tāmracikṣurākhyavadhavarṇanam
vyāsa uvāca
durmukhaṃ nihataṃ śrutvā mahiṣaḥ krodhamūrcchitaḥ |
uvāca dānavānsarvānkiṃ jātamiti cāsakṛt
||1||दुर्मुखं निहतं श्रुत्वा महिषः क्रोधमूर्च्छितः ।
उवाच दानवान्सर्वान्किं जातमिति चासकृत्
nihatau dānavau śūrau raṇe durmukhabāṣkalau |
tanvyā tatparamāścaryaṃ paśyantu daivaceṣṭitam
||2||निहतौ दानवौ शूरौ रणे दुर्मुखबाष्कलौ ।
तन्व्या तत्परमाश्चर्यं पश्यन्तु दैवचेष्टितम्
kālo hi balavānkartā satataṃ sukhaduḥkhayoḥ |
narāṇāṃ paratantrāṇāṃ puṇyapāpānuyogataḥ
||3||कालो हि बलवान्कर्ता सततं सुखदुःखयोः ।
नराणां परतन्त्राणां पुण्यपापानुयोगतः
nihatau dānavaśreṣṭhau kiṃ kartavyamataḥ param |
bruvantu militāḥ sarve yadyuktaṃ kāryasaṅkaṭe
||4||निहतौ दानवश्रेष्ठौ किं कर्तव्यमतः परम् ।
ब्रुवन्तु मिलिताः सर्वे यद्युक्तं कार्यसङ्कटे
vyāsa uvāca
evaṃ bruvati rājendra mahiṣe'tibalānvite |
cikṣurākhyastu senānīstamuvāca mahārathaḥ
||5||एवं ब्रुवति राजेन्द्र महिषेऽतिबलान्विते ।
चिक्षुराख्यस्तु सेनानीस्तमुवाच महारथः
rājannahaṃ haniṣyāmi kā cintā strīvihiṃsane |
ityuktvā svabalairyuktaḥ prayayau rathasaṃyutaḥ
||6||राजन्नहं हनिष्यामि का चिन्ता स्त्रीविहिंसने ।
इत्युक्त्वा स्वबलैर्युक्तः प्रययौ रथसंयुतः
dvitīyaṃ pārṣṇirakṣaṃ tu kṛtvā tāmraṃ mahābalam |
mahatā sainyaghoṣeṇa pūrayangaganaṃ diśaḥ
||7||द्वितीयं पार्ष्णिरक्षं तु कृत्वा ताम्रं महाबलम् ।
महता सैन्यघोषेण पूरयन्गगनं दिशः
tamāgacchantamālokya devī bhagavatī śivā |
cakāra śaṅkhajyāghoṣaṃ ghaṇṭānādaṃ mahādbhutam
||8||तमागच्छन्तमालोक्य देवी भगवती शिवा ।
चकार शङ्खज्याघोषं घण्टानादं महाद्भुतम्
tatrasustena śabdena te ca sarve surārayaḥ |
kimetaditi bhāṣanto dudruvurbhayakampitāḥ
||9||तत्रसुस्तेन शब्देन ते च सर्वे सुरारयः ।
किमेतदिति भाषन्तो दुद्रुवुर्भयकम्पिताः
cikṣurākhyastu tāndṛṣṭvā palāyanaparāyaṇān |
uvācātīva saṃkuddhaḥ kiṃ bhayaṃ vaḥ samāgatam
||10||चिक्षुराख्यस्तु तान्दृष्ट्वा पलायनपरायणान् ।
उवाचातीव संकुद्धः किं भयं वः समागतम्
adyaivāhaṃ haniṣyāmi bāṇairbālāṃ madonnatām |
tiṣṭhantvatra bhayaṃ tyaktvā daityāḥ samaramūrdhani
||11||अद्यैवाहं हनिष्यामि बाणैर्बालां मदोन्नताम् ।
तिष्ठन्त्वत्र भयं त्यक्त्वा दैत्याः समरमूर्धनि
ityuktvā dānavaśreṣṭhaścāpapāṇirbalānvitaḥ |
āgatya saṅgare devīmityuvāca gatavyathaḥ
||12||इत्युक्त्वा दानवश्रेष्ठश्चापपाणिर्बलान्वितः ।
आगत्य सङ्गरे देवीमित्युवाच गतव्यथः
kiṃ garjasi viśālākṣi bhīṣayantītarānnarān |
nāhaṃ bibhemi tanvaṅgi śrutvā te'dya viceṣṭitam
||13||किं गर्जसि विशालाक्षि भीषयन्तीतरान्नरान् ।
नाहं बिभेमि तन्वङ्गि श्रुत्वा तेऽद्य विचेष्टितम्
strīvadhe dūṣaṇaṃ jñātvā tathaivākīrtisambhavam |
upekṣāṃ kurute cittaṃ madīyaṃ vāmalocane
||14||स्त्रीवधे दूषणं ज्ञात्वा तथैवाकीर्तिसम्भवम् ।
उपेक्षां कुरुते चित्तं मदीयं वामलोचने
strīṇāṃ yuddhaṃ kaṭākṣaiśca tathā hāvaiśca sundari |
na śastrairvihitaṃ kvāpi tvādṛśīnāṃ kadācana
||15||स्त्रीणां युद्धं कटाक्षैश्च तथा हावैश्च सुन्दरि ।
न शस्त्रैर्विहितं क्वापि त्वादृशीनां कदाचन
puṣpairapi na yoddhavyaṃ kiṃ punarniśitaiḥ śaraiḥ |
bhavādṛśīnāṃ deheṣu dunoti mālatīdalam
||16||पुष्पैरपि न योद्धव्यं किं पुनर्निशितैः शरैः ।
भवादृशीनां देहेषु दुनोति मालतीदलम्
dhigjanma mānuṣe loke kṣātradharmānujīvinām |
lālito'yaṃ priyo dehaḥ kṛntanīyaḥ śitaiḥ śaraiḥ
||17||धिग्जन्म मानुषे लोके क्षात्रधर्मानुजीविनाम् ।
लालितोऽयं प्रियो देहः कृन्तनीयः शितैः शरैः
tailābhyaṅgaiḥ puṣpavātaistathā miṣṭānnabhojanaiḥ |
poṣito'yaṃ priyo deho ghātanīyaḥ pareṣubhiḥ
||18||तैलाभ्यङ्गैः पुष्पवातैस्तथा मिष्टान्नभोजनैः ।
पोषितोऽयं प्रियो देहो घातनीयः परेषुभिः
dehaṃ chittvāsidhārābhirdhanabhṛjjāyate naraḥ |
dhigdhanaṃ duḥkhadaṃ pūrvaṃ paścātkiṃ sukhadaṃ bhavet
||19||देहं छित्त्वासिधाराभिर्धनभृज्जायते नरः ।
धिग्धनं दुःखदं पूर्वं पश्चात्किं सुखदं भवेत्
tvamapyajñaiva vāmoru yuddhamākāṅkṣase yataḥ |
sukhaṃ sambhogajaṃ tyaktvā kaṃ guṇaṃ vetsi saṅgare
||20||त्वमप्यज्ञैव वामोरु युद्धमाकाङ्क्षसे यतः ।
सुखं सम्भोगजं त्यक्त्वा कं गुणं वेत्सि सङ्गरे
khaḍgapātaṃ gadāghātaṃ bhedanañja śilīmukhaiḥ |
maraṇānte tu saṃskāro gomāyumukhakarṣaṇam
||21||खड्गपातं गदाघातं भेदनञ्ज शिलीमुखैः ।
मरणान्ते तु संस्कारो गोमायुमुखकर्षणम्
tasyaiva kavibhirdhūrtaiḥ kṛtaṃ cātīva śaṃsanam |
raṇe mṛtānāṃ svaḥprāptirarthavādo'sti kevalaḥ
||22||तस्यैव कविभिर्धूर्तैः कृतं चातीव शंसनम् ।
रणे मृतानां स्वःप्राप्तिरर्थवादोऽस्ति केवलः
tasmād gaccha varārohe yatra te ramate manaḥ |
bhaja vā bhūpatiṃ nāthaṃ hayāriṃ suramardanam
||23||तस्माद् गच्छ वरारोहे यत्र ते रमते मनः ।
भज वा भूपतिं नाथं हयारिं सुरमर्दनम्
vyāsa uvāca
evaṃ bruvāṇaṃ taṃ daityaṃ provāca jagadambikā |
kiṃ mṛṣā bhāṣase mūḍha buddhimāniva paṇḍitaḥ
||24||एवं ब्रुवाणं तं दैत्यं प्रोवाच जगदम्बिका ।
किं मृषा भाषसे मूढ बुद्धिमानिव पण्डितः
nītiśāstraṃ na jānāsi vidyāṃ cānvīkṣikīṃ tathā |
na sevitāstvayā vṛddhā na dharme matirasti te
||25||नीतिशास्त्रं न जानासि विद्यां चान्वीक्षिकीं तथा ।
न सेवितास्त्वया वृद्धा न धर्मे मतिरस्ति ते
mūrkhasevāparo yasmāttasmāttvaṃ mūrkha eva hi |
rājadharmaṃ na jānāsi kiṃ bravīṣi mamāgrataḥ
||26||मूर्खसेवापरो यस्मात्तस्मात्त्वं मूर्ख एव हि ।
राजधर्मं न जानासि किं ब्रवीषि ममाग्रतः
saṃgrāme mahiṣaṃ hatvā kṛtvā rudhirakardamam |
yaśaḥstambhaṃ sthiraṃ kṛtvā gamiṣyāmi yathāsukham
||27||संग्रामे महिषं हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम् ।
यशःस्तम्भं स्थिरं कृत्वा गमिष्यामि यथासुखम्
devānāṃ duḥkhadātāraṃ dānavaṃ madagarvitam |
haniṣye'haṃ durācāraṃ yuddhaṃ kuru sthiro bhava
||28||देवानां दुःखदातारं दानवं मदगर्वितम् ।
हनिष्येऽहं दुराचारं युद्धं कुरु स्थिरो भव
jīvitecchāsti cenmūḍha mahiṣasya tathā tava |
tadā gacchantu pātālaṃ dānavāḥ sarva eva te
||29||जीवितेच्छास्ति चेन्मूढ महिषस्य तथा तव ।
तदा गच्छन्तु पातालं दानवाः सर्व एव ते
mumūrṣā yadi vaścitte yuddhaṃ kurvantu satvarāḥ |
sarvāneva vadhiṣyāmi niścayo'yaṃ mamādhunā
||30||मुमूर्षा यदि वश्चित्ते युद्धं कुर्वन्तु सत्वराः ।
सर्वानेव वधिष्यामि निश्चयोऽयं ममाधुना
vyāsa uvāca
tacchrutvā vacanaṃ tasyā dānavo baladarpitaḥ |
mumoca bāṇavṛṣṭiṃ tāṃ ghanavṛṣṭimivāparām
||31||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या दानवो बलदर्पितः ।
मुमोच बाणवृष्टिं तां घनवृष्टिमिवापराम्
ciccheda tasya sā bāṇānsvabāṇairniśitaistadā |
jaghāna taṃ tathā ghorairāśīviṣasamaiḥ śaraiḥ
||32||चिच्छेद तस्य सा बाणान्स्वबाणैर्निशितैस्तदा ।
जघान तं तथा घोरैराशीविषसमैः शरैः
yuddhaṃ parasparaṃ tatra babhūva vismayapradam |
gadayā ghātayāmāsa taṃ rathājjagadambikā
||33||युद्धं परस्परं तत्र बभूव विस्मयप्रदम् ।
गदया घातयामास तं रथाज्जगदम्बिका
mūrcchāṃ prāpa sa duṣṭātmā gadayābhihato bhṛśam |
muhūrtadvayamātraṃ tu rathopastha ivācalaḥ
