mantrīdvārā mahiṣāsureṇa devyā saha vivāhaprastāvaḥ
vyāsa uvāca
iti tasya vacaḥ śrutvā prahasya pramadottamā |
tamuvāca mahārāja meghagambhīrayā girā
||1||इति तस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य प्रमदोत्तमा ।
तमुवाच महाराज मेघगम्भीरया गिरा
devyuvāca
mantrivarya surāṇāṃ vai jananīṃ viddhi māṃ kila |
mahālakṣmīmiti khyātāṃ sarvadaityaniṣūdinīm
||2||मन्त्रिवर्य सुराणां वै जननीं विद्धि मां किल ।
महालक्ष्मीमिति ख्यातां सर्वदैत्यनिषूदिनीम्
prārthitāhaṃ suraiḥ sarvairmahiṣasya vadhāya ca |
pīḍitairdānavendreṇa yajñabhāgabahiṣkṛtaiḥ
||3||प्रार्थिताहं सुरैः सर्वैर्महिषस्य वधाय च ।
पीडितैर्दानवेन्द्रेण यज्ञभागबहिष्कृतैः
tasmādihāgatāsmyadya tadvadhārthaṃ kṛtodyamā |
ekākinī na sainyena saṃyutā mantrisattama
||4||तस्मादिहागतास्म्यद्य तद्वधार्थं कृतोद्यमा ।
एकाकिनी न सैन्येन संयुता मन्त्रिसत्तम
yattvayāhaṃ sāmapūrvaṃ kṛtvā svāgatamādarāt |
uktā madhurayā vācā tena tuṣṭāsmi te'nagha
||5||यत्त्वयाहं सामपूर्वं कृत्वा स्वागतमादरात् ।
उक्ता मधुरया वाचा तेन तुष्टास्मि तेऽनघ
noceddhanmi dṛśā tvāṃ vai kālāgnisamayā kila |
kasya prītikaraṃ na syānmādhuryavacanaṃ khalu
||6||नोचेद्धन्मि दृशा त्वां वै कालाग्निसमया किल ।
कस्य प्रीतिकरं न स्यान्माधुर्यवचनं खलु
gaccha taṃ mahiṣaṃ pāpaṃ vada madvacanādidam |
gaccha pātālamadhunā jīvitecchā yadasti te
||7||गच्छ तं महिषं पापं वद मद्वचनादिदम् ।
गच्छ पातालमधुना जीवितेच्छा यदस्ति ते
nocetkṛtāgasaṃ duṣṭaṃ haniṣyāmi raṇāṅgaṇe |
madbāṇakṣuṇṇadehastvaṃ gantāsi yamasādanam
||8||नोचेत्कृतागसं दुष्टं हनिष्यामि रणाङ्गणे ।
मद्बाणक्षुण्णदेहस्त्वं गन्तासि यमसादनम्
dayālutvaṃ mamedaṃ tvaṃ viditvā gaccha satvaram |
hate tvayi surā mūḍha svargaṃ prāpsyanti satvaram
||9||दयालुत्वं ममेदं त्वं विदित्वा गच्छ सत्वरम् ।
हते त्वयि सुरा मूढ स्वर्गं प्राप्स्यन्ति सत्वरम्
tasmād gacchasva tyaktvaiko medinīñca sasāgarām |
pātālaṃ tarasā manda yāvad bāṇā na me'patan
||10||तस्माद् गच्छस्व त्यक्त्वैको मेदिनीञ्च ससागराम् ।
पातालं तरसा मन्द यावद् बाणा न मेऽपतन्
yuddhecchā cenmanasi te tarhyehi tvarito'sura |
vīrairmahābalaiḥ sarvairnayāmi yamasādanam
||11||युद्धेच्छा चेन्मनसि ते तर्ह्येहि त्वरितोऽसुर ।
वीरैर्महाबलैः सर्वैर्नयामि यमसादनम्
yuge yuge mahāmūḍha hatāstvatsadṛśāḥ kila |
asaṃkhyātāstathā tvāṃ vai haniṣyāmi raṇāṅgaṇe
||12||युगे युगे महामूढ हतास्त्वत्सदृशाः किल ।
असंख्यातास्तथा त्वां वै हनिष्यामि रणाङ्गणे
sāphalyaṃ kuru śastrāṇāṃ dhāraṇe tu śramo'nyathā |
tadyudhyasva mayā sārdhaṃ samare smarapīḍitaḥ
||13||साफल्यं कुरु शस्त्राणां धारणे तु श्रमोऽन्यथा ।
