daityasainyaparājayaḥ
vyāsa uvāca
iti śrutvā sahasrākṣaḥ punarāha bṛhaspatim |
yuddhodyogaṃ kariṣyāmi hayārernāśanāya vai
||1||इति श्रुत्वा सहस्राक्षः पुनराह बृहस्पतिम् ।
युद्धोद्योगं करिष्यामि हयारेर्नाशनाय वै
nodyamena vinā rājyaṃ na sukhaṃ na ca vai yaśaḥ |
nirudyamaṃ na śaṃsanti kātarā na ca sodyamāḥ
||2||नोद्यमेन विना राज्यं न सुखं न च वै यशः ।
निरुद्यमं न शंसन्ति कातरा न च सोद्यमाः
yatīnāṃ bhūṣaṇaṃ jñānaṃ santoṣo hi dvijanmanām |
udyamaḥ śatruhananaṃ bhūṣaṇaṃ bhūtimicchatām
||3||यतीनां भूषणं ज्ञानं सन्तोषो हि द्विजन्मनाम् ।
उद्यमः शत्रुहननं भूषणं भूतिमिच्छताम्
udyamena hatastvāṣṭro namucirbala eva ca |
tathainaṃ nihaniṣyāmi mahiṣaṃ munisattama
||4||उद्यमेन हतस्त्वाष्ट्रो नमुचिर्बल एव च ।
तथैनं निहनिष्यामि महिषं मुनिसत्तम
balaṃ devagurustvaṃ me vajramāyudhamuttamam |
sahāyastu harirnūnaṃ tathomāpatiravyayaḥ
||5||बलं देवगुरुस्त्वं मे वज्रमायुधमुत्तमम् ।
सहायस्तु हरिर्नूनं तथोमापतिरव्ययः
rakṣoghnānpaṭha me sādho karomyadya samudyamam |
svasainyābhiniveśañca mahiṣaṃ prati mānada
||6||रक्षोघ्नान्पठ मे साधो करोम्यद्य समुद्यमम् ।
स्वसैन्याभिनिवेशञ्च महिषं प्रति मानद
vyāsa uvāca
ityukto devarājena vācaspatiruvāca ha |
surendraṃ yuddhasaṃraktaṃ smitapūrvaṃ vacastadā
||7||इत्युक्तो देवराजेन वाचस्पतिरुवाच ह ।
सुरेन्द्रं युद्धसंरक्तं स्मितपूर्वं वचस्तदा
bṛhaspatiruvāca
prerayāmi na cāhaṃ tvāṃ na ca nirvārayāmyaham |
sandigdhe'tra jaye kāmaṃ yudhyataśca parājaye
||8||प्रेरयामि न चाहं त्वां न च निर्वारयाम्यहम् ।
सन्दिग्धेऽत्र जये कामं युध्यतश्च पराजये
na te'tra dūṣaṇaṃ kiñcidbhavitavye śacīpate |
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ vihitaṃ ca bhaviṣyati
||9||न तेऽत्र दूषणं किञ्चिद्भवितव्ये शचीपते ।
सुखं वा यदि वा दुःखं विहितं च भविष्यति
na mayā tatparijñātaṃ bhāvi duḥkhaṃ sukhaṃ tathā |
yadbhāryāharaṇe prāptaṃ purā vāsava vetsi hi
||10||न मया तत्परिज्ञातं भावि दुःखं सुखं तथा ।
यद्भार्याहरणे प्राप्तं पुरा वासव वेत्सि हि
śaśinā me hṛtā bhāryā mitreṇāmitrakarśana |
svāśramasthena samprāptaṃ duḥkhaṃ sarvasukhāpaham
||11||शशिना मे हृता भार्या मित्रेणामित्रकर्शन ।
स्वाश्रमस्थेन सम्प्राप्तं दुःखं सर्वसुखापहम्
buddhimānsarvalokeṣu vidito'haṃ surādhipa |
kva me gatā tadā vuddhiryadā bhāryā hṛtā balāt
||12||बुद्धिमान्सर्वलोकेषु विदितोऽहं सुराधिप ।
क्व मे गता तदा वुद्धिर्यदा भार्या हृता बलात्
tasmādupāyaḥ kartavyo buddhimadbhiḥ sadā naraiḥ |
kāryasiddhiḥ sadā nūnaṃ daivādhīnā surādhipa
||13||तस्मादुपायः कर्तव्यो बुद्धिमद्भिः सदा नरैः ।
कार्यसिद्धिः सदा नूनं दैवाधीना सुराधिप
vyāsa uvāca
tacchrutvā vacanaṃ satyaṃ guroḥ sārthaṃ śacīpatiḥ |
brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatvā natvā vacanamabravīt
||14||तच्छ्रुत्वा वचनं सत्यं गुरोः सार्थं शचीपतिः ।
ब्रह्माणं शरणं गत्वा नत्वा वचनमब्रवीत्
pitāmaha surādhyakṣa daityo mahiṣasaṃjñakaḥ |
grahītukāmaḥ svargaṃ me balodyogaṃ karotyalam
||15||पितामह सुराध्यक्ष दैत्यो महिषसंज्ञकः ।
ग्रहीतुकामः स्वर्गं मे बलोद्योगं करोत्यलम्
anye ca dānavāḥ sarve tatsainyaṃ samupasthitāḥ |
yoddhukāmā mahāvīryāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ
||16||अन्ये च दानवाः सर्वे तत्सैन्यं समुपस्थिताः ।
योद्धुकामा महावीर्याः सर्वे युद्धविशारदाः
tenāhaṃ bhītabhīto'smi tvatsakāśamihāgataḥ |
sarvajño'si mahāprājña sāhāyyaṃ kartumarhasi
||17||तेनाहं भीतभीतोऽस्मि त्वत्सकाशमिहागतः ।
सर्वज्ञोऽसि महाप्राज्ञ साहाय्यं कर्तुमर्हसि
brahmovāca
gacchāmaḥ sarva evādya kailāsaṃ tvaritā vayam |
śaṅkaraṃ purataḥ kṛtvā viṣṇuṃ ca balināṃ varam
||18||गच्छामः सर्व एवाद्य कैलासं त्वरिता वयम् ।
शङ्करं पुरतः कृत्वा विष्णुं च बलिनां वरम्
tato yuddhaṃ prakartavyaṃ sarvaiḥ suragaṇaiḥ saha |
militvā mantramādhāya deśaṃ kālaṃ vicintya ca
||19||ततो युद्धं प्रकर्तव्यं सर्वैः सुरगणैः सह ।
मिलित्वा मन्त्रमाधाय देशं कालं विचिन्त्य च
balābalamavijñāya vivekamapahāya ca |
sāhasaṃ tu prakurvāṇo naraḥ patanamṛcchati
||20||बलाबलमविज्ञाय विवेकमपहाय च ।
साहसं तु प्रकुर्वाणो नरः पतनमृच्छति
vyāsa uvāca
tanniśamya sahasrākṣaḥ kailāsaṃ nirjagāma ha |
brahmāṇaṃ purataḥ kṛtvā lokapālasamanvitaḥ
||21||तन्निशम्य सहस्राक्षः कैलासं निर्जगाम ह ।
ब्रह्माणं पुरतः कृत्वा लोकपालसमन्वितः
tuṣṭāva śaṅkaraṃ gatvā vedamantrairmaheśvaram |
prasannaṃ purataḥ kṛtvā yayau viṣṇupuraṃ prati
||22||तुष्टाव शङ्करं गत्वा वेदमन्त्रैर्महेश्वरम् ।
प्रसन्नं पुरतः कृत्वा ययौ विष्णुपुरं प्रति
stutvā taṃ devadeveśaṃ kāryaṃ provāca cātmanaḥ |
mahiṣāttadbhayaṃ cograṃ varadānamadoddhatāt
||23||स्तुत्वा तं देवदेवेशं कार्यं प्रोवाच चात्मनः ।
महिषात्तद्भयं चोग्रं वरदानमदोद्धतात्
tadākarṇya bhayaṃ tasya viṣṇurdevānuvāca ha |
kariṣyāmo vayaṃ yuddhaṃ haniṣyāmastu durjayam
||24||तदाकर्ण्य भयं तस्य विष्णुर्देवानुवाच ह ।
करिष्यामो वयं युद्धं हनिष्यामस्तु दुर्जयम्
vyāsa uvāca
iti te niścayaṃ kṛtvā brahmaviṣṇuharīśvarāḥ |
svāni svāni samāruhya vāhanāni yayuḥ surāḥ
||25||इति ते निश्चयं कृत्वा ब्रह्मविष्णुहरीश्वराः ।
स्वानि स्वानि समारुह्य वाहनानि ययुः सुराः
brahmā haṃsasamārūḍho viṣṇargaruḍavāhanaḥ |
śaṅkaro vṛṣabhārūḍho vṛtrahā gajasaṃsthitaḥ
||26||ब्रह्मा हंससमारूढो विष्णर्गरुडवाहनः ।
शङ्करो वृषभारूढो वृत्रहा गजसंस्थितः
mayūravāhanaḥ skando yamo mahiṣavāhanaḥ |
kṛtvā sainyasamāyogaṃ yāvatte niryayuḥ surāḥ
||27||मयूरवाहनः स्कन्दो यमो महिषवाहनः ।
कृत्वा सैन्यसमायोगं यावत्ते निर्ययुः सुराः
tāvaddaityabalaṃ prāptaṃ dṛptaṃ mahiṣapālitam |
tatrābhūttumulaṃ yuddhaṃ devadānavasainyayoḥ
||28||तावद्दैत्यबलं प्राप्तं दृप्तं महिषपालितम् ।
तत्राभूत्तुमुलं युद्धं देवदानवसैन्ययोः
bāṇaiḥ khaḍgaistathā prāsairmusalaiśca paraśvadhaiḥ |
gadābhiḥ paṭṭiśaiḥ śūlaiścakraiśca śaktitomaraiḥ
||29||बाणैः खड्गैस्तथा प्रासैर्मुसलैश्च परश्वधैः ।
गदाभिः पट्टिशैः शूलैश्चक्रैश्च शक्तितोमरैः
mudgarairbhindipālaiśca halaiścaivātidāruṇaiḥ |
anyaiśca vividhairastrairnijaghnuste parasparam
||30||मुद्गरैर्भिन्दिपालैश्च हलैश्चैवातिदारुणैः ।
अन्यैश्च विविधैरस्त्रैर्निजघ्नुस्ते परस्परम्
senānīścikṣurastasya gajārūḍho mahābalaḥ |
maghavantaṃ pañcabhistaiḥ sāyakaiḥ samatāḍayat
||31||सेनानीश्चिक्षुरस्तस्य गजारूढो महाबलः ।
मघवन्तं पञ्चभिस्तैः सायकैः समताडयत्
turāṣāḍapi tāṃśchittvā bāṇairbāṇāṃstvarānvitaḥ |
hṛdaye cārdhacandreṇa tāḍayāmāsa taṃ kṛtī
||32||तुराषाडपि तांश्छित्त्वा बाणैर्बाणांस्त्वरान्वितः ।
हृदये चार्धचन्द्रेण ताडयामास तं कृती
bāṇāhatastu senānīḥ prāpa mūrcchāṃ gajopari |
kariṇaṃ vajraghātena sa jaghāna kare tataḥ
||33||बाणाहतस्तु सेनानीः प्राप मूर्च्छां गजोपरि ।
करिणं वज्रघातेन स जघान करे ततः
tadvajrābhihato nāgo bhagnaḥ sainyaṃ jagāma ha |
dṛṣṭvā taṃ daityarāṭ kuddho biḍālākhyamathābravīt
||34||तद्वज्राभिहतो नागो भग्नः सैन्यं जगाम ह ।
दृष्ट्वा तं दैत्यराट् कुद्धो बिडालाख्यमथाब्रवीत्
gaccha vīra mahābāho jahīndraṃ madagarvitam |
varuṇādīnparāndevānhatvā''gaccha mamāntikam
||35||गच्छ वीर महाबाहो जहीन्द्रं मदगर्वितम् ।
वरुणादीन्परान्देवान्हत्वाऽऽगच्छ ममान्तिकम्
vyāsa uvāca
tacchrutvā vacanaṃ tasya biḍālākhyo mahābalaḥ |
āruhya vāraṇaṃ mattaṃ jagāma tridaśādhipam
||36||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य बिडालाख्यो महाबलः ।
आरुह्य वारणं मत्तं जगाम त्रिदशाधिपम्
vāsavastaṃ samāyāntaṃ dṛṣṭvā krodhasamanvitaḥ |
jaghāna viśikhaistīkṣaurāśīviṣasamaprabhaiḥ
||37||वासवस्तं समायान्तं दृष्ट्वा क्रोधसमन्वितः ।
जघान विशिखैस्तीक्षौराशीविषसमप्रभैः
sa tu chittvā śarāṃstūrṇaṃ svaśaraiścāpaniḥsṛtaiḥ |
pañcāśadbhirjaghānāśu vāsavañca śilīmukhaiḥ
||38||स तु छित्त्वा शरांस्तूर्णं स्वशरैश्चापनिःसृतैः ।
पञ्चाशद्भिर्जघानाशु वासवञ्च शिलीमुखैः
tathendro'pi ca tānbāṇāṃśchittvā kopasamanvitaḥ |
jaghāna viśikhaistīkṣṇairāśīviṣasamaprabhaiḥ
||39||तथेन्द्रोऽपि च तान्बाणांश्छित्त्वा कोपसमन्वितः ।
जघान विशिखैस्तीक्ष्णैराशीविषसमप्रभैः
sa tu chittvā śarāṃstūrṇaṃ svaśaraiścāpaniḥsṛtaiḥ |
gadayā tāḍayāmāsa gajaṃ tasya karopari
||40||स तु छित्त्वा शरांस्तूर्णं स्वशरैश्चापनिःसृतैः ।
गदया ताडयामास गजं तस्य करोपरि
svakare nihato nāgaścakārārtasvaraṃ muhuḥ |
parivṛtya jaghānāśu daityasainyaṃ bhayāturam
||41||स्वकरे निहतो नागश्चकारार्तस्वरं मुहुः ।
परिवृत्य जघानाशु दैत्यसैन्यं भयातुरम्
dānavastu gajaṃ vīkṣya parāvṛtya gataṃ raṇāt |
samāviśya rathe ramye jagāmāśu surān raṇe
||42||दानवस्तु गजं वीक्ष्य परावृत्य गतं रणात् ।
समाविश्य रथे रम्ये जगामाशु सुरान् रणे
turāṣāḍapi taṃ vīkṣya rathasthaṃ punarāgatam |
ahanadviśikhaistīkṣṇairāśīviṣasamaprabhaiḥ
||43||तुराषाडपि तं वीक्ष्य रथस्थं पुनरागतम् ।
अहनद्विशिखैस्तीक्ष्णैराशीविषसमप्रभैः
so'pi kruddhaścakārogrāṃ bāṇavṛṣṭiṃ mahābalaḥ |
babhūva tumulaṃ yuddhaṃ tayostatra jayaiṣiṇoḥ
||44||सोऽपि क्रुद्धश्चकारोग्रां बाणवृष्टिं महाबलः ।
बभूव तुमुलं युद्धं तयोस्तत्र जयैषिणोः
indrastu balinaṃ dṛṣṭvā kopenākulitendriyaḥ |
jayantamagrataḥ kṛtvā yuyudhe tena saṃyutaḥ
||45||इन्द्रस्तु बलिनं दृष्ट्वा कोपेनाकुलितेन्द्रियः ।
जयन्तमग्रतः कृत्वा युयुधे तेन संयुतः
jayantastu śitairbāṇaistaṃ jaghāna stanāntare |
pañcabhiḥ prabalākṛṣṭairasuraṃ madagarvitam
||46||जयन्तस्तु शितैर्बाणैस्तं जघान स्तनान्तरे ।
पञ्चभिः प्रबलाकृष्टैरसुरं मदगर्वितम्
sa bāṇābhihatastāvannipapāta rathopari |
ativāhya rathaṃ sūto nirjagāma raṇājirāt
||47||स बाणाभिहतस्तावन्निपपात रथोपरि ।
अतिवाह्य रथं सूतो निर्जगाम रणाजिरात्
tasminvinirgate daitye biḍālākhye'tha mūrcchite |
jayaśabdo mahānāsīdundubhīnāṃ ca niḥsvanaḥ
||48||तस्मिन्विनिर्गते दैत्ये बिडालाख्येऽथ मूर्च्छिते ।
जयशब्दो महानासीदुन्दुभीनां च निःस्वनः
surāḥ pramuditāḥ sarve tuṣṭuvustaṃ śacīpatim |
jagurgandharvapatayo nanṛtuścāpsarogaṇāḥ
||49||सुराः प्रमुदिताः सर्वे तुष्टुवुस्तं शचीपतिम् ।
जगुर्गन्धर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः
cukopa mahiṣaḥ śrutvā jayaśabdaṃ suraiḥ kṛtam |
preṣayāmāsa tatraiva tāmraṃ paramadāpaham
||50||चुकोप महिषः श्रुत्वा जयशब्दं सुरैः कृतम् ।
प्रेषयामास तत्रैव ताम्रं परमदापहम्
tāmrastu bahubhiḥ sārdhaṃ samāgamya raṇājire |
śaravṛṣṭiṃ cakārāśu taḍitvāniva sāgare
||51||ताम्रस्तु बहुभिः सार्धं समागम्य रणाजिरे ।
शरवृष्टिं चकाराशु तडित्वानिव सागरे
varuṇaḥ pāśamudyamya jagāma tvaritastadā |
yamaśca mahiṣārūḍho daṇḍamādāya niryayau
||52||वरुणः पाशमुद्यम्य जगाम त्वरितस्तदा ।
यमश्च महिषारूढो दण्डमादाय निर्ययौ
tatra yuddhamabhūd ghoraṃ devadānavayormithaḥ |
bāṇaiḥ khaḍgaiśca musalaiḥ śaktibhiśca paraśvadhaiḥ
||53||तत्र युद्धमभूद् घोरं देवदानवयोर्मिथः ।
बाणैः खड्गैश्च मुसलैः शक्तिभिश्च परश्वधैः
daṇḍena nihatastāmro yamahastodyatena ca |
na cacāla mahābāhuḥ saṃgrāmāṅgaṇatastadā
||54||दण्डेन निहतस्ताम्रो यमहस्तोद्यतेन च ।
न चचाल महाबाहुः संग्रामाङ्गणतस्तदा
cāpamākṛṣya vegena muktvā tīvrāñchilīmukhān|
indrādīnahanattūrṇaṃ tāmrastasmin raṇājire
||55||चापमाकृष्य वेगेन मुक्त्वा तीव्राञ्छिलीमुखान्।
इन्द्रादीनहनत्तूर्णं ताम्रस्तस्मिन् रणाजिरे
te'pi devāḥ śarairdivyairniśitaiśca śilāśitaiḥ |
nijaghnurdānavānkruddhāstiṣṭha tiṣṭheti cukuśuḥ
||56||तेऽपि देवाः शरैर्दिव्यैर्निशितैश्च शिलाशितैः ।
निजघ्नुर्दानवान्क्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति चुकुशुः
nihatastaiḥ surairdaityo mūrcchāmāpa raṇāṅgaṇe |
hāhākāro mahānāsīddaityasainye bhayāture
||57||निहतस्तैः सुरैर्दैत्यो मूर्च्छामाप रणाङ्गणे ।
हाहाकारो महानासीद्दैत्यसैन्ये भयातुरे
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe daityasainyaparājayo nāma pañcamo'dhyāyaḥ || 5 ||