rājaputrīmandodarīvṛttavarṇanam
vyāsa uvāca
iti śrutvā vacastasya devī papraccha dānavam |
kā sā maṃdodarī nārī ko'sau tyakto nṛpastayā
||1||इति श्रुत्वा वचस्तस्य देवी पप्रच्छ दानवम् ।
का सा मंदोदरी नारी कोऽसौ त्यक्तो नृपस्तया
śaṭhaḥ ko vā nṛpaḥ paścāttanme brūhi kathānakam |
vistareṇa yathā prāptaṃ duḥkhaṃ vanitayā punaḥ
||2||शठः को वा नृपः पश्चात्तन्मे ब्रूहि कथानकम् ।
विस्तरेण यथा प्राप्तं दुःखं वनितया पुनः
mahiṣa uvāca
siṃhalo nāma deśo 'sti vikhyātaḥ pṛthivītale |
ghanapādapasaṃyukto dhanadhānyasamṛddhimān
||3||सिंहलो नाम देशो ऽस्ति विख्यातः पृथिवीतले ।
घनपादपसंयुक्तो धनधान्यसमृद्धिमान्
caṃdrasenā'bhidhastatra rājā dharmaparāyaṇaḥ |
nyāyadaṃḍadharaḥ śāṃtaḥ prajāpālanatatparaḥ
||4||चंद्रसेनाऽभिधस्तत्र राजा धर्मपरायणः ।
न्यायदंडधरः शांतः प्रजापालनतत्परः
satyavādī mṛduḥ śūrastitikṣurnītisāgaraḥ |
śāstravitsarvadharmajño dhanurvede'tiniṣṭhitaḥ
||5||सत्यवादी मृदुः शूरस्तितिक्षुर्नीतिसागरः ।
शास्त्रवित्सर्वधर्मज्ञो धनुर्वेदेऽतिनिष्ठितः
tasya bhāryā varārohā sundarī subhagā śubhā |
sadācārā'tisumukhīṃ patibhaktiparāyaṇā
||6||तस्य भार्या वरारोहा सुन्दरी सुभगा शुभा ।
सदाचाराऽतिसुमुखीं पतिभक्तिपरायणा
nāmnā guṇavatī kāṃtā sarvalakṣaṇasaṃyutā |
suṣuve prathame garbhe putrīṃ sā cātisundarīm
||7||नाम्ना गुणवती कांता सर्वलक्षणसंयुता ।
सुषुवे प्रथमे गर्भे पुत्रीं सा चातिसुन्दरीम्
pitā cātīva saṃtuṣṭaḥ putrīṃ prāpya manoramām |
mandodarīti nāmāsyāḥ pitā cakre mudānvitaḥ
||8||पिता चातीव संतुष्टः पुत्रीं प्राप्य मनोरमाम् ।
मन्दोदरीति नामास्याः पिता चक्रे मुदान्वितः
iṃdoḥ kaleva cātyarthaṃ vavṛdhe sā dinedine |
daśavarṣā yadā jātā kanyā cātimanoharā
||9||इंदोः कलेव चात्यर्थं ववृधे सा दिनेदिने ।
दशवर्षा यदा जाता कन्या चातिमनोहरा
varārthaṃ nṛpatiścintāmavāpa ca dinedine |
madradeśādhipaḥ śūraḥ sudhanvā nāma pārthivaḥ
||10||वरार्थं नृपतिश्चिन्तामवाप च दिनेदिने ।
मद्रदेशाधिपः शूरः सुधन्वा नाम पार्थिवः
tasya putro'timedhāvī kaṃbugrīvo'tiviśrutaḥ |
brāhmaṇaiḥ kathito rājñe sa yukto'syā varaḥ śubhaḥ
||11||तस्य पुत्रोऽतिमेधावी कंबुग्रीवोऽतिविश्रुतः ।
ब्राह्मणैः कथितो राज्ञे स युक्तोऽस्या वरः शुभः
sarvalakṣaṇasaṃpannaḥ sarvavidyārthapāragaḥ |
rājñā pṛṣṭā tadā rājñā nāmnā guṇavatī priyā
||12||सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वविद्यार्थपारगः ।
राज्ञा पृष्टा तदा राज्ञा नाम्ना गुणवती प्रिया
kaṃbugrīvāya kanyāṃ svāṃ dāsyāmi varavarṇinīm |
sā tu patyurvacaḥ śrutvā putrīṃ papraccha sādaram
||13||कंबुग्रीवाय कन्यां स्वां दास्यामि वरवर्णिनीम् ।
सा तु पत्युर्वचः श्रुत्वा पुत्रीं पप्रच्छ सादरम्
vivāhaṃ te pitā kartuṃ kaṃbugrīveṇa vāṃchati |
tacchrutvā mātaraṃ prāha vākyaṃ mandodarī tadā
||14||विवाहं ते पिता कर्तुं कंबुग्रीवेण वांछति ।
तच्छ्रुत्वा मातरं प्राह वाक्यं मन्दोदरी तदा
nāhaṃ patiṃ kariṣyāmi necchā me'sti parigrahe |
kaumāraṃ vratamāsthāya kālaṃ neṣyāmi sarvathā
||15||नाहं पतिं करिष्यामि नेच्छा मेऽस्ति परिग्रहे ।
कौमारं व्रतमास्थाय कालं नेष्यामि सर्वथा
svātaṃtryeṇa cariṣyāmi tapastīvraṃ sadaiva hi |
pārataṃtrya paraṃduḥkhaṃ mātaḥ saṃsārasāgare
||16||स्वातंत्र्येण चरिष्यामि तपस्तीव्रं सदैव हि ।
पारतंत्र्य परंदुःखं मातः संसारसागरे
svātaṃtryā nmokṣamityāhuḥ paṇḍitāḥ śāstrakovidā |
tasmānmuktā bhaviṣyāmi patyā me na prayojanam
||17||स्वातंत्र्या न्मोक्षमित्याहुः पण्डिताः शास्त्रकोविदा ।
तस्मान्मुक्ता भविष्यामि पत्या मे न प्रयोजनम्
vivāhe vartamāne tu pāvakasya ca sannidhau |
vaktavyaṃ vacanaṃ samyaktvadadhīnā'smi sarvadā
||18||विवाहे वर्तमाने तु पावकस्य च सन्निधौ ।
वक्तव्यं वचनं सम्यक्त्वदधीनाऽस्मि सर्वदा
śvaśrūdevaravargāṇāṃ dāsītvaṃ śvaśurālaye |
paticiṃttānuvartitvaṃ duḥkhāduḥ khataraṃ smṛtam
||19||श्वश्रूदेवरवर्गाणां दासीत्वं श्वशुरालये ।
पतिचिंत्तानुवर्तित्वं दुःखादुः खतरं स्मृतम्
kadācitpatiranyāṃ vā kāminīṃ ca bhajedyadi |
tadā mahattaraṃ duḥkhaṃ sapatnīsaṃbhavaṃ bhavet
||20||कदाचित्पतिरन्यां वा कामिनीं च भजेद्यदि ।
तदा महत्तरं दुःखं सपत्नीसंभवं भवेत्
taderṣyā jāyate patyau kleśaścāpi bhavedatha |
saṃsāre kva sukhaṃ mātarnārīṇāṃ ca viśeṣataḥ
||21||तदेर्ष्या जायते पत्यौ क्लेशश्चापि भवेदथ ।
संसारे क्व सुखं मातर्नारीणां च विशेषतः
svabhāvātparatantrāṇāṃ saṃsāre svapnadharmiṇi |
śrutaṃ mayā purā mātaruttānacaraṇātmajaḥ
||22||स्वभावात्परतन्त्राणां संसारे स्वप्नधर्मिणि ।
श्रुतं मया पुरा मातरुत्तानचरणात्मजः
uttamaḥ sarvadharmajño dhuvādavarajo nṛpaḥ |
patnīṃ dharmaparāṃ sādhvīṃ patibhaktiparāyaṇām
||23||उत्तमः सर्वधर्मज्ञो धुवादवरजो नृपः ।
पत्नीं धर्मपरां साध्वीं पतिभक्तिपरायणाम्
aparādhaṃ vinā kāṃtāṃ tyaktavānvipine priyām |
evaṃvidhāni duḥkhāni vidyamāne tu bhartari
||24||अपराधं विना कांतां त्यक्तवान्विपिने प्रियाम् ।
एवंविधानि दुःखानि विद्यमाने तु भर्तरि
kālayogānmṛte tasminnārī syād duḥkhabhājanam |
vaidhavyaṃ paramaṃ duḥkhaṃ śoka saṃtāpakārakam
