devyāsaha yuddhāya caṇḍamuṇḍapreṣaṇam
vyāsa uvāca
ityuktvā virarāmāsau vacanaṃ dhūmralocanaḥ |
pratyuvāca tadā kālī prahasya lalitaṃ vacaḥ
||1||इत्युक्त्वा विररामासौ वचनं धूम्रलोचनः ।
प्रत्युवाच तदा काली प्रहस्य ललितं वचः
vidūṣako'si jālma tvaṃ śailūṣa iva bhāṣase |
vṛthā manorathāṃścitte karoṣi madhuraṃ vadan
||2||विदूषकोऽसि जाल्म त्वं शैलूष इव भाषसे ।
वृथा मनोरथांश्चित्ते करोषि मधुरं वदन्
balavānbalasaṃyuktaḥ preṣito'si durātmanā |
kuru yuddhaṃ vṛthā vādaṃ muñca mūḍhamate'dhunā
||3||बलवान्बलसंयुक्तः प्रेषितोऽसि दुरात्मना ।
कुरु युद्धं वृथा वादं मुञ्च मूढमतेऽधुना
hatvā śumbhaṃ niśumbhañca tvadanyānvā balādhikān |
devī kruddhā śarāghātairvrajiṣyati nijālayam
||4||हत्वा शुम्भं निशुम्भञ्च त्वदन्यान्वा बलाधिकान् ।
देवी क्रुद्धा शराघातैर्व्रजिष्यति निजालयम्
kvāsau mandamatiḥ śumbhaḥ kva vā viśvavimohinī |
ayuktaḥ khalu saṃsāre vivāhavidhiretayoḥ
||5||क्वासौ मन्दमतिः शुम्भः क्व वा विश्वविमोहिनी ।
अयुक्तः खलु संसारे विवाहविधिरेतयोः
siṃhī kiṃ tvatikāmārtā jambukaṃ kurute patim |
kariṇī gardabhaṃ vāpi gavayaṃ surabhiḥ kimu
||6||सिंही किं त्वतिकामार्ता जम्बुकं कुरुते पतिम् ।
करिणी गर्दभं वापि गवयं सुरभिः किमु
gaccha śumbhaṃ niśumbhaṃ ca vada satyaṃ vaco mama |
kuru yuddhaṃ na cedyāhi pātālaṃ tarasādhunā
||7||गच्छ शुम्भं निशुम्भं च वद सत्यं वचो मम ।
कुरु युद्धं न चेद्याहि पातालं तरसाधुना
vyāsa uvāca
kālikāyāvacaḥ śrutvā sa daityo dhūmralocanaḥ |
tāmuvāca mahābhāga krodhasaṃraktalocanaḥ
||8||कालिकायावचः श्रुत्वा स दैत्यो धूम्रलोचनः ।
तामुवाच महाभाग क्रोधसंरक्तलोचनः
durdarśe tvāṃ nihatyājau siṃhañca madagarvitam |
gṛhītvaināṃ gamiṣyāmi rājānaṃ pratyahaṃ kila
||9||दुर्दर्शे त्वां निहत्याजौ सिंहञ्च मदगर्वितम् ।
गृहीत्वैनां गमिष्यामि राजानं प्रत्यहं किल
rasabhaṅgabhayātkāli bibhemi tviha sāmpratam |
nocettvāṃ niśitairbāṇairhanmyadya kalahapriye
||10||रसभङ्गभयात्कालि बिभेमि त्विह साम्प्रतम् ।
नोचेत्त्वां निशितैर्बाणैर्हन्म्यद्य कलहप्रिये
kālikovāca
kiṃ vikatthasi mandātmannāyaṃ dharmo dhanuṣmatām |
svaśaktyā muñca viśikhāngantāsi yamasaṃsadi
||11||किं विकत्थसि मन्दात्मन्नायं धर्मो धनुष्मताम् ।
स्वशक्त्या मुञ्च विशिखान्गन्तासि यमसंसदि
vyāsa uvāca
tacchrutvā vacanaṃ daityaḥ saṃgṛhya kārmukaṃ dṛḍham |
kālikāṃ tāṃ śarāsārairvavarṣātiśilāśitaiḥ
||12||तच्छ्रुत्वा वचनं दैत्यः संगृह्य कार्मुकं दृढम् ।