||34||मूर्च्छां प्राप स दुष्टात्मा गदयाभिहतो भृशम् ।
मुहूर्तद्वयमात्रं तु रथोपस्थ इवाचलः
taṃ tathā mūrcchitaṃ dṛṣṭvā tāmraḥ parabalārdanaḥ |
ājagāma raṇe yoddhuṃ caṇḍikāṃ prati cāpalāt
||35||तं तथा मूर्च्छितं दृष्ट्वा ताम्रः परबलार्दनः ।
आजगाम रणे योद्धुं चण्डिकां प्रति चापलात्
āgacchantaṃ tu taṃ vīkṣya hasantī prāha caṇḍikā |
ehyehi dānavaśreṣṭha yamalokaṃ nayāmyaham
||36||आगच्छन्तं तु तं वीक्ष्य हसन्ती प्राह चण्डिका ।
एह्येहि दानवश्रेष्ठ यमलोकं नयाम्यहम्
kiṃ bhavadbhiḥ samāyātairabalaiśca gatāyuṣaiḥ |
mahiṣaḥ kiṃ gṛhe mūḍhaḥ karoti jīvanodyamam
||37||किं भवद्भिः समायातैरबलैश्च गतायुषैः ।
महिषः किं गृहे मूढः करोति जीवनोद्यमम्
kiṃ bhavadbhirhatairmandairmamāpi viphalaḥ śramaḥ |
ahate mahiṣe pāpe suraśatrau durātmani
||38||किं भवद्भिर्हतैर्मन्दैर्ममापि विफलः श्रमः ।
अहते महिषे पापे सुरशत्रौ दुरात्मनि
tasmādyūyaṃ gṛhaṃ gatvā mahiṣaṃ preṣayantviha |
paśyenmāṃ so'pi mandātmā yādṛśīṃ tādṛśīṃ sthitām
||39||तस्माद्यूयं गृहं गत्वा महिषं प्रेषयन्त्विह ।
पश्येन्मां सोऽपि मन्दात्मा यादृशीं तादृशीं स्थिताम्
tāmrastadvacanaṃ śrutvā bāṇavṛṣṭiṃ cakāra ha |
caṇḍikāṃ prati kopena karṇākṛṣṭaśarāsanaḥ
||40||ताम्रस्तद्वचनं श्रुत्वा बाणवृष्टिं चकार ह ।
चण्डिकां प्रति कोपेन कर्णाकृष्टशरासनः
bhagavatyapi tāmrākṣī samākṛṣya śarāsanam |
bāṇānmumoca tarasā hantukāmā surāhitam
||41||भगवत्यपि ताम्राक्षी समाकृष्य शरासनम् ।
बाणान्मुमोच तरसा हन्तुकामा सुराहितम्
cikṣurākhyo'pibalavānmūrcchāṃ tyaktvotthitaḥ punaḥ |
gṛhītvā saśaraṃ cāpaṃ tasthau tatsammukhaḥ kṣaṇāt
||42||चिक्षुराख्योऽपिबलवान्मूर्च्छां त्यक्त्वोत्थितः पुनः ।
गृहीत्वा सशरं चापं तस्थौ तत्सम्मुखः क्षणात्
cikṣurākhyaśca tāmraśca dvāvapyatibalotkaṭau |
yuyudhāte mahāvīrau saha devyā raṇāṅgaṇe
||43||चिक्षुराख्यश्च ताम्रश्च द्वावप्यतिबलोत्कटौ ।
युयुधाते महावीरौ सह देव्या रणाङ्गणे
kupitā ca mahāmāyā vavarṣa śarasantatim |
cakāra dānavān sarvān bāṇakṣatatanucchadān
||44||कुपिता च महामाया ववर्ष शरसन्ततिम् ।
चकार दानवान् सर्वान् बाणक्षततनुच्छदान्
asurāḥ krodhasammūḍhā babhūvuḥ śaratāḍitāḥ |
cikṣipuḥ śarajālāni devīṃ prati ruṣānvitāḥ
||45||असुराः क्रोधसम्मूढा बभूवुः शरताडिताः ।
चिक्षिपुः शरजालानि देवीं प्रति रुषान्विताः
babhuste rākṣasāstatra kiṃśukā iva puṣpiṇaḥ |
śilīmukhakṣatāḥ sarve vasante ca vane raṇe
||46||बभुस्ते राक्षसास्तत्र किंशुका इव पुष्पिणः ।
शिलीमुखक्षताः सर्वे वसन्ते च वने रणे
babhūva tumulaṃ yuddhaṃ tāmreṇa saha saṃyuge |
vismayaṃ paramaṃ jagmurdevā ye prekṣakāḥ sthitāḥ
||47||बभूव तुमुलं युद्धं ताम्रेण सह संयुगे ।
विस्मयं परमं जग्मुर्देवा ये प्रेक्षकाः स्थिताः
tāmro musalamādāya lohajaṃ dāruṇaṃ dṛḍham |
jaghāna mastake siṃhaṃ jahāsa ca nanarda ca
||48||ताम्रो मुसलमादाय लोहजं दारुणं दृढम् ।
जघान मस्तके सिंहं जहास च ननर्द च
nardamānaṃ tadā taṃ tu dṛṣṭvā devī ruṣānvitā |
khaḍgena śitadhāreṇa śiraściccheda satvarā
||49||नर्दमानं तदा तं तु दृष्ट्वा देवी रुषान्विता ।
खड्गेन शितधारेण शिरश्चिच्छेद सत्वरा
chinne śirasi tāmrastu viśīrṣo musalī balī |
babhrāma kṣaṇamātraṃ tu papāta raṇamastake
||50||छिन्ने शिरसि ताम्रस्तु विशीर्षो मुसली बली ।
बभ्राम क्षणमात्रं तु पपात रणमस्तके
patitaṃ tāmramālokya cikṣurākhyo mahābalaḥ |
khaḍgamādāya tarasā dudrāva caṇḍikāṃ prati
||51||पतितं ताम्रमालोक्य चिक्षुराख्यो महाबलः ।
खड्गमादाय तरसा दुद्राव चण्डिकां प्रति
bhagavatyapi taṃ dṛṣṭvā khaḍgapāṇimupāgatam |
dānavaṃ pañcabhirbāṇairjaghāna tarasā raṇe
||52||भगवत्यपि तं दृष्ट्वा खड्गपाणिमुपागतम् ।
दानवं पञ्चभिर्बाणैर्जघान तरसा रणे
ekena pātitaṃ khaḍgaṃ dvitīyena tu tatkaraḥ |
kaṇṭhācca mastakaṃ tasya kṛntitaṃ cāparaiḥ śaraiḥ
||53||एकेन पातितं खड्गं द्वितीयेन तु तत्करः ।
कण्ठाच्च मस्तकं तस्य कृन्तितं चापरैः शरैः
evaṃ tau nihatau kūrau rākṣasau raṇadurmadau |
bhagnaṃ sainyaṃ tayostūrṇaṃ dikṣu santrastamānasam
||54||एवं तौ निहतौ कूरौ राक्षसौ रणदुर्मदौ ।
भग्नं सैन्यं तयोस्तूर्णं दिक्षु सन्त्रस्तमानसम्
devāśca muditāḥ sarve dṛṣṭvā tau nihatau raṇe |
puṣpavṛṣṭiṃ mudā cakrurjayaśabdaṃ nabhaḥsthitāḥ
||55||देवाश्च मुदिताः सर्वे दृष्ट्वा तौ निहतौ रणे ।
पुष्पवृष्टिं मुदा चक्रुर्जयशब्दं नभःस्थिताः
ṛṣayo devagandharvā vetālāḥ siddhacāraṇāḥ |
ūcuste jaya devīti cāmbiketi punaḥ punaḥ
||56||ऋषयो देवगन्धर्वा वेतालाः सिद्धचारणाः ।
ऊचुस्ते जय देवीति चाम्बिकेति पुनः पुनः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe tāmracikṣurākhyavadhavarṇanaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14 ||