||25||कालयोगान्मृते तस्मिन्नारी स्याद् दुःखभाजनम् ।
वैधव्यं परमं दुःखं शोक संतापकारकम्
paroṣi(pi?)tapatitve'pi duḥkhaṃ syādadhikaṃ gṛhe |
madanāgnividagdhāyāḥ kiṃ sukha pati saṃgajam
||26||परोषि(पि?)तपतित्वेऽपि दुःखं स्यादधिकं गृहे ।
मदनाग्निविदग्धायाः किं सुख पति संगजम्
tasmātpatirna kartavyaḥ sarvatheti matirmama |
evaṃ proktā tadā mātā patiṃ prāha nṛpātmajā
||27||तस्मात्पतिर्न कर्तव्यः सर्वथेति मतिर्मम ।
एवं प्रोक्ता तदा माता पतिं प्राह नृपात्मजा
na ca vāṃchati bhartāraṃ kaumāravratadhāriṇī |
vratajāpyaparā nityaṃ saṃsārādvimukhī sadā
||28||न च वांछति भर्तारं कौमारव्रतधारिणी ।
व्रतजाप्यपरा नित्यं संसाराद्विमुखी सदा
na kāṃkṣati patiṃ kartuṃ bahudoṣavicakṣaṇā |
bhāryāyā bhāṣitaṃ śrutvā tathaiva saṃsthito nṛpaḥ
||29||न कांक्षति पतिं कर्तुं बहुदोषविचक्षणा ।
भार्याया भाषितं श्रुत्वा तथैव संस्थितो नृपः
vivāho na kṛtaḥ putryā jñātvā bhāvavi varjitām |
vartamānā gṛheṣvevaṃ pitrā mātrā ca rakṣitā
||30||विवाहो न कृतः पुत्र्या ज्ञात्वा भाववि वर्जिताम् ।
वर्तमाना गृहेष्वेवं पित्रा मात्रा च रक्षिता
yauvanasyāṃkurā jātā nārīṇāṃ kāma dīpakāḥ |
tathā'pi sā vayasyābhiḥ preritā'pi punaḥ punaḥ
||31||यौवनस्यांकुरा जाता नारीणां काम दीपकाः ।
तथाऽपि सा वयस्याभिः प्रेरिताऽपि पुनः पुनः
cakame na patiṃ kartuṃ jñānārthapada bhāṣiṇī |
ekadodyānadeśe sā vihartuṃ bahupādape
||32||चकमे न पतिं कर्तुं ज्ञानार्थपद भाषिणी ।
एकदोद्यानदेशे सा विहर्तुं बहुपादपे
jagāma sumukhī premṇā sairaṃdhrīgaṇasevitā |
reme kṛśodarī tatrāpaśyatkusumitā latāḥ
||33||जगाम सुमुखी प्रेम्णा सैरंध्रीगणसेविता ।
रेमे कृशोदरी तत्रापश्यत्कुसुमिता लताः
puṣpāṇi cinvatī ramyā vayasyābhiḥ samāvṛtā |
kosalādhipatistatra mārge daivavaśāttadā
||34||पुष्पाणि चिन्वती रम्या वयस्याभिः समावृता ।
कोसलाधिपतिस्तत्र मार्गे दैववशात्तदा
ājagāma mahāvīro vīraseno'tiviśrutaḥ |
ekākī rathamārūḍhaḥ katicitsevakairvṛtaḥ
||35||आजगाम महावीरो वीरसेनोऽतिविश्रुतः ।
एकाकी रथमारूढः कतिचित्सेवकैर्वृतः
sainyaṃ ca pṛṣṭhatastasya samāyāti śanaiḥ śanaiḥ |
dṛṣṭastasyā vayasyā tu dūrataḥ pārthivastadā
||36||सैन्यं च पृष्ठतस्तस्य समायाति शनैः शनैः ।
दृष्टस्तस्या वयस्या तु दूरतः पार्थिवस्तदा
maṃdodaryai tathā proktaṃ samāyāti naraḥ pathi |
rathārūḍho mahābāhū rūpavānmadano'paraḥ
||37||मंदोदर्यै तथा प्रोक्तं समायाति नरः पथि ।
रथारूढो महाबाहू रूपवान्मदनोऽपरः
manye'haṃ nṛpatiḥ kaścitprāpto bhāgyavaśādiha |
evaṃ bruvatyāṃ tatrāsau kośalendraḥ samāgataḥ
||38||मन्येऽहं नृपतिः कश्चित्प्राप्तो भाग्यवशादिह ।
एवं ब्रुवत्यां तत्रासौ कोशलेन्द्रः समागतः
dṛṣṭvā tāmasitāpāṃgīṃ vismayaṃ prāpa bhūpatiḥ |
uttīrya sa rathāttūrṇaṃ papraccha paricārikām
||39||दृष्ट्वा तामसितापांगीं विस्मयं प्राप भूपतिः ।
उत्तीर्य स रथात्तूर्णं पप्रच्छ परिचारिकाम्
keyaṃ bālā viśālākṣī kasya putrī vadāśu me |
evaṃ pṛṣṭā tu sairaṃdhrī tamuvāca śucismitā
||40||केयं बाला विशालाक्षी कस्य पुत्री वदाशु मे ।
एवं पृष्टा तु सैरंध्री तमुवाच शुचिस्मिता
prathamaṃ brūhi me vīra pṛcchāmi tvāṃ sulocanam |
ko'si tvaṃ kimihāyātaḥ kiṃ kāryaṃ vada sāṃpratam
||41||प्रथमं ब्रूहि मे वीर पृच्छामि त्वां सुलोचनम् ।
कोऽसि त्वं किमिहायातः किं कार्यं वद सांप्रतम्
iti pṛṣṭastu sairaṃdhryā tāmu vāca mahīpatiḥ |
kosalo nāma deśo'sti pṛthivyāṃ paramādbhutaḥ
||42||इति पृष्टस्तु सैरंध्र्या तामु वाच महीपतिः ।
कोसलो नाम देशोऽस्ति पृथिव्यां परमाद्भुतः
tasya pālayitā cāhaṃ vīrasenābhidhaḥ priye |
vāhinī pṛṣṭhataḥ kāmaṃ samāyāti caturvidhā
||43||तस्य पालयिता चाहं वीरसेनाभिधः प्रिये ।
वाहिनी पृष्ठतः कामं समायाति चतुर्विधा
mārgabhramādiha prāptaṃ viddhi māṃ kosalādhipam |
sairaṃdhryuvāca |
candrasenasutā rājannāmnā mandodarī kila
||44||मार्गभ्रमादिह प्राप्तं विद्धि मां कोसलाधिपम् ।
सैरंध्र्युवाच ।
चन्द्रसेनसुता राजन्नाम्ना मन्दोदरी किल
udyāne raṃtukāmeyaṃ prāptā kamala locanā |
śrutvā tadbhāṣitaṃ rājā pratyuvāca prasādhikām
||45||उद्याने रंतुकामेयं प्राप्ता कमल लोचना ।
श्रुत्वा तद्भाषितं राजा प्रत्युवाच प्रसाधिकाम्
sairaṃdhri caturā'si tvaṃ rājaputrīṃ prabodhaya |
kakutsthavaṃśajaścāhaṃ rājā'smi cārulocane
||46||सैरंध्रि चतुराऽसि त्वं राजपुत्रीं प्रबोधय ।
ककुत्स्थवंशजश्चाहं राजाऽस्मि चारुलोचने
gāṃdharveṇa vivāhena patiṃ māṃ kuru kāmini |
na me bhāryā'sti suśroṇi vayaso'dbhutayauvanām
||47||गांधर्वेण विवाहेन पतिं मां कुरु कामिनि ।
न मे भार्याऽस्ति सुश्रोणि वयसोऽद्भुतयौवनाम्
vāṃchāmi rūpasaṃpannāṃ sukulāṃ kāminīṃ kila |
athavā te pitā mahyaṃ vidhinā dātumarhati
||48||वांछामि रूपसंपन्नां सुकुलां कामिनीं किल ।
अथवा ते पिता मह्यं विधिना दातुमर्हति
anukūla patiścāhaṃ bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ |
mahiṣa uvāca |
ityā''karṇya vacastasya sairaṃdhrī prāha tāṃ tadā
||49||अनुकूल पतिश्चाहं भविष्यामि न संशयः ।
महिष उवाच ।
इत्याऽऽकर्ण्य वचस्तस्य सैरंध्री प्राह तां तदा
prahasya madhuraṃ vākyaṃ kāmaśāstraviśāradā |
mandodari nṛpaḥ prāptaḥ sūryavaṃśasamudbhavaḥ
||50||प्रहस्य मधुरं वाक्यं कामशास्त्रविशारदा ।
मन्दोदरि नृपः प्राप्तः सूर्यवंशसमुद्भवः
rūpavānbalavānkāṃto vayasā tvatsamaḥ punaḥ |
prītimānnṛpatirjātastvayi sundari sarvathā
||51||रूपवान्बलवान्कांतो वयसा त्वत्समः पुनः ।
प्रीतिमान्नृपतिर्जातस्त्वयि सुन्दरि सर्वथा
pitā'pi te viśālākṣi paritapyati sarvathā |
vivāhakālaṃ te jñātvā tvāṃ ca vairāgyasaṃyutām
||52||पिताऽपि ते विशालाक्षि परितप्यति सर्वथा ।
विवाहकालं ते ज्ञात्वा त्वां च वैराग्यसंयुताम्
ityāhā'smānsa nṛpatirviniḥśvasya punaḥ punaḥ |
putrīṃ prabodhayatvetāṃ sairaṃdhryaḥ sevane ratāḥ
||53||इत्याहाऽस्मान्स नृपतिर्विनिःश्वस्य पुनः पुनः ।
पुत्रीं प्रबोधयत्वेतां सैरंध्र्यः सेवने रताः
vaktuṃ śaktā vayaṃ na tvāṃ haṭhadharmaratāṃ punaḥ |
bhartuḥ śuśrūṣaṇaṃ strīṇāṃ paro dhamoṃ'bravīnmanuḥ
||54||वक्तुं शक्ता वयं न त्वां हठधर्मरतां पुनः ।
भर्तुः शुश्रूषणं स्त्रीणां परो धमोंऽब्रवीन्मनुः
bhartāraṃ sevamānā vai nārī svargamavāpnuyāt |
tasmātkuru viśālākṣi vivāhaṃ vidhipūrvakam
||55||भर्तारं सेवमाना वै नारी स्वर्गमवाप्नुयात् ।
तस्मात्कुरु विशालाक्षि विवाहं विधिपूर्वकम्
mandodaryuvāca
nā'haṃ patiṃ kariṣyāmi cariṣye tapamadbhutam |
nivāraya nṛpaṃ bāle kiṃ māṃ paśyati nistrapaḥ
||56||नाऽहं पतिं करिष्यामि चरिष्ये तपमद्भुतम् ।
निवारय नृपं बाले किं मां पश्यति निस्त्रपः
sairaṃdhryuvāca
durjayo devi kāmo'sau kālo'sau duratikramaḥ |
tasmānme vacanaṃ pathyaṃ kartumarhasi suṃdari
||57||दुर्जयो देवि कामोऽसौ कालोऽसौ दुरतिक्रमः ।
तस्मान्मे वचनं पथ्यं कर्तुमर्हसि सुंदरि
anyathā vyasanaṃ nūnamā patediti niścayaḥ |
iti tasyā vacaḥ śrutvā kanyo vācātha tāṃ sakhīm
||58||अन्यथा व्यसनं नूनमा पतेदिति निश्चयः ।
इति तस्या वचः श्रुत्वा कन्यो वाचाथ तां सखीम्
yadyadbhavettadbhavatu daivayogādasaṃśayam |
na vivāhaṃ kariṣye'haṃ sarvathā paricārike
||59||यद्यद्भवेत्तद्भवतु दैवयोगादसंशयम् ।
न विवाहं करिष्येऽहं सर्वथा परिचारिके
mahiṣa uvāca
iti tasyāstu nirbaṃdhaṃ jñātvā prāha nṛpaṃ punaḥ |
gaccha rājanyathā kāmaṃ neyamicchati satpatim
||60||इति तस्यास्तु निर्बंधं ज्ञात्वा प्राह नृपं पुनः ।
गच्छ राजन्यथा कामं नेयमिच्छति सत्पतिम्
nṛpastu tadvacaḥ śrutvā nirgataḥ saha senayā |
kośalānvimanā bhūtvā kāminīṃ prati niḥspṛhaḥ
||61||नृपस्तु तद्वचः श्रुत्वा निर्गतः सह सेनया ।
कोशलान्विमना भूत्वा कामिनीं प्रति निःस्पृहः
iti śrīdevī bhāgavate mahāpurāṇe pacamaskaṃdhe saptadaśo'dhyāyaḥ || 17 ||