bhagavatīmāhātmye daityasainyodyogaḥ
vyāsa uvāca
evaṃ sa mahiṣo nāma dānavo varadarpitaḥ |
prāpya rājyaṃ jagatsarvaṃ vaśe cakre mahābalaḥ
||1||एवं स महिषो नाम दानवो वरदर्पितः ।
प्राप्य राज्यं जगत्सर्वं वशे चक्रे महाबलः
pṛthivīṃ pālayāmāsa sāgarāntāṃ bhujārjitām |
ekacchatrāṃ nirātaṅkāṃ vairivargavivarjitām
||2||पृथिवीं पालयामास सागरान्तां भुजार्जिताम् ।
एकच्छत्रां निरातङ्कां वैरिवर्गविवर्जिताम्
senānīścikṣurastasya mahāvīryo madotkaṭaḥ |
dhanādhyakṣastathā tāmraḥ senāyutasamāvṛtaḥ
||3||सेनानीश्चिक्षुरस्तस्य महावीर्यो मदोत्कटः ।
धनाध्यक्षस्तथा ताम्रः सेनायुतसमावृतः
asilomā tathodarko biḍālākhyaśca bāṣkalaḥ |
trinetro'tha tathā kālabandhako baladarpitaḥ
||4||असिलोमा तथोदर्को बिडालाख्यश्च बाष्कलः ।
त्रिनेत्रोऽथ तथा कालबन्धको बलदर्पितः
ete sainyayutāḥ sarve dānavā medinīṃ tadā |
āvṛtya saṃsthitāḥ kāmamṛddhāṃ sāgaramekhalām
||5||एते सैन्ययुताः सर्वे दानवा मेदिनीं तदा ।
आवृत्य संस्थिताः काममृद्धां सागरमेखलाम्
karadāśca kṛtāḥ sarve bhūmipālāḥ purātanāḥ |
nihatā ye balodagrāḥ kṣātradharmavyavasthitāḥ
||6||करदाश्च कृताः सर्वे भूमिपालाः पुरातनाः ।
निहता ये बलोदग्राः क्षात्रधर्मव्यवस्थिताः
brāhmaṇā vaśagā jātā yajñabhāgasamarpakāḥ |
mahiṣasya mahārāja nikhile kṣitimaṇḍale
||7||ब्राह्मणा वशगा जाता यज्ञभागसमर्पकाः ।
महिषस्य महाराज निखिले क्षितिमण्डले
ekātapatraṃ tadrājyaṃ kṛtvā sa mahiṣāsuraḥ |
svargaṃ jetuṃ manaścakre varadānena garvitaḥ
||8||एकातपत्रं तद्राज्यं कृत्वा स महिषासुरः ।
स्वर्गं जेतुं मनश्चक्रे वरदानेन गर्वितः
praṇidhiṃ preṣayāmāsa hayāristu śacīpatim |
sa sandeśaharaṃ śīghramāhūyovāca daityarāṭ
||9||प्रणिधिं प्रेषयामास हयारिस्तु शचीपतिम् ।
स सन्देशहरं शीघ्रमाहूयोवाच दैत्यराट्
gaccha vīra mahābāho dūtatvaṃ kuru me'nagha |
brūhi śakraṃ divaṃ gatvā niḥśaṅkaḥ surasannidhau
||10||गच्छ वीर महाबाहो दूतत्वं कुरु मेऽनघ ।
ब्रूहि शक्रं दिवं गत्वा निःशङ्कः सुरसन्निधौ
muñca svargaṃ sahasrākṣa yatheṣṭaṃ gaccha mā ciram |
sevāṃ vā kuru deveśa mahiṣasya mahātmanaḥ
||11||मुञ्च स्वर्गं सहस्राक्ष यथेष्टं गच्छ मा चिरम् ।
सेवां वा कुरु देवेश महिषस्य महात्मनः
sa tvāṃ saṃrakṣayennūnaṃ rājā śaraṇamāgatam |
tasmāttvaṃ śaraṇaṃ yāhi mahiṣasya śacīpate
||12||स त्वां संरक्षयेन्नूनं राजा शरणमागतम् ।
तस्मात्त्वं शरणं याहि महिषस्य शचीपते
nocedvajraṃ gahāṇāśu yuddhāya balasūdana |
pūrvairjito'si cāsmākaṃ jānāmi tava pauruṣam
||13||नोचेद्वज्रं गहाणाशु युद्धाय बलसूदन ।
पूर्वैर्जितोऽसि चास्माकं जानामि तव पौरुषम्
ahalyājāra vijñātaṃ balaṃ te surasaṅghapa |
yudhyasva vraja vā kāmaṃ yatra te ramate manaḥ
||14||अहल्याजार विज्ञातं बलं ते सुरसङ्घप ।
युध्यस्व व्रज वा कामं यत्र ते रमते मनः
vyāsa uvāca
tacchutvā vacanaṃ tasya śakraḥ krodhasamanvitaḥ |
uvāca taṃ nṛpaśreṣṭha smitapūrvaṃ vacastadā
||15||तच्छुत्वा वचनं तस्य शक्रः क्रोधसमन्वितः ।
उवाच तं नृपश्रेष्ठ स्मितपूर्वं वचस्तदा
na jāne'haṃ sumandātman yatastvaṃ madadarpitaḥ |
cikitsāṃ saṃkariṣyāmi rogasyāsya prabhostava
||16||न जानेऽहं सुमन्दात्मन् यतस्त्वं मददर्पितः ।
चिकित्सां संकरिष्यामि रोगस्यास्य प्रभोस्तव
ataḥ paraṃ kariṣyāmi mūlasyāsya nimūlanam |
gaccha dūta tathā brūhi tasyāgre mama bhāṣitam
||17||अतः परं करिष्यामि मूलस्यास्य निमूलनम् ।
गच्छ दूत तथा ब्रूहि तस्याग्रे मम भाषितम्
śiṣṭairdūtā na hantavyāstasmāttvāṃ visṛjāmyaham |
yuddhecchā cetsamāgaccha tvarito mahiṣīsuta
||18||शिष्टैर्दूता न हन्तव्यास्तस्मात्त्वां विसृजाम्यहम् ।
युद्धेच्छा चेत्समागच्छ त्वरितो महिषीसुत
hayāre tvadbalaṃ jñātaṃ tṛṇādastvaṃ jaḍākṛtiḥ |
śṛṅgayoste kariṣyāmi sudṛḍhaṃ ca śarāsanam
||19||हयारे त्वद्बलं ज्ञातं तृणादस्त्वं जडाकृतिः ।
शृङ्गयोस्ते करिष्यामि सुदृढं च शरासनम्
darpaḥ śṛṅgabalātte'sti viditaṃ kāraṇaṃ mayā |
viṣāṇe te paricchidya saṃhariṣyāmi tad balam
||20||दर्पः शृङ्गबलात्तेऽस्ति विदितं कारणं मया ।
विषाणे ते परिच्छिद्य संहरिष्यामि तद् बलम्
yad balenātipūrṇastvaṃ jāto'si baladarpitaḥ |
kuśalastvaṃ tadāghāte na yuddhe mahiṣādhama
||21||यद् बलेनातिपूर्णस्त्वं जातोऽसि बलदर्पितः ।
कुशलस्त्वं तदाघाते न युद्धे महिषाधम
vyāsa uvāca
ityukto'sau surendreṇa sa dūtastvarito gataḥ |
jagāma mahiṣaṃ mattaṃ praṇamya pratyuvāca ha
||22||इत्युक्तोऽसौ सुरेन्द्रेण स दूतस्त्वरितो गतः ।
जगाम महिषं मत्तं प्रणम्य प्रत्युवाच ह
dūta uvāca
rājandevādhipaḥ kāmaṃ na tvāṃ vigaṇayatyasau |
manyate svabalaṃ pūrṇaṃ devasainyasamāvṛtaḥ
||23||राजन्देवाधिपः कामं न त्वां विगणयत्यसौ ।
मन्यते स्वबलं पूर्णं देवसैन्यसमावृतः
yaduktaṃ tena mūrkheṇa kathamanyad bravīmyaham |
priyaṃ satyaṃ ca vaktavyaṃ bhṛtyena purataḥ prabhoḥ
||24||यदुक्तं तेन मूर्खेण कथमन्यद् ब्रवीम्यहम् ।
प्रियं सत्यं च वक्तव्यं भृत्येन पुरतः प्रभोः
priyaṃ satyaṃ ca vaktavyaṃ prabhoragre śubhecchunā |
iti nītirmahārāja jāgarti śubhakāriṇī
||25||प्रियं सत्यं च वक्तव्यं प्रभोरग्रे शुभेच्छुना ।
इति नीतिर्महाराज जागर्ति शुभकारिणी
kevalaṃ cetpriyaṃ brūyānna te kāryaṃ bhaviṣyati |
paruṣaṃ ca na vaktavyaṃ kadācicchubhamicchatā |
26 yathā ripumukhādvācaḥ prasaranti viṣopamāḥ |
tathā bhṛtyamukhānnātha niḥsaranti kathaṃ giraḥ
||27||केवलं चेत्प्रियं ब्रूयान्न ते कार्यं भविष्यति ।
परुषं च न वक्तव्यं कदाचिच्छुभमिच्छता ।
२६ यथा रिपुमुखाद्वाचः प्रसरन्ति विषोपमाः ।
तथा भृत्यमुखान्नाथ निःसरन्ति कथं गिरः
yādṛśānīha vākyāni tenoktāni mahīpate |
tādṛśāni na me jihvā vaktumarhati karhicit
||28||यादृशानीह वाक्यानि तेनोक्तानि महीपते ।
तादृशानि न मे जिह्वा वक्तुमर्हति कर्हिचित्
vyāsa uvāca
tacchrutvā vacanaṃ tasya hetugarbhaṃ tṛṇāśanaḥ |
bhṛśaṃ kopaparītātmā babhūva mahiṣāsuraḥ
||29||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य हेतुगर्भं तृणाशनः ।
भृशं कोपपरीतात्मा बभूव महिषासुरः
samāhūyābravīddaityānkrodhasaṃraktalocanaḥ |
lāṅgūlaṃ pṛṣṭhadeśe ca kṛtvā mūtraṃ parityajan
||30||समाहूयाब्रवीद्दैत्यान्क्रोधसंरक्तलोचनः ।
लाङ्गूलं पृष्ठदेशे च कृत्वा मूत्रं परित्यजन्
bho bho daityāḥ surendro'sau yuddhakāmo'sti sarvathā |
balodyogaṃ kurudhvaṃ vai jetavyo'sau surādhamaḥ
||31||भो भो दैत्याः सुरेन्द्रोऽसौ युद्धकामोऽस्ति सर्वथा ।
बलोद्योगं कुरुध्वं वै जेतव्योऽसौ सुराधमः
madagre ko bhavecchūraḥ koṭiśaścettathāvidhāḥ |
na bibhemyekataḥ kāmaṃ haniṣyāmyadya sarvathā
||32||मदग्रे को भवेच्छूरः कोटिशश्चेत्तथाविधाः ।
न बिभेम्येकतः कामं हनिष्याम्यद्य सर्वथा
śaraḥ śānteṣvasau nūnaṃ tapasviṣu balādhikaḥ |
balakartā hi kuhako lampaṭaḥ paradārahṛt
||33||शरः शान्तेष्वसौ नूनं तपस्विषु बलाधिकः ।
बलकर्ता हि कुहको लम्पटः परदारहृत्
apsarobalasammattastapovighnakaraḥ khalaḥ |
chidrapraharaṇaḥ pāpo nityaṃ viśvāsaghātakaḥ
||34||अप्सरोबलसम्मत्तस्तपोविघ्नकरः खलः ।
छिद्रप्रहरणः पापो नित्यं विश्वासघातकः
namucirnihato yena kṛtvā sandhiṃ durātmanā |
śapathānvividhānādau kṛtvā bhītena chadmanā
||35||नमुचिर्निहतो येन कृत्वा सन्धिं दुरात्मना ।
शपथान्विविधानादौ कृत्वा भीतेन छद्मना
viṣṇustu kapaṭācāryaḥ kuhakaḥ śapathākaraḥ |
nānārūpadharaḥ kāmaṃ balakṛddambhapaṇḍitaḥ
||36||विष्णुस्तु कपटाचार्यः कुहकः शपथाकरः ।
नानारूपधरः कामं बलकृद्दम्भपण्डितः
kṛtvā kolākṛtiṃ yena hiraṇyākṣo nipātitaḥ |
hiraṇyakaśipuryena nṛsiṃhena ca ghātitaḥ
||37||कृत्वा कोलाकृतिं येन हिरण्याक्षो निपातितः ।
हिरण्यकशिपुर्येन नृसिंहेन च घातितः
nāhaṃ tadvaśago nūnaṃ bhaveyaṃ danunandanāḥ |
viśvāsaṃ naiva gacchāmi devānāṃ kutra karhicit
||38||नाहं तद्वशगो नूनं भवेयं दनुनन्दनाः ।
विश्वासं नैव गच्छामि देवानां कुत्र कर्हिचित्
kiṃ kariṣyati me viṣṇurindro vā balavattaraḥ |
rudro vāpi na me śaktaḥ pratikartuṃ raṇāṅgaṇe
||39||किं करिष्यति मे विष्णुरिन्द्रो वा बलवत्तरः ।
रुद्रो वापि न मे शक्तः प्रतिकर्तुं रणाङ्गणे
triviṣṭapaṃ grahīṣyāmi jitvendraṃ varuṇaṃ yamam |
dhanadaṃ pāvakaṃ caiva candrasūryau vijitya ca
||40||त्रिविष्टपं ग्रहीष्यामि जित्वेन्द्रं वरुणं यमम् ।
धनदं पावकं चैव चन्द्रसूर्यौ विजित्य च
yajñabhāgabhujaḥ sarve bhaviṣyāmo'dya somapāḥ |
jitvā devasamūhañca vihariṣyāmi dānavaiḥ
||41||यज्ञभागभुजः सर्वे भविष्यामोऽद्य सोमपाः ।
जित्वा देवसमूहञ्च विहरिष्यामि दानवैः
na me bhayaṃ surebhyaśca varadānena dānavāḥ |
maraṇaṃ na narebhyaśca nārī kiṃ me kariṣyati
||42||न मे भयं सुरेभ्यश्च वरदानेन दानवाः ।
मरणं न नरेभ्यश्च नारी किं मे करिष्यति
pātālaparvatebhyaśca samāhūya varānvarān |
dānavānmama sainyeśānkurvantu tvaritāścarāḥ
||43||पातालपर्वतेभ्यश्च समाहूय वरान्वरान् ।
दानवान्मम सैन्येशान्कुर्वन्तु त्वरिताश्चराः
eko'haṃ sarvadeveśānvijetuṃ dānavāḥ kṣamaḥ |
śobhārthaṃ vaḥ samāhūya nayāmi surasaṅgame
||44||एकोऽहं सर्वदेवेशान्विजेतुं दानवाः क्षमः ।
शोभार्थं वः समाहूय नयामि सुरसङ्गमे
śṛṅgābhyāṃ ca khurābhyāṃ ca haniṣye'haṃ surānkila |
na me bhayaṃ surebhyaśca varadānaprabhāvataḥ
||45||शृङ्गाभ्यां च खुराभ्यां च हनिष्येऽहं सुरान्किल ।
न मे भयं सुरेभ्यश्च वरदानप्रभावतः
avadhyo'haṃ suragaṇairasurairmānavaistathā |
tasmātsajjā bhavantvadya devalokajayāya vai
||46||अवध्योऽहं सुरगणैरसुरैर्मानवैस्तथा ।
तस्मात्सज्जा भवन्त्वद्य देवलोकजयाय वै
jitvā surālayaṃ daityā vihariṣyāmi nandane |
mandārakusumāpīḍā devayoṣitsamanvitāḥ
||47||जित्वा सुरालयं दैत्या विहरिष्यामि नन्दने ।
मन्दारकुसुमापीडा देवयोषित्समन्विताः
kāmadhenupayotsiktāḥ sudhāpānapramoditāḥ |
devagandharvagītādinṛtyalāsyasamanvitāḥ
||48||कामधेनुपयोत्सिक्ताः सुधापानप्रमोदिताः ।
देवगन्धर्वगीतादिनृत्यलास्यसमन्विताः
urvaśī menakā rambhā ghṛtācī ca tilottamā |
pramadvarā mahāsenā miśrakeśī madotkaṭā
||49||उर्वशी मेनका रम्भा घृताची च तिलोत्तमा ।
प्रमद्वरा महासेना मिश्रकेशी मदोत्कटा
vipracittiprabhṛtayo nṛtyagītaviśāradāḥ |
rañjayiṣyanti vaḥ sarvānnānāsavaniṣevaṇaiḥ
||50||विप्रचित्तिप्रभृतयो नृत्यगीतविशारदाः ।
रञ्जयिष्यन्ति वः सर्वान्नानासवनिषेवणैः
sarve sajjā bhavantvadya rocatāṃ gamanaṃ divi |
saṃgrāmārthaṃ suraiḥ sārdhaṃ kṛtvā maṅgalamuttamam
||51||सर्वे सज्जा भवन्त्वद्य रोचतां गमनं दिवि ।
संग्रामार्थं सुरैः सार्धं कृत्वा मङ्गलमुत्तमम्
rakṣaṇārthaṃ ca sarveṣāṃ bhārgavaṃ munisattamam |
samāhūya ca saṃpūjya sthāpya yajñe guruṃ param
||52||रक्षणार्थं च सर्वेषां भार्गवं मुनिसत्तमम् ।
समाहूय च संपूज्य स्थाप्य यज्ञे गुरुं परम्
vyāsa uvāca
iti sandiśya daityendrānmahiṣaḥ pāpadhīstadā |
jagāma tvarito rājanbhavanaṃ svaṃ mudānvitaḥ
||53||इति सन्दिश्य दैत्येन्द्रान्महिषः पापधीस्तदा ।
जगाम त्वरितो राजन्भवनं स्वं मुदान्वितः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe bhagavatīmāhāmye daityasainyodyogo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||