कालिकां तां शरासारैर्ववर्षातिशिलाशितैः
devāstu prekṣakāstatra vimānavarasaṃsthitāḥ |
tāṃ stuvanto jayetyūcurdevīṃ śakrapurogamāḥ
||13||देवास्तु प्रेक्षकास्तत्र विमानवरसंस्थिताः ।
तां स्तुवन्तो जयेत्यूचुर्देवीं शक्रपुरोगमाः
tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ pravṛttaṃ cātidāruṇam |
bāṇakhaḍgagadāśaktimusalādibhirutkaṭam
||14||तयोः परस्परं युद्धं प्रवृत्तं चातिदारुणम् ।
बाणखड्गगदाशक्तिमुसलादिभिरुत्कटम्
kālikā bāṇapātaistu hatvā pūrvaṃ kharānatha |
babhañja tadrathaṃ vyūḍhaṃ jahāsa ca muhurmuhuḥ
||15||कालिका बाणपातैस्तु हत्वा पूर्वं खरानथ ।
बभञ्ज तद्रथं व्यूढं जहास च मुहुर्मुहुः
sa cānyaṃ rathamārūḍhaḥ kopena prajvalanniva |
bāṇavṛṣṭiṃ cakārogrāṃ kālikopari bhārata
||16||स चान्यं रथमारूढः कोपेन प्रज्वलन्निव ।
बाणवृष्टिं चकारोग्रां कालिकोपरि भारत
sāpi ciccheda tarasā tasya bāṇānasaṅgatān |
mumocānyānugravegāndānavopari kālikā
||17||सापि चिच्छेद तरसा तस्य बाणानसङ्गतान् ।
मुमोचान्यानुग्रवेगान्दानवोपरि कालिका
tairbāṇairnihatāstasya pārṣṇigrāhā sahasraśaḥ |
babhañja ca rathaṃ vegātsūtaṃ hatvā kharānapi
||18||तैर्बाणैर्निहतास्तस्य पार्ष्णिग्राहा सहस्रशः ।
बभञ्ज च रथं वेगात्सूतं हत्वा खरानपि
ciccheda taddhanuḥ sadyo bāṇairuragasannibhaiḥ |
mudaṃ cakre surāṇāṃ sā śaṅkhanādaṃ tathākarot
||19||चिच्छेद तद्धनुः सद्यो बाणैरुरगसन्निभैः ।
मुदं चक्रे सुराणां सा शङ्खनादं तथाकरोत्
virathaḥ parighaṃ gṛhya sarvalohamayaṃ dṛḍham |
ājagāma rathopasthaṃ kupito dhūmralocanaḥ
||20||विरथः परिघं गृह्य सर्वलोहमयं दृढम् ।
आजगाम रथोपस्थं कुपितो धूम्रलोचनः
vācā nirbhartsayankālīṃ karālaḥ kālasannibhaḥ |
adyaiva tvāṃ haniṣyāmi kurūpe piṅgalocane
||21||वाचा निर्भर्त्सयन्कालीं करालः कालसन्निभः ।
अद्यैव त्वां हनिष्यामि कुरूपे पिङ्गलोचने
ityuktvā sahasā''gatya parighaṃ kṣipate yadā |
huṅkāreṇaiva taṃ bhasma cakāra tarasāmbikā
||22||इत्युक्त्वा सहसाऽऽगत्य परिघं क्षिपते यदा ।
हुङ्कारेणैव तं भस्म चकार तरसाम्बिका
dṛṣṭvā bhasmīkṛtaṃ daityaṃ sainikā bhayavihvalāḥ |
cakruḥ palāyanaṃ sadyo hā tātetyabruvanpathi
||23||दृष्ट्वा भस्मीकृतं दैत्यं सैनिका भयविह्वलाः ।
चक्रुः पलायनं सद्यो हा तातेत्यब्रुवन्पथि
devāstaṃ nihataṃ dṛṣṭvā dānavaṃ dhūmralocanam |
mumucuḥ puṣpavṛṣṭiṃ te muditā gagane sthitāḥ
||24||देवास्तं निहतं दृष्ट्वा दानवं धूम्रलोचनम् ।
मुमुचुः पुष्पवृष्टिं ते मुदिता गगने स्थिताः
raṇabhūmistadā rājan dāruṇā samapadyata |
nihatairdānavairaśvaiḥ kharaiśca vāraṇaistathā
||25||रणभूमिस्तदा राजन् दारुणा समपद्यत ।
निहतैर्दानवैरश्वैः खरैश्च वारणैस्तथा
gṛdhrāḥ kākā vaṭāḥ śyenā varaphā jambukāstathā |
nanṛtuścukruśuḥ pretānpatitān raṇabhūmiṣu
||26||गृध्राः काका वटाः श्येना वरफा जम्बुकास्तथा ।
ननृतुश्चुक्रुशुः प्रेतान्पतितान् रणभूमिषु
ambikā tadraṇasthānaṃ tyaktvā dūraṃ sthalāntare |
gatvā cakāra cāpyugraṃ śaṅkhanādaṃ bhayapradam
||27||अम्बिका तद्रणस्थानं त्यक्त्वा दूरं स्थलान्तरे ।
गत्वा चकार चाप्युग्रं शङ्खनादं भयप्रदम्
taṃ śrutvā daraśabdaṃ tu śumbhaḥ sadmani saṃsthitaḥ |
dṛṣṭvātha dānavānbhagnānāgatān rudhirokṣitān
||28||तं श्रुत्वा दरशब्दं तु शुम्भः सद्मनि संस्थितः ।
दृष्ट्वाथ दानवान्भग्नानागतान् रुधिरोक्षितान्
chinnapādakarākṣāṃśca mañcakāropitānapi |
bhagnapṛṣṭhakaṭigrīvānkrandamānānanekaśaḥ
||29||छिन्नपादकराक्षांश्च मञ्चकारोपितानपि ।
भग्नपृष्ठकटिग्रीवान्क्रन्दमानाननेकशः
vīkṣya śumbho niśumbhaśca kva gato dhūmralocanaḥ |
kathaṃ bhagnāḥ samāyātā nānītā kiṃ varānanā
||30||वीक्ष्य शुम्भो निशुम्भश्च क्व गतो धूम्रलोचनः ।
कथं भग्नाः समायाता नानीता किं वरानना
sainyaṃ kutra gataṃ mandāḥ kathayantu yathocitam |
kasyāyaṃ śaṅkhanādo'dya śrūyate bhayavardhanaḥ
||31||सैन्यं कुत्र गतं मन्दाः कथयन्तु यथोचितम् ।
कस्यायं शङ्खनादोऽद्य श्रूयते भयवर्धनः
gaṇā ūcuḥ
balañca pātitaṃ sarvaṃ nihato dhūmralocanaḥ |
kṛtaṃ kālikayā karma raṇabhūmāvamānuṣam
||32||बलञ्च पातितं सर्वं निहतो धूम्रलोचनः ।
कृतं कालिकया कर्म रणभूमावमानुषम्
śaṅkhanādo'mbikāyāstu gaganaṃ vyāpya rājate |
harṣadaḥ surasaṅghānāṃ dānavānāñca śokakṛt
||33||शङ्खनादोऽम्बिकायास्तु गगनं व्याप्य राजते ।
हर्षदः सुरसङ्घानां दानवानाञ्च शोककृत्
yadā nipātitāḥ sarve tena kesariṇā vibho |
rathā bhagnā hayāścaiva bāṇapātairvināśitāḥ
||34||यदा निपातिताः सर्वे तेन केसरिणा विभो ।
रथा भग्ना हयाश्चैव बाणपातैर्विनाशिताः
gaganasthāḥ surāścakruḥ puṣpavṛṣṭiṃ mudānvitāḥ |
dṛṣṭvā bhagnaṃ balaṃ sarvaṃ pātitaṃ dhūmralocanam
||35||गगनस्थाः सुराश्चक्रुः पुष्पवृष्टिं मुदान्विताः ।
दृष्ट्वा भग्नं बलं सर्वं पातितं धूम्रलोचनम्
niścayastu kṛto'smābhirjayo naiva bhavediti |
vicāraṃ kuru rājendra mantribhirmantravittamaiḥ
||36||निश्चयस्तु कृतोऽस्माभिर्जयो नैव भवेदिति ।
विचारं कुरु राजेन्द्र मन्त्रिभिर्मन्त्रवित्तमैः
vismayo'yaṃ mahārāja yadekā jagadambikā |
bhavadbhiḥ saha yuddhāya saṃsthitā sainyavarjitā
||37||विस्मयोऽयं महाराज यदेका जगदम्बिका ।
भवद्भिः सह युद्धाय संस्थिता सैन्यवर्जिता
nirbhayaikākinī bālā siṃhārūḍhā madotkaṭā |
citrametanmahārāja bhāsate'dbhutamañjasā
||38||निर्भयैकाकिनी बाला सिंहारूढा मदोत्कटा ।
चित्रमेतन्महाराज भासतेऽद्भुतमञ्जसा
sandhirvā vigraho vādya sthānaṃ niryāṇameva ca |
mantrayitvā mahārāja kuru kāryaṃ yathāruci
||39||सन्धिर्वा विग्रहो वाद्य स्थानं निर्याणमेव च ।
मन्त्रयित्वा महाराज कुरु कार्यं यथारुचि
tatsannidhau balaṃ nāsti tathāpi śatrutāpana |
pārṣṇigrāhā surāḥ sarve bhaviṣyanti kilāpadi
||40||तत्सन्निधौ बलं नास्ति तथापि शत्रुतापन ।
पार्ष्णिग्राहा सुराः सर्वे भविष्यन्ति किलापदि
samaye tatsamīpasthau jñātau ca hariśaṅkarau |
lokapālāḥ samīpe'dya vartante gagane sthitāḥ
||41||समये तत्समीपस्थौ ज्ञातौ च हरिशङ्करौ ।
लोकपालाः समीपेऽद्य वर्तन्ते गगने स्थिताः
rakṣogaṇāśca gandharvāḥ kinnarā mānuṣāstathā |
tatsahāyāśca mantavyāḥ samaye suratāpana
||42||रक्षोगणाश्च गन्धर्वाः किन्नरा मानुषास्तथा ।
तत्सहायाश्च मन्तव्याः समये सुरतापन
asmākaṃ matimānena jñāyate sarvathedṛśam |
ambikāyāḥ sahāyāśā tatkāryāśā na kācana
||43||अस्माकं मतिमानेन ज्ञायते सर्वथेदृशम् ।
अम्बिकायाः सहायाशा तत्कार्याशा न काचन
ekā nāśayituṃ śaktā jagatsarvaṃ carācaram |
kā kathā dānavānāṃ tu sarveṣāmiti niścayaḥ
||44||एका नाशयितुं शक्ता जगत्सर्वं चराचरम् ।
का कथा दानवानां तु सर्वेषामिति निश्चयः
iti jñātvā mahābhāga yathāruci tathā kuru |
hitaṃ satyaṃ mitaṃ vākyaṃ vaktavyamanuyāyibhiḥ
||45||इति ज्ञात्वा महाभाग यथारुचि तथा कुरु ।
हितं सत्यं मितं वाक्यं वक्तव्यमनुयायिभिः
vyāsa uvāca
tacchrutvā vacanaṃ teṣāṃ śumbhaḥ parabalārdanaḥ |
kanīyāṃsaṃ samānīya papraccha rahasi sthitaḥ
||46||तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां शुम्भः परबलार्दनः ।
कनीयांसं समानीय पप्रच्छ रहसि स्थितः
bhrātaḥ kālikayādyaiva nihato dhūmralocanaḥ |
balañca śātitaṃ sarvaṃ gaṇā bhagnāḥ samāgatāḥ
||47||भ्रातः कालिकयाद्यैव निहतो धूम्रलोचनः ।
बलञ्च शातितं सर्वं गणा भग्नाः समागताः
ambikā śaṅkhanādaṃ vai karoti madagarvitā |
jñānināṃ caiva durjñeyā gatiḥ kālasya sarvathā
||48||अम्बिका शङ्खनादं वै करोति मदगर्विता ।
ज्ञानिनां चैव दुर्ज्ञेया गतिः कालस्य सर्वथा
tṛṇaṃ vajrāyate nūnaṃ vajraṃ caiva tṛṇāyate |
balavānbalahīnaḥ syāddaivasya gatirīdṛśī
||49||तृणं वज्रायते नूनं वज्रं चैव तृणायते ।
बलवान्बलहीनः स्याद्दैवस्य गतिरीदृशी
pṛcchāmi tvāṃ mahābhāga kiṃ kartavyamitaḥ param |
abhogyā cāmbikā nūnaṃ kāraṇādatra cāgatā
||50||पृच्छामि त्वां महाभाग किं कर्तव्यमितः परम् ।
अभोग्या चाम्बिका नूनं कारणादत्र चागता
yuktaṃ palāyanaṃ vīra yuddhaṃ vā vada satvaram |
laghuṃ jyeṣṭhaṃ vijānāmi tvāmahaṃ kāryasaṅkaṭe
||51||युक्तं पलायनं वीर युद्धं वा वद सत्वरम् ।
लघुं ज्येष्ठं विजानामि त्वामहं कार्यसङ्कटे
niśumbha uvāca
na vā palāyanaṃ yuktaṃ na durgagrahaṇaṃ tathā |
yuddhameva paraṃ śreyaḥ sarvathaivānayānagha
||52||न वा पलायनं युक्तं न दुर्गग्रहणं तथा ।
युद्धमेव परं श्रेयः सर्वथैवानयानघ
sasainyo'haṃ gamiṣyāmi raṇe tu pravarāśritaḥ |
hatvā tāmāgamiṣyāmi tarasā tvabalāmimām
||53||ससैन्योऽहं गमिष्यामि रणे तु प्रवराश्रितः ।
हत्वा तामागमिष्यामि तरसा त्वबलामिमाम्
athavā balavaddaivādanyathā cedbhaviṣyati |
mṛte mayi tvayā kāryaṃ vimṛśya ca punaḥ punaḥ
||54||अथवा बलवद्दैवादन्यथा चेद्भविष्यति ।
मृते मयि त्वया कार्यं विमृश्य च पुनः पुनः
iti tasya vacaḥ śrutvā śumbhaḥ provāca cānujam |
tiṣṭha tvaṃ caṇḍamuṇḍau dvau gacchetāṃ balasaṃyutau
||55||इति तस्य वचः श्रुत्वा शुम्भः प्रोवाच चानुजम् ।
तिष्ठ त्वं चण्डमुण्डौ द्वौ गच्छेतां बलसंयुतौ
śaśakagrahaṇāyātra na yuktaṃ gajamocanam |
caṇḍamuṇḍau mahāvīrau tāṃ hantuṃ sarvathā kṣamau
||56||शशकग्रहणायात्र न युक्तं गजमोचनम् ।
चण्डमुण्डौ महावीरौ तां हन्तुं सर्वथा क्षमौ
ityuktvā bhrātaraṃ śumbhaḥ sambhāṣya ca mahābalau |
uvāca vacanaṃ rājā caṇḍamuṇḍau puraḥsthitau
||57||इत्युक्त्वा भ्रातरं शुम्भः सम्भाष्य च महाबलौ ।
उवाच वचनं राजा चण्डमुण्डौ पुरःस्थितौ
gacchataṃ caṇḍamuṇḍau dvau svasainyaparivāritau |
hantuṃ tāmabalāṃ śīghraṃ nirlajjāṃ madagarvitām
||58||गच्छतं चण्डमुण्डौ द्वौ स्वसैन्यपरिवारितौ ।
हन्तुं तामबलां शीघ्रं निर्लज्जां मदगर्विताम्
gṛhītvātha nihatyājau kālikāṃ piṅgalocanām |
āgamyatāṃ mahābhāgau kṛtvā kāryaṃ mahattaram
||59||गृहीत्वाथ निहत्याजौ कालिकां पिङ्गलोचनाम् ।
आगम्यतां महाभागौ कृत्वा कार्यं महत्तरम्
sā nāyāti gṛhītāpi garvitā cāmbikā yadi |
tadā bāṇairmahātīkṣṇairhantavyāhavamaṇḍitā
||60||सा नायाति गृहीतापि गर्विता चाम्बिका यदि ।
तदा बाणैर्महातीक्ष्णैर्हन्तव्याहवमण्डिता
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe devyāsaha yuddhāya caṇḍamuṇḍapreṣaṇaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ || 25 ||