस्तरसा त्वया ।
तत्पार्श्ववर्तिनीं कालीं हत्वा संगृह्य तां पुनः
śīghramatra samāgaccha kṛtvā kāryamanuttamam |
rakṣaṇīyā tvayā sādhvī muñcantī mṛdumārgaṇān
||39||शीघ्रमत्र समागच्छ कृत्वा कार्यमनुत्तमम् ।
रक्षणीया त्वया साध्वी मुञ्चन्ती मृदुमार्गणान्
yatnena mahatā vīra mṛdudehā kṛśodarī |
tatsahāyāśca hantavyā ye raṇe śastrapāṇayaḥ
||40||यत्नेन महता वीर मृदुदेहा कृशोदरी ।
तत्सहायाश्च हन्तव्या ये रणे शस्त्रपाणयः
sarvathā sā na hantavyā rakṣaṇīyā prayatnataḥ |
vyāsa uvāca |
ityādiṣṭastadā rājñā tarasā dhūmralocanaḥ
||41||सर्वथा सा न हन्तव्या रक्षणीया प्रयत्नतः ।
व्यास उवाच ।
इत्यादिष्टस्तदा राज्ञा तरसा धूम्रलोचनः
praṇamya śumbhaṃ sainyena bhūtaḥ śīghraṃ yayau raṇe |
asādhūnāṃ sahasrāṇāṃ ṣaṣṭyā teṣāṃ vṛtastathā
||42||प्रणम्य शुम्भं सैन्येन भूतः शीघ्रं ययौ रणे ।
असाधूनां सहस्राणां षष्ट्या तेषां वृतस्तथा
sa dadarśa tato devīṃ ramyopavanasaṃsthitām |
dṛṣṭvā tāṃ mṛgaśāvākṣīṃ vinayena samanvitaḥ
||43||स ददर्श ततो देवीं रम्योपवनसंस्थिताम् ।
दृष्ट्वा तां मृगशावाक्षीं विनयेन समन्वितः
uvāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ hetumadrasabhūṣitam |
śṛṇu devi mahābhāge śumbhastvadvirahāturaḥ
||44||उवाच वचनं श्लक्ष्णं हेतुमद्रसभूषितम् ।
शृणु देवि महाभागे शुम्भस्त्वद्विरहातुरः
dūtaṃ preṣitavānpārśve tava nītiviśāradaḥ |
rasabhaṅgabhayodvignaḥ sāmapūrvaṃ tvayi svayam
||45||दूतं प्रेषितवान्पार्श्वे तव नीतिविशारदः ।
रसभङ्गभयोद्विग्नः सामपूर्वं त्वयि स्वयम्
tenāgatya vacaḥ proktaṃ viparītaṃ varānane |
vacasā tena me bhartā cintāviṣṭamanā nṛpaḥ
||46||तेनागत्य वचः प्रोक्तं विपरीतं वरानने ।
वचसा तेन मे भर्ता चिन्ताविष्टमना नृपः
babhūva rasamārgajñe śumbhaḥ kāmavimohitaḥ |
dūtena tena na jñātaṃ hetugarbhaṃ vacastava
||47||बभूव रसमार्गज्ञे शुम्भः कामविमोहितः ।
दूतेन तेन न ज्ञातं हेतुगर्भं वचस्तव
yo māṃ jayati saṃgrāme yaduktaṃ kaṭhinaṃ vacaḥ |
na jñātastena saṃgrāmo dvividhaḥ khalu mānini
||48||यो मां जयति संग्रामे यदुक्तं कठिनं वचः ।
न ज्ञातस्तेन संग्रामो द्विविधः खलु मानिनि
ratijo'thotsāhajaśca pātrabhede vivakṣitaḥ |
ratijastvayi vāmoru śatrorutsāhajaḥ smṛtaḥ
||49||रतिजोऽथोत्साहजश्च पात्रभेदे विवक्षितः ।
रतिजस्त्वयि वामोरु शत्रोरुत्साहजः स्मृतः
sukhadaḥ prathamaḥ kānte duḥkhadaścārijaḥ smṛtaḥ |
jānāmyahaṃ varārohe bhavatyā mānasaṃ kila
||50||सुखदः प्रथमः कान्ते दुःखदश्चारिजः स्मृतः ।
जानाम्यहं वरारोहे भवत्या मानसं किल
ratisaṃgrāmabhāvaste hṛdaye parivartate |
iti tajjñaṃ viditvā māṃ tvatsakāśaṃ narādhipaḥ
||51||रतिसंग्रामभावस्ते हृदये परिवर्तते ।
इति तज्ज्ञं विदित्वा मां त्वत्सकाशं नराधिपः
preṣayāmāsa śumbho'dya balena mahatā''vṛtam |
caturāsi mahābhāge śṛṇu me vacanaṃ mṛdu
||52||प्रेषयामास शुम्भोऽद्य बलेन महताऽऽवृतम् ।
चतुरासि महाभागे शृणु मे वचनं मृदु
bhaja śumbhaṃ trilokeśaṃ devadarpanibarhaṇam |
paṭṭarājñī priyā bhūtvā bhuṃkṣva bhogānanuttamān
||53||भज शुम्भं त्रिलोकेशं देवदर्पनिबर्हणम् ।
पट्टराज्ञी प्रिया भूत्वा भुंक्ष्व भोगाननुत्तमान्
jeṣyati tvāṃ mahābāhuḥ śumbhaḥ kāmabalārthavit |
vicitrānkuru hāvāṃstvaṃ so'pi bhāvānkariṣyati
||54||जेष्यति त्वां महाबाहुः शुम्भः कामबलार्थवित् ।
विचित्रान्कुरु हावांस्त्वं सोऽपि भावान्करिष्यति
bhaviṣyati kālikeyaṃ tatra vai narmasākṣiṇī |
evaṃ saṅgarayogena patirme paramārthavit
||55||भविष्यति कालिकेयं तत्र वै नर्मसाक्षिणी ।
एवं सङ्गरयोगेन पतिर्मे परमार्थवित्
jitvā tvāṃ sukhaśayyāyāṃ pariśrāntāṃ kariṣyati |
raktadehāṃ nakhāghātairdantaiśca khaṇḍitādharām
||56||जित्वा त्वां सुखशय्यायां परिश्रान्तां करिष्यति ।
रक्तदेहां नखाघातैर्दन्तैश्च खण्डिताधराम्
svedaklinnāṃ prabhagnāṃ tvāṃ saṃvidhāsyati bhūpatiḥ |
bhavitā mānasaḥ kāmo ratisaṃgrāmajastava
||57||स्वेदक्लिन्नां प्रभग्नां त्वां संविधास्यति भूपतिः ।
भविता मानसः कामो रतिसंग्रामजस्तव
darśanādvaśa evāste śumbhaḥ sarvātmanā priye |
vacanaṃ kuru me pathyaṃ hitakṛccāpi peśalam
||58||दर्शनाद्वश एवास्ते शुम्भः सर्वात्मना प्रिये ।
वचनं कुरु मे पथ्यं हितकृच्चापि पेशलम्
bhaja śumbhaṃ gaṇādhyakṣaṃ mānanīyātimāninī |
mandabhāgyāśca te nūnaṃ hyastrayuddhapriyāśca ye
||59||भज शुम्भं गणाध्यक्षं माननीयातिमानिनी ।
मन्दभाग्याश्च ते नूनं ह्यस्त्रयुद्धप्रियाश्च ये
na tadarhāsi kānte tvaṃ sadā suratavallabhe |
aśokaṃ kuru rājānaṃ pādāghātavikāsitam
||60||न तदर्हासि कान्ते त्वं सदा सुरतवल्लभे ।
अशोकं कुरु राजानं पादाघातविकासितम्
bakulaṃ sīdhusekena tathā kurabakaṃ kuru
||61||बकुलं सीधुसेकेन तथा कुरबकं कुरु
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe devīmāhātmye devīpārśve dhūmralocanadūtapreṣaṇaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24 ||