तद्युध्यस्व मया सार्धं समरे स्मरपीडितः
mā garvaṃ kuru duṣṭātman yanme'sti brahmaṇo varaḥ |
strīvadhyatve tvayā mūḍha pīḍitāḥ surasattamāḥ
||14||मा गर्वं कुरु दुष्टात्मन् यन्मेऽस्ति ब्रह्मणो वरः ।
स्त्रीवध्यत्वे त्वया मूढ पीडिताः सुरसत्तमाः
kartavyaṃ vacanaṃ dhātustenāhaṃ tvāmupāgatā |
strīrūpamatulaṃ kṛtvā satyaṃ hantuṃ kṛtāgasam
||15||कर्तव्यं वचनं धातुस्तेनाहं त्वामुपागता ।
स्त्रीरूपमतुलं कृत्वा सत्यं हन्तुं कृतागसम्
yathecchaṃ gaccha vā mūḍha pātālaṃ pannagāvṛtam |
hitvā bhūsurasadmādya jīvitecchā yadasti te
||16||यथेच्छं गच्छ वा मूढ पातालं पन्नगावृतम् ।
हित्वा भूसुरसद्माद्य जीवितेच्छा यदस्ति ते
vyāsa uvāca
ityuktaḥ sa tato devyā mantriśreṣṭho balānvitaḥ |
pratyuvāca niśamyāsau vacanaṃ hetugarbhitam
||17||इत्युक्तः स ततो देव्या मन्त्रिश्रेष्ठो बलान्वितः ।
प्रत्युवाच निशम्यासौ वचनं हेतुगर्भितम्
devi strīsadṛśaṃ vākyaṃ brūṣe tvaṃ madagarvitā |
kvāsau kva tvaṃ kathaṃ yuddhamasambhāvyamidaṃ kila
||18||देवि स्त्रीसदृशं वाक्यं ब्रूषे त्वं मदगर्विता ।
क्वासौ क्व त्वं कथं युद्धमसम्भाव्यमिदं किल
ekākinī punarbālā prārabdhayauvanā mṛduḥ |
mahiṣo'sau mahākāyo durvibhāvyaṃ hi saṅgatam
||19||एकाकिनी पुनर्बाला प्रारब्धयौवना मृदुः ।
महिषोऽसौ महाकायो दुर्विभाव्यं हि सङ्गतम्
sainyaṃ bahuvidhaṃ tasya hastyaśvarathasaṃkulam |
padātigaṇasaṃviddhaṃ nānāyudhavirājitam
||20||सैन्यं बहुविधं तस्य हस्त्यश्वरथसंकुलम् ।
पदातिगणसंविद्धं नानायुधविराजितम्
kaḥ śramaḥ karirājasya mālatīpuṣpamardane |
māraṇe tava vāmoru mahiṣasya tathā raṇe
||21||कः श्रमः करिराजस्य मालतीपुष्पमर्दने ।
मारणे तव वामोरु महिषस्य तथा रणे
yadi tvāṃ paruṣaṃ vākyaṃ bravīmi svalpamapyaham |
śṛṅgāre tadviruddhaṃ hi rasabhaṅgādbibhemyaham
||22||यदि त्वां परुषं वाक्यं ब्रवीमि स्वल्पमप्यहम् ।
शृङ्गारे तद्विरुद्धं हि रसभङ्गाद्बिभेम्यहम्
rājāsmākaṃ suraripurvartate tvayi bhaktimān |
sāmameva mayā vācyaṃ dānayuktaṃ tathā vacaḥ
||23||राजास्माकं सुररिपुर्वर्तते त्वयि भक्तिमान् ।
साममेव मया वाच्यं दानयुक्तं तथा वचः
noceddhanmyahamadyaiva bāṇena tvāṃ mṛṣāvadām |
mithyābhimānacaturāṃ rūpayauvanagarvitām
||24||नोचेद्धन्म्यहमद्यैव बाणेन त्वां मृषावदाम् ।
मिथ्याभिमानचतुरां रूपयौवनगर्विताम्
svāmī me mohitaḥ śrutvā rūpaṃ te bhuvanātigam |
tatpriyārthaṃ priyaṃ kāmaṃ vaktavyaṃ tvayi yanmayā
||25||स्वामी मे मोहितः श्रुत्वा रूपं ते भुवनातिगम् ।
तत्प्रियार्थं प्रियं कामं वक्तव्यं त्वयि यन्मया
rājyaṃ tava dhanaṃ sarvaṃ dāsaste mahiṣaḥ kila |
kuru bhāvaṃ viśālākṣi tyaktvā roṣaṃ mṛtipradam
||26||राज्यं तव धनं सर्वं दासस्ते महिषः किल ।
कुