devyā sugrīvadūtāya svavratakathanam
vyāsa uvāca
evaṃ stutā tadā devī daivataiḥ śatrutāpitaiḥ |
svaśarīrātparaṃ rūpaṃ prādurbhūtaṃ cakāra ha
||1||एवं स्तुता तदा देवी दैवतैः शत्रुतापितैः ।
स्वशरीरात्परं रूपं प्रादुर्भूतं चकार ह
pārvatyāstu śarīrādvai niḥsṛtā cāmbikā yadā |
kauśikīti samasteṣu tato lokeṣu paṭhyate
||2||पार्वत्यास्तु शरीराद्वै निःसृता चाम्बिका यदा ।
कौशिकीति समस्तेषु ततो लोकेषु पठ्यते
niḥsṛtāyāṃ tu tasyāṃ sā pārvatī tanuvyatyayāt |
kṛṣṇarūpātha sañjātā kālikā sā prakīrtitā
||3||निःसृतायां तु तस्यां सा पार्वती तनुव्यत्ययात् ।
कृष्णरूपाथ सञ्जाता कालिका सा प्रकीर्तिता
maṣīvarṇā mahāghorā daityānāṃ bhayavardhinī |
kālarātrīti sā proktā sarvakāmaphalapradā
||4||मषीवर्णा महाघोरा दैत्यानां भयवर्धिनी ।
कालरात्रीति सा प्रोक्ता सर्वकामफलप्रदा
ambikāyāḥ paraṃ rūpaṃ virarāja manoharam |
sarvabhūṣaṇasaṃyuktaṃ lāvaṇyaguṇasaṃyutam
||5||अम्बिकायाः परं रूपं विरराज मनोहरम् ।
सर्वभूषणसंयुक्तं लावण्यगुणसंयुतम्
tato'mbikā tadā devānityuvāca ha sasmitā |
tiṣṭhantu nirbhayā yūyaṃ haniṣyāmi ripūniha
||6||ततोऽम्बिका तदा देवानित्युवाच ह सस्मिता ।
तिष्ठन्तु निर्भया यूयं हनिष्यामि रिपूनिह
kāryaṃ vaḥ sarvathā kāryaṃ vihariṣyāmyahaṃ raṇe |
niśumbhādīnvadhiṣyāmi yuṣmākaṃ sukhahetave
||7||कार्यं वः सर्वथा कार्यं विहरिष्याम्यहं रणे ।
निशुम्भादीन्वधिष्यामि युष्माकं सुखहेतवे
ityuktvā sā tadā devī siṃhārūḍhā madotkaṭā |
kālikāṃ pārśvataḥ kṛtvā jagāma nagare ripoḥ
||8||इत्युक्त्वा सा तदा देवी सिंहारूढा मदोत्कटा ।
कालिकां पार्श्वतः कृत्वा जगाम नगरे रिपोः
sā gatvopavane tasthāvambikā kālikānvitā |
jagāvatha kalaṃ tatra jaganmohanamohanam
||9||सा गत्वोपवने तस्थावम्बिका कालिकान्विता ।
जगावथ कलं तत्र जगन्मोहनमोहनम्
śrutvā tanmadhuraṃ gānaṃ mohamīyuḥ khagā mṛgāḥ |
mudañca paramāṃ prāpuramarā gagane sthitāḥ
||10||श्रुत्वा तन्मधुरं गानं मोहमीयुः खगा मृगाः ।
मुदञ्च परमां प्रापुरमरा गगने स्थिताः
tasminnavasare tatra dānavau śumbhasevakau |
caṇḍamuṇḍābhidhau ghorau ramamāṇau yadṛcchayā
||11||तस्मिन्नवसरे तत्र दानवौ शुम्भसेवकौ ।
चण्डमुण्डाभिधौ घोरौ रममाणौ यदृच्छया
āgatau dadṛśāte tu tāṃ tadā divyarūpiṇīm |
ambikāṃ gānasaṃyuktāṃ kālikāṃ purataḥ sthitām
||12||आगतौ ददृशाते तु तां तदा दिव्यरूपिणीम् ।
अम्बिकां गानसंयुक्तां कालिकां पुरतः स्थिताम्
dṛṣṭvā tāṃ divyarūpāñca dānavau vismayānvitau |
jagmatustarasā pārśvaṃ śumbhasya nṛpasattama
||13||दृष्ट्वा तां दिव्यरूपाञ्च दानवौ विस्मयान्वितौ ।
जग्मतुस्तरसा पार्श्वं शुम्भस्य नृपसत्तम
tau gatvā taṃ samāsīnaṃ daityānāmadhipaṃ gṛhe |
ūcaturmadhurāṃ vāṇīṃ praṇamya śirasā nṛpam
||14||तौ गत्वा तं समासीनं दैत्यानामधिपं गृहे ।
ऊचतुर्मधुरां वाणीं प्रणम्य शिरसा नृपम्
rājan himālayātkāmaṃ kāminī kāmamohinī |
samprāptā siṃhamārūḍhā sarvalakṣaṇasaṃyutā
||15||राजन् हिमालयात्कामं कामिनी काममोहिनी ।
सम्प्राप्ता सिंहमारूढा सर्वलक्षणसंयुता
nedṛśī devaloke'sti na gandharvapure tathā |
na dṛṣṭā na śrutā kvāpi pṛthivyāṃ pramadottamā
||16||नेदृशी देवलोकेऽस्ति न गन्धर्वपुरे तथा ।
न दृष्टा न श्रुता क्वापि पृथिव्यां प्रमदोत्तमा
gānañca tādṛśaṃ rājan karoti janarañjanam |
mṛgāstiṣṭhanti tatpārśve mathurasvaramohitāḥ
||17||गानञ्च तादृशं राजन् करोति जनरञ्जनम् ।
मृगास्तिष्ठन्ति तत्पार्श्वे मथुरस्वरमोहिताः
jñāyatāṃ kasya putrīyaṃ kimarthamiha cāgatā |
gṛhyatāṃ rājaśārdūla tava yogyāsti kāminī
||18||ज्ञायतां कस्य पुत्रीयं किमर्थमिह चागता ।
गृह्यतां राजशार्दूल तव योग्यास्ति कामिनी
jñātvā''naya gṛhe bhāryāṃ kuru kalyāṇalocanām |
niścitaṃ nāsti saṃsāre nārī tvevaṃvidhā kila
||19||ज्ञात्वाऽऽनय गृहे भार्यां कुरु कल्याणलोचनाम् ।
निश्चितं नास्ति संसारे नारी त्वेवंविधा किल
devānāṃ sarvaratnāni gṛhītāni tvayā nṛpa |
kasmānnemāṃ varārohāṃ pragahṇāsi nṛpottama
||20||देवानां सर्वरत्नानि गृहीतानि त्वया नृप ।
कस्मान्नेमां वरारोहां प्रगह्णासि नृपोत्तम
indrasyairāvataḥ śrīmānpārijātatarustathā |
gṛhīto'śvaḥ saptamukhastvayā nṛpa balātkila
||21||इन्द्रस्यैरावतः श्रीमान्पारिजाततरुस्तथा ।
गृहीतोऽश्वः सप्तमुखस्त्वया नृप बलात्किल
vimānaṃ vaidhasaṃ divyaṃ marāladhvajasaṃyutam |
tvayāttaṃ ratnabhūtaṃ tadbalena nṛpa cādbhutam
||22||विमानं वैधसं दिव्यं मरालध्वजसंयुतम् ।
त्वयात्तं रत्नभूतं तद्बलेन नृप चाद्भुतम्
kuberasya nidhiḥ padmastvayā rājan samāhṛtaḥ |
chatraṃ jalapateḥ śubhraṃ gṛhītaṃ tattvayā balāt
||23||कुबेरस्य निधिः पद्मस्त्वया राजन् समाहृतः ।
छत्रं जलपतेः शुभ्रं गृहीतं तत्त्वया बलात्
pāśaścāpi niśumbhena bhrātrā tava nṛpottama |
gṛhīto'sti haṭhātkāmaṃ varuṇasya jitasya ca
||24||पाशश्चापि निशुम्भेन भ्रात्रा तव नृपोत्तम ।
गृहीतोऽस्ति हठात्कामं वरुणस्य जितस्य च
amlānapaṅkajāṃ tubhyaṃ mālāṃ jalanidhirdadau |
bhayāttava mahārāja ratnāni vividhāni ca
||25||अम्लानपङ्कजां तुभ्यं मालां जलनिधिर्ददौ ।
भयात्तव महाराज रत्नानि विविधानि च
mṛtyoḥ śaktiryamasyāpi daṇḍaḥ paramadāruṇaḥ |
tvayā jitvā hṛtaḥ kāmaṃ kimanyadvarṇyate nṛpa
||26||मृत्योः शक्तिर्यमस्यापि दण्डः परमदारुणः ।
त्वया जित्वा हृतः कामं किमन्यद्वर्ण्यते नृप
kāmadhenurgahītādya vartate sāgarodbhavā |
menakādyā vaśe rājaṃstava tiṣṭhanti cāpsarāḥ
||27||कामधेनुर्गहीताद्य वर्तते सागरोद्भवा ।
मेनकाद्या वशे राजंस्तव तिष्ठन्ति चाप्सराः
evaṃ sarvāṇi ratnāni tvayāttāni balādapi |
kasmānna gṛhyate kāntāratnameṣā varāṅganā
||28||एवं सर्वाणि रत्नानि त्वयात्तानि बलादपि ।
कस्मान्न गृह्यते कान्तारत्नमेषा वराङ्गना
sarvāṇi te gṛhasthāni ratnāni viśadānyatha |
anayā sambhaviṣyanti ratnabhūtāni bhūpate
||29||सर्वाणि ते गृहस्थानि रत्नानि विशदान्यथ ।
अनया सम्भविष्यन्ति रत्नभूतानि भूपते
triṣu lokeṣu daityendra nedṛśī vartate priyā |
tasmāttāmānayāśu tvaṃ kuru bhāryāṃ manoharām
||30||त्रिषु लोकेषु दैत्येन्द्र नेदृशी वर्तते प्रिया ।
तस्मात्तामानयाशु त्वं कुरु भार्यां मनोहराम्
vyāsa uvāca
iti śrutvā tayorvākyaṃ madhuraṃ madhurākṣaram |
prasannavadanaḥ prāha sugrīvaṃ sanidhau sthitam
||31||इति श्रुत्वा तयोर्वाक्यं मधुरं मधुराक्षरम् ।
प्रसन्नवदनः प्राह सुग्रीवं सनिधौ स्थितम्
gaccha sugrīva dūtatvaṃ kuru kāryaṃ vicakṣaṇa |
vaktavyañca tathā tatra yathābhyeti kṛśodarī
||32||गच्छ सुग्रीव दूतत्वं कुरु कार्यं विचक्षण ।
वक्तव्यञ्च तथा तत्र यथाभ्येति कृशोदरी
upāyau dvau prayoktavyau kāntāsu suvicakṣaṇaiḥ |
sāmadāne iti prāhuḥ śṛṅgārarasakovidāḥ
||33||उपायौ द्वौ प्रयोक्तव्यौ कान्तासु सुविचक्षणैः ।
सामदाने इति प्राहुः शृङ्गाररसकोविदाः
bhede prayujyamāne'pi rasābhāsastu jāyate |
nigrahe rasabhaṅgaḥ syāttasmāttau dūṣitau budhaiḥ
||34||भेदे प्रयुज्यमानेऽपि रसाभासस्तु जायते ।
निग्रहे रसभङ्गः स्यात्तस्मात्तौ दूषितौ बुधैः
sāmadānamukhairvākyaiḥ ślakṣṇairnarmayutaistathā |
kā na yāti vaśe dūta kāminī kāmapīḍitā
||35||सामदानमुखैर्वाक्यैः श्लक्ष्णैर्नर्मयुतैस्तथा ।
का न याति वशे दूत कामिनी कामपीडिता
vyāsa uvāca
sugrīvastu vacaḥ śrutvā śumbhoktaṃ supriyaṃ paṭu |
jagāma tarasā tatra yatrāste jagadambikā
||36||सुग्रीवस्तु वचः श्रुत्वा शुम्भोक्तं सुप्रियं पटु ।
जगाम तरसा तत्र यत्रास्ते जगदम्बिका
so'paśyatsumukhīṃ kāntāṃ siṃhasyoparisaṃsthitām |
praṇamya madhuraṃ vākyamuvāca jagadambikām
||37||सोऽपश्यत्सुमुखीं कान्तां सिंहस्योपरिसंस्थिताम् ।
प्रणम्य मधुरं वाक्यमुवाच जगदम्बिकाम्
dūta uvāca
varoru tridaśārātiḥ śumbhaḥ sarvāṅgasundaraḥ |
trailokyādhipatiḥ śūraḥ sarvajidrājate nṛpaḥ
||38||वरोरु त्रिदशारातिः शुम्भः सर्वाङ्गसुन्दरः ।
त्रैलोक्याधिपतिः शूरः सर्वजिद्राजते नृपः
tenāhaṃ preṣitaḥ kāmaṃ tvatsakāśaṃ mahātmanā |
tvadrūpaśravaṇāsaktacittenātividūyatā
||39||तेनाहं प्रेषितः कामं त्वत्सकाशं महात्मना ।
त्वद्रूपश्रवणासक्तचित्तेनातिविदूयता
vacanaṃ tasya tanvaṅgi śṛṇu premapuraḥsaram |
praṇipatya yathā prāha daityānāmadhipastvayi
||40||वचनं तस्य तन्वङ्गि शृणु प्रेमपुरःसरम् ।
प्रणिपत्य यथा प्राह दैत्यानामधिपस्त्वयि
devā mayā jitāḥ sarve trailokyādhipatistvaham |
yajñabhāgānahaṃ kānte gahṇāmīha sthitaḥ sadā
||41||देवा मया जिताः सर्वे त्रैलोक्याधिपतिस्त्वहम् ।
यज्ञभागानहं कान्ते गह्णामीह स्थितः सदा
hṛtasārā kṛtā nūnaṃ dyaurmayā ratnavarjitā |
yāni ratnāni devānāṃ tāni cāhṛtavānaham
||42||हृतसारा कृता नूनं द्यौर्मया रत्नवर्जिता ।
यानि रत्नानि देवानां तानि चाहृतवानहम्
bhoktāhaṃ sarvaratnānāṃ triṣu lokeṣu bhāmini |
vaśānugāḥ surāḥ sarve mama daityāśca mānavāḥ
||43||भोक्ताहं सर्वरत्नानां त्रिषु लोकेषु भामिनि ।
वशानुगाः सुराः सर्वे मम दैत्याश्च मानवाः
tvadguṇaiḥ karṇamāgatya praviśya hṛdayāntaram |
tvadadhīnaḥ kṛtaḥ kāmaṃ kiṅkaro'smi karomi kim
||44||त्वद्गुणैः कर्णमागत्य प्रविश्य हृदयान्तरम् ।
त्वदधीनः कृतः कामं किङ्करोऽस्मि करोमि किम्
tvamājñāpaya rambhoru tatkaromi vaśānugaḥ |
dāso'haṃ tava cārvaṅgi rakṣa māṃ kāmabāṇataḥ
||45||त्वमाज्ञापय रम्भोरु तत्करोमि वशानुगः ।
दासोऽहं तव चार्वङ्गि रक्ष मां कामबाणतः
bhaja māṃ tvaṃ marālākṣi tavādhīnaṃ smarākulam |
trailokyasvāminī bhūtvā bhuṃkṣva bhogānanuttamān
||46||भज मां त्वं मरालाक्षि तवाधीनं स्मराकुलम् ।
त्रैलोक्यस्वामिनी भूत्वा भुंक्ष्व भोगाननुत्तमान्
tava cājñākaraḥ kānte bhavāmi maraṇāvadhi |
avadhyo'smi varārohe sadevāsuramānuṣaiḥ
||47||तव चाज्ञाकरः कान्ते भवामि मरणावधि ।
अवध्योऽस्मि वरारोहे सदेवासुरमानुषैः
sadā saubhāgyasaṃyuktā bhaviṣyasi varānane |
yatra te ramate cittaṃ tatra krīḍasva sundari
||48||सदा सौभाग्यसंयुक्ता भविष्यसि वरानने ।
यत्र ते रमते चित्तं तत्र क्रीडस्व सुन्दरि
iti tasya vacaścitte vimṛśya madamanthare |
vaktavyaṃ yadbhavetpremṇā tad brūhi madhuraṃ vacaḥ
||49||इति तस्य वचश्चित्ते विमृश्य मदमन्थरे ।
वक्तव्यं यद्भवेत्प्रेम्णा तद् ब्रूहि मधुरं वचः
śumbhāya cañcalāpāṅgi tadbravīmyahamāśu vai |
vyāsa uvāca |
taddūtavacanaṃ śrutvā smitaṃ kṛtvā supeśalam
||50||शुम्भाय चञ्चलापाङ्गि तद्ब्रवीम्यहमाशु वै ।
व्यास उवाच ।
तद्दूतवचनं श्रुत्वा स्मितं कृत्वा सुपेशलम्
taṃ prāha madhurāṃ vācaṃ devī devārthasādhikā |
devyuvāca |
jānāmyahaṃ niśumbhaṃ ca śumbhaṃ cātibalaṃ nṛpam
||51||तं प्राह मधुरां वाचं देवी देवार्थसाधिका ।
देव्युवाच ।
जानाम्यहं निशुम्भं च शुम्भं चातिबलं नृपम्
jetāraṃ sarvadevānāṃ hantārañcaiva vidviṣām |
rāśiṃ sarvaguṇānāñca bhoktāraṃ sarvasampadām
||52||जेतारं सर्वदेवानां हन्तारञ्चैव विद्विषाम् ।
राशिं सर्वगुणानाञ्च भोक्तारं सर्वसम्पदाम्
dātāraṃ cātiśūraṃ ca sundaraṃ manmathākṛtim |
dvātriṃśallakṣaṇairyuktamavadhyaṃ suramānuṣaiḥ
||53||दातारं चातिशूरं च सुन्दरं मन्मथाकृतिम् ।
द्वात्रिंशल्लक्षणैर्युक्तमवध्यं सुरमानुषैः
jñātvā samāgatāssmyatra draṣṭukāmā mahāsuram |
ratnaṃ kanakamāyāti svaśobhādhikavṛddhaye
||54||ज्ञात्वा समागतास्स्म्यत्र द्रष्टुकामा महासुरम् ।
रत्नं कनकमायाति स्वशोभाधिकवृद्धये
tatrāhaṃ svapatiṃ draṣṭuṃ dūrādevāgatāsmi vai |
dṛṣṭā mayā surāḥ sarve mānavā bhuvi mānadāḥ
||55||तत्राहं स्वपतिं द्रष्टुं दूरादेवागतास्मि वै ।
दृष्टा मया सुराः सर्वे मानवा भुवि मानदाः
gandharvā rākṣasāścānye ye cātipriyadarśanāḥ |
sarve śumbhabhayādbhītā vepamānā vicetasaḥ
||56||गन्धर्वा राक्षसाश्चान्ये ये चातिप्रियदर्शनाः ।
सर्वे शुम्भभयाद्भीता वेपमाना विचेतसः
śrutvā śumbhaguṇānatra prāptāsmyadya didṛkṣayā |
gaccha dūta mahābhāga brūhi śumbhaṃ mahābalam
||57||श्रुत्वा शुम्भगुणानत्र प्राप्तास्म्यद्य दिदृक्षया ।
गच्छ दूत महाभाग ब्रूहि शुम्भं महाबलम्
nirjane ślakṣṇayā vācā vacanaṃ vacanānmama |
tvāṃ jñātvā balināṃ śreṣṭhaṃ sundarāṇāṃ ca sundaram
||58||निर्जने श्लक्ष्णया वाचा वचनं वचनान्मम ।
त्वां ज्ञात्वा बलिनां श्रेष्ठं सुन्दराणां च सुन्दरम्
dātāraṃ guṇinaṃ śūraṃ sarvavidyāviśāradam |
jetāraṃ sarvadevānāṃ dakṣaṃ cograṃ kulottaram
||59||दातारं गुणिनं शूरं सर्वविद्याविशारदम् ।
जेतारं सर्वदेवानां दक्षं चोग्रं कुलोत्तरम्
bhoktāraṃ sarvaratnānāṃ svādhīnaṃ svabalonnatam |
patikāmāsmyahaṃ satyaṃ tava yogyā narādhipa
||60||भोक्तारं सर्वरत्नानां स्वाधीनं स्वबलोन्नतम् ।
पतिकामास्म्यहं सत्यं तव योग्या नराधिप
svecchayā nagare te'tra samāyātā mahāmate |
mamāsti kāraṇaṃ kiñcidvivāhe rākṣasottama
||61||स्वेच्छया नगरे तेऽत्र समायाता महामते ।
ममास्ति कारणं किञ्चिद्विवाहे राक्षसोत्तम
bālabhāvādvrataṃ kiñcitkṛtaṃ rājanmayā purā |
krīḍantyā ca vayasyābhiḥ sahaikānte yadṛcchayā
||62||बालभावाद्व्रतं किञ्चित्कृतं राजन्मया पुरा ।
क्रीडन्त्या च वयस्याभिः सहैकान्ते यदृच्छया
svadehabaladarpeṇa sakhīnāṃ purato rahaḥ |
matsamānabalaḥ śūro raṇe māṃ jeṣyati sphuṭam
||63||स्वदेहबलदर्पेण सखीनां पुरतो रहः ।
मत्समानबलः शूरो रणे मां जेष्यति स्फुटम्
taṃ variṣyāmyahaṃ kāmaṃ jñātvā tasya balābalam |
jahasurvacanaṃ śrutvā sakhyo vismitamānasāḥ
||64||तं वरिष्याम्यहं कामं ज्ञात्वा तस्य बलाबलम् ।
जहसुर्वचनं श्रुत्वा सख्यो विस्मितमानसाः
kimetayā kṛtaṃ krūraṃ vratamadbhutamāśu vai |
tasmāttvamapi rājendra jñātvā me hīdṛśaṃ balam
||65||किमेतया कृतं क्रूरं व्रतमद्भुतमाशु वै ।
तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र ज्ञात्वा मे हीदृशं बलम्
jitvā māṃ svabalenātra vāñchitaṃ kuru cātmanaḥ |
tvaṃ vā tavānujo bhrātā sametya samarāṅgaṇe |
jitvā māṃ samareṇātra vivāhaṃ kuru sundara
||66||जित्वा मां स्वबलेनात्र वाञ्छितं कुरु चात्मनः ।
त्वं वा तवानुजो भ्राता समेत्य समराङ्गणे ।
जित्वा मां समरेणात्र विवाहं कुरु सुन्दर
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe devyā sugrīvadūtāya svavratakathanaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23 ||