raktabījadvārā devīsamīpe śumbhaniśumbhasaṃvādavarṇanam
vyāsa uvāca
kṛtvā hāsyaṃ tato devī tamuvāca viśāṃpate |
meghagambhīrayā vācā yuktiyuktamidaṃ vacaḥ
||1||कृत्वा हास्यं ततो देवी तमुवाच विशांपते ।
मेघगम्भीरया वाचा युक्तियुक्तमिदं वचः
pūrvameva mayā proktaṃ mandātman kiṃ vikatthase |
dūtasyāgre yathāyogyaṃ vacanaṃ hitasaṃyutam
||2||पूर्वमेव मया प्रोक्तं मन्दात्मन् किं विकत्थसे ।
दूतस्याग्रे यथायोग्यं वचनं हितसंयुतम्
sadṛśo mama rūpeṇa balena vibhavena ca |
trilokyāṃ yadi ko'pi syāttaṃ patiṃ pravṛṇomyaham
||3||सदृशो मम रूपेण बलेन विभवेन च ।
त्रिलोक्यां यदि कोऽपि स्यात्तं पतिं प्रवृणोम्यहम्
brūhi śumbhaṃ niśumbhañca pratijñā me purā kṛtā |
tasmādyudhyasva jitvā māṃ vivāhaṃ vidhivatkuru
||4||ब्रूहि शुम्भं निशुम्भञ्च प्रतिज्ञा मे पुरा कृता ।
तस्माद्युध्यस्व जित्वा मां विवाहं विधिवत्कुरु
tvaṃ vai tadājñayā prāptastasya kāryārthasiddhaye |
saṃgrāmaṃ kuru pātālaṃ gaccha vā patinā saha
||5||त्वं वै तदाज्ञया प्राप्तस्तस्य कार्यार्थसिद्धये ।
संग्रामं कुरु पातालं गच्छ वा पतिना सह
vyāsa uvāca
tacchrutvā vacanaṃ devyāḥ sa daityo'marṣapūritaḥ |
mumoca tarasā bāṇānsiṃhasyopari dāruṇān
||6||तच्छ्रुत्वा वचनं देव्याः स दैत्योऽमर्षपूरितः ।
मुमोच तरसा बाणान्सिंहस्योपरि दारुणान्
ambikā tāccharānvīkṣya gagane pannagopamān |
ciccheda sāyakaistīkṣṇairlaghuhastatayā kṣaṇāt
||7||अम्बिका ताच्छरान्वीक्ष्य गगने पन्नगोपमान् ।
चिच्छेद सायकैस्तीक्ष्णैर्लघुहस्ततया क्षणात्
anyairjaghāna viśikhai raktabījaṃ mahāsuram |
ambikācāpanirmuktaiḥ karṇākṛṣṭaiḥ śilāśitaiḥ
||8||अन्यैर्जघान विशिखै रक्तबीजं महासुरम् ।
अम्बिकाचापनिर्मुक्तैः कर्णाकृष्टैः शिलाशितैः
devībāṇahataḥ pāpo mūrcchāmāpa rathopari |
patite raktabīje tu hāhākāro mahānabhūt
||9||देवीबाणहतः पापो मूर्च्छामाप रथोपरि ।
पतिते रक्तबीजे तु हाहाकारो महानभूत्
sainikāścukruśuḥ sarve hatāḥ sma iti cābruvan |
tato bumbāravaṃ śrutvā śumbhaḥ paramadāruṇam
||10||सैनिकाश्चुक्रुशुः सर्वे हताः स्म इति चाब्रुवन् ।
ततो बुम्बारवं श्रुत्वा शुम्भः परमदारुणम्
udyogaṃ sarvasainyānāṃ daityānāmādideśa ha |
śumbha uvāca |
niryāntu dānavāḥ sarve kāmbojāḥ svabalairvṛtāḥ
||11||उद्योगं सर्वसैन्यानां दैत्यानामादिदेश ह ।
शुम्भ उवाच ।
निर्यान्तु दानवाः सर्वे काम्बोजाः स्वबलैर्वृताः
anye'pyatibalāḥ śūrāḥ kālakeyā viśeṣataḥ |
vyāsa uvāca |
ityājñaptaṃ balaṃ sarvaṃ śumbhena ca caturvidham
||12||अन्येऽप्यतिबलाः शूराः कालकेया विशेषतः ।
व्यास उवाच ।
इत्याज्ञप्तं बलं सर्वं शुम्भेन च चतुर्विधम्
nirjagāma madā''viṣṭaṃ devīsamaramaṇḍale |
tamāgataṃ samālokya caṇḍikā dānavaṃ balam
||13||निर्जगाम मदाऽऽविष्टं देवीसमरमण्डले ।
तमागतं समालोक्य चण्डिका दानवं बलम्
ghaṇṭānādaṃ cakārāśu bhīṣaṇaṃ bhayadaṃ muhuḥ |
jyāsvanaṃ śaṅkhanādañca cakāra jagadambikā
||14||घण्टानादं चकाराशु भीषणं भयदं मुहुः ।
ज्यास्वनं शङ्खनादञ्च चकार जगदम्बिका
tena nādena sā jātā kālī vistāritānanā |
śrutvā tanninadaṃ ghoraṃ siṃho devyāśca vāhanam
||15||तेन नादेन सा जाता काली विस्तारितानना ।
श्रुत्वा तन्निनदं घोरं सिंहो देव्याश्च वाहनम्
jagarja so'pi balavāñjanayanbhayamadbhutam |
tanninādamupaśrutya dānavāḥ krodhamūrcchitāḥ
||16||जगर्ज सोऽपि बलवाञ्जनयन्भयमद्भुतम् ।
तन्निनादमुपश्रुत्य दानवाः क्रोधमूर्च्छिताः
sarve cikṣipurastrāṇi devīṃ prati mahābalāḥ |
tasminnevāyate yuddhe dāruṇe lomaharṣaṇe
||17||सर्वे चिक्षिपुरस्त्राणि देवीं प्रति महाबलाः ।
तस्मिन्नेवायते युद्धे दारुणे लोमहर्षणे
brahmādīnāñca devānāṃ śaktayaścaṇḍikāṃ yayuḥ |
yasya devasya yadrūpaṃ yathā bhūṣaṇavāhanam
||18||ब्रह्मादीनाञ्च देवानां शक्तयश्चण्डिकां ययुः ।
यस्य देवस्य यद्रूपं यथा भूषणवाहनम्
tādṛgrūpāstadā devyaḥ prayayuḥ samarāṅgaṇe |
brahmāṇī varaṭārūḍhā sākṣasūtrakamaṇḍaluḥ
||19||तादृग्रूपास्तदा देव्यः प्रययुः समराङ्गणे ।
ब्रह्माणी वरटारूढा साक्षसूत्रकमण्डलुः
āgatā brahmaṇaḥ śaktirbrahmāṇīti pratiśrutā |
vaiṣṇavī garuḍārūḍhā śaṅkhacakragadādharā
||20||आगता ब्रह्मणः शक्तिर्ब्रह्माणीति प्रतिश्रुता ।
वैष्णवी गरुडारूढा शङ्खचक्रगदाधरा
padmahastā samāyātā pītāmbaravibhūṣitā |
śāṅkarī tu vṛṣārūḍhā triśūlavaradhāriṇī
||21||पद्महस्ता समायाता पीताम्बरविभूषिता ।
शाङ्करी तु वृषारूढा त्रिशूलवरधारिणी
ardhacandradharā devī tathāhivalayā śivā |
kaumārī śikhisaṃrūḍhā śaktihastā varānanā
||22||अर्धचन्द्रधरा देवी तथाहिवलया शिवा ।
कौमारी शिखिसंरूढा शक्तिहस्ता वरानना
yuddhakāmā samāyātā kārtikeyasvarūpiṇī |
indrāṇī suṣṭhuvadanā suśvetagajavāhanā
||23||युद्धकामा समायाता कार्तिकेयस्वरूपिणी ।
इन्द्राणी सुष्ठुवदना सुश्वेतगजवाहना
vajrahastātiroṣāḍhyā saṃgrāmābhimukhī yayau |
vārāhī śūkarākārā prauḍhapretāsanā matā
||24||वज्रहस्तातिरोषाढ्या संग्रामाभिमुखी ययौ ।
वाराही शूकराकारा प्रौढप्रेतासना मता
nārasiṃhī nṛsiṃhasya bibhratī sadṛśaṃ vapuḥ |
yāmyā ca mahiṣārūḍhā daṇḍahastā bhayapradā
||25||नारसिंही नृसिंहस्य बिभ्रती सदृशं वपुः ।
याम्या च महिषारूढा दण्डहस्ता भयप्रदा
samāyātātha saṃgrāme yamarūpā śucismitā |
tathaiva vāruṇī śaktiḥ kauberī ca madotkaṭā
||26||समायाताथ संग्रामे यमरूपा शुचिस्मिता ।
तथैव वारुणी शक्तिः कौबेरी च मदोत्कटा
evaṃvidhāstathā''kārā yayuḥ svasvabalairvṛtāḥ |
āgatāstāḥ samālokya devī mudamavāpa ca
||27||एवंविधास्तथाऽऽकारा ययुः स्वस्वबलैर्वृताः ।
आगतास्ताः समालोक्य देवी मुदमवाप च
svasthā mumudire devā daityāśca bhayamāyayuḥ |
tābhiḥ parivṛtastatra śaṅkaro lokaśaṅkaraḥ
||28||स्वस्था मुमुदिरे देवा दैत्याश्च भयमाययुः ।
ताभिः परिवृतस्तत्र शङ्करो लोकशङ्करः
samāgamya ca saṃgrāme caṇḍikāmityuvāca ha |
hanyantāmasurāḥ śīghraṃ devānāṃ kāryasiddhaye
||29||समागम्य च संग्रामे चण्डिकामित्युवाच ह ।
हन्यन्तामसुराः शीघ्रं देवानां कार्यसिद्धये
niśumbhaṃ caiva śumbhaṃ ca ye cānye dānavāḥ sthitāḥ |
hatvā daityabalaṃ sarvaṃ kṛtvā ca nirbhayaṃ jagat
||30||निशुम्भं चैव शुम्भं च ये चान्ये दानवाः स्थिताः ।
हत्वा दैत्यबलं सर्वं कृत्वा च निर्भयं जगत्
svāni svāni ca dhiṣṇyāni samāgacchantu śaktayaḥ |
devā yajñabhujaḥ santu brāhmaṇā yajane ratāḥ
||31||स्वानि स्वानि च धिष्ण्यानि समागच्छन्तु शक्तयः ।
देवा यज्ञभुजः सन्तु ब्राह्मणा यजने रताः
prāṇinaḥ santu santuṣṭāḥ sarve sthāvarajaṅgamāḥ |
śamaṃ yāntu tathotpātā ītayaśca tathā punaḥ
||32||प्राणिनः सन्तु सन्तुष्टाः सर्वे स्थावरजङ्गमाः ।
शमं यान्तु तथोत्पाता ईतयश्च तथा पुनः
ghanāḥ kāle pravarṣantu kṛṣirbahuphalā tathā |
vyāsa uvāca |
evaṃ bruvati deveśe śaṅkare lokaśaṅkare
||33||घनाः काले प्रवर्षन्तु कृषिर्बहुफला तथा ।
व्यास उवाच ।
एवं ब्रुवति देवेशे शङ्करे लोकशङ्करे
caṇḍikāyā śarīrāttu nirgatā śaktiradbhutā |
bhīṣaṇātipracaṇḍā ca śivāśataninādinī
||34||चण्डिकाया शरीरात्तु निर्गता शक्तिरद्भुता ।
भीषणातिप्रचण्डा च शिवाशतनिनादिनी
ghorarūpātha pañcāsyamityuvāca smitānanā |
devadeva vrajāśu tvaṃ daityānāmadhipaṃ prati
||35||घोररूपाथ पञ्चास्यमित्युवाच स्मितानना ।
देवदेव व्रजाशु त्वं दैत्यानामधिपं प्रति
dūtatvaṃ kuru kāmāre brūhi śumbhaṃ smarākulam |
niśumbhañca madotsiktaṃ vacanānmama śaṅkara
||36||दूतत्वं कुरु कामारे ब्रूहि शुम्भं स्मराकुलम् ।
निशुम्भञ्च मदोत्सिक्तं वचनान्मम शङ्कर
muktvā triviṣṭapaṃ yāta yūyaṃ pātālamāśu vai |
devāḥ svarge sukhaṃ yāntu turāṣāṭ svāsanaṃ śabham
||37||मुक्त्वा त्रिविष्टपं यात यूयं पातालमाशु वै ।
देवाः स्वर्गे सुखं यान्तु तुराषाट् स्वासनं शभम्
prāpnotu tridivaṃ sthānaṃ yajñabhāgāṃśca devatāḥ |
jīvitecchā ca yuṣmākaṃ yadi syāttu mahattarā
||38||प्राप्नोतु त्रिदिवं स्थानं यज्ञभागांश्च देवताः ।
जीवितेच्छा च युष्माकं यदि स्यात्तु महत्तरा
tarhi gacchata pātālaṃ tarasā yatra dānavāḥ |
athavā balamāsthāya yuddhecchā maraṇāya cet
||39||तर्हि गच्छत पातालं तरसा यत्र दानवाः ।
अथवा बलमास्थाय युद्धेच्छा मरणाय चेत्
tadā''gacchantu tṛpyantu macchivāḥ piśitena vaḥ |
vyāsa uvāca |
tacchrutvā vacanaṃ tasyāḥ śūlapāṇistvarānvitaḥ
||40||तदाऽऽगच्छन्तु तृप्यन्तु मच्छिवाः पिशितेन वः ।
व्यास उवाच ।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्याः शूलपाणिस्त्वरान्वितः
gatvā''ha daityarājānaṃ śumbhaṃ sadasi saṃsthitam |
śiva uvāca |
rājan dūto'hamambāyāstripurāntakaro haraḥ
||41||गत्वाऽऽह दैत्यराजानं शुम्भं सदसि संस्थितम् ।
शिव उवाच ।
राजन् दूतोऽहमम्बायास्त्रिपुरान्तकरो हरः
tvatsakāśamihāyāto hitaṃ kartuṃ tavākhilam |
tyaktvā svargaṃ tathā bhūmiṃ yūyaṃ gacchata satvaram
||42||त्वत्सकाशमिहायातो हितं कर्तुं तवाखिलम् ।
त्यक्त्वा स्वर्गं तथा भूमिं यूयं गच्छत सत्वरम्
pātālaṃ yatra prahlādo baliśca balināṃ varaḥ |
athavā maraṇecchā cettarhyāgacchata satvaram
||43||पातालं यत्र प्रह्लादो बलिश्च बलिनां वरः ।
अथवा मरणेच्छा चेत्तर्ह्यागच्छत सत्वरम्
saṃgrāme vo haniṣyāmi sarvānevāhamāśu vai |
ityuvāca mahārājñī yuṣmatkalyāṇahetave
||44||संग्रामे वो हनिष्यामि सर्वानेवाहमाशु वै ।
इत्युवाच महाराज्ञी युष्मत्कल्याणहेतवे
vyāsa uvāca
iti daityavarāndevīvākyaṃ pīyūṣasannibham |
hitakṛcchrāvayitvā sa pratyāyātaśca śūlabhṛt
||45||इति दैत्यवरान्देवीवाक्यं पीयूषसन्निभम् ।
हितकृच्छ्रावयित्वा स प्रत्यायातश्च शूलभृत्
yayāsau preritaḥ śaṃbhurdūtatve dānavānprati |
śivadūtīti vikhyātā jātā tribhuvane'khile
||46||ययासौ प्रेरितः शंभुर्दूतत्वे दानवान्प्रति ।
शिवदूतीति विख्याता जाता त्रिभुवनेऽखिले
te'pi śrutvā vaco devyāḥ śaṅkaroktaṃ tuduṣkaram |
yuddhāya niryayuḥ śīghraṃ daṃśitāḥ śastrapāṇayaḥ
||47||तेऽपि श्रुत्वा वचो देव्याः शङ्करोक्तं तुदुष्करम् ।
युद्धाय निर्ययुः शीघ्रं दंशिताः शस्त्रपाणयः
tarasā raṇamāgatya caṇḍikāṃ prati dānavāḥ |
nirjaghnuśca śaraistīkṣṇaiḥ karṇākṛṣṭaiḥ śilāśitaiḥ
||48||तरसा रणमागत्य चण्डिकां प्रति दानवाः ।
निर्जघ्नुश्च शरैस्तीक्ष्णैः कर्णाकृष्टैः शिलाशितैः
kālikā śūlapātaistān gadāśaktividāritān |
kurvantī vyacarattatra bhakṣayantī ca dānavān
||49||कालिका शूलपातैस्तान् गदाशक्तिविदारितान् ।
कुर्वन्ती व्यचरत्तत्र भक्षयन्ती च दानवान्
kamaṇḍalujalākṣepagataprāṇān mahābalān |
brahmāṇī cākarottatra dānavānsamarāṅgaṇe
||50||कमण्डलुजलाक्षेपगतप्राणान् महाबलान् ।
ब्रह्माणी चाकरोत्तत्र दानवान्समराङ्गणे
māheśvarī vṛṣārūḍhā triśūlenātiraṃhasā |
jaghāna dānavānsaṃkhye pātayāmāsa bhūtale
||51||माहेश्वरी वृषारूढा त्रिशूलेनातिरंहसा ।
जघान दानवान्संख्ये पातयामास भूतले
vaiṣṇavī cakrapātena gadāpātena dānavān |
gataprāṇāṃścakārāśu cottamāṅgavivarjitān
||52||वैष्णवी चक्रपातेन गदापातेन दानवान् ।
गतप्राणांश्चकाराशु चोत्तमाङ्गविवर्जितान्
aindrī vajraprahāreṇa pātayāmāsa bhūtale |
airāvatakarāghātapīḍitāndaityapuṅgavān
||53||ऐन्द्री वज्रप्रहारेण पातयामास भूतले ।
ऐरावतकराघातपीडितान्दैत्यपुङ्गवान्
vārāhī tuṇḍaghātena daṃṣṭrāgrapātanena ca |
jaghāna krodhasaṃyuktā śataśo daityadānavān
||54||वाराही तुण्डघातेन दंष्ट्राग्रपातनेन च ।
जघान क्रोधसंयुक्ता शतशो दैत्यदानवान्
nārasiṃhī nakhaistīvrairdāritāndaityapuṅgavān |
bhakṣayantī cacārājau nanāda ca muhurmuhuḥ
||55||नारसिंही नखैस्तीव्रैर्दारितान्दैत्यपुङ्गवान् ।
भक्षयन्ती चचाराजौ ननाद च मुहुर्मुहुः
śivadūtī aṭṭahāsaiḥ pātayāmāsa bhūtale |
tāṃścakhādātha cāmuṇḍā kālikā ca tvarānvitā
||56||शिवदूती अट्टहासैः पातयामास भूतले ।
तांश्चखादाथ चामुण्डा कालिका च त्वरान्विता
śikhisaṃsthā ca kaumārī karṇākṛṣṭaiḥ śilāśitaiḥ |
nijaghāna raṇe śatrūndevānāṃ ca hitāya vai
||57||शिखिसंस्था च कौमारी कर्णाकृष्टैः शिलाशितैः ।
निजघान रणे शत्रून्देवानां च हिताय वै
vāruṇī pāśasambaddhāndaityānsamaramastake |
pātayāmāsa tatpṛṣṭhe mūrcchitāngatacetanān
||58||वारुणी पाशसम्बद्धान्दैत्यान्समरमस्तके ।
पातयामास तत्पृष्ठे मूर्च्छितान्गतचेतनान्
evaṃ mātṛgaṇenājāvativīryaparākramam |
marditaṃ dānavaṃ sainyaṃ palāyanaparaṃ hyabhūt
||59||एवं मातृगणेनाजावतिवीर्यपराक्रमम् ।
मर्दितं दानवं सैन्यं पलायनपरं ह्यभूत्
bumbāravastu sumahānabhūttatra balārṇave |
puṣpavṛṣṭiṃ tadā devāścakrurdevyā gaṇopari
||60||बुम्बारवस्तु सुमहानभूत्तत्र बलार्णवे ।
पुष्पवृष्टिं तदा देवाश्चक्रुर्देव्या गणोपरि
tacchrutvā ninadaṃ ghoraṃ jayaśabdaṃ ca dānavāḥ |
raktabījaścukopāśu dṛṣṭvā daityānpalāyitān
||61||तच्छ्रुत्वा निनदं घोरं जयशब्दं च दानवाः ।
रक्तबीजश्चुकोपाशु दृष्ट्वा दैत्यान्पलायितान्
garjamānāṃstathā devānvīkṣya daityo mahābalaḥ |
raktabījastu tejasvī raṇamabhyāyayau tadā
||62||गर्जमानांस्तथा देवान्वीक्ष्य दैत्यो महाबलः ।
रक्तबीजस्तु तेजस्वी रणमभ्याययौ तदा
sāyudho rathasaṃviṣṭaḥ kurvañjyāśabdamadbhutam |
ājagāma tadā devīṃ krodharaktekṣaṇodyataḥ
||63||सायुधो रथसंविष्टः कुर्वञ्ज्याशब्दमद्भुतम् ।
आजगाम तदा देवीं क्रोधरक्तेक्षणोद्यतः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe raktabījena devyā yuddhavarṇanaṃ nāmāṣṭāviśo'dhyāyaḥ || 28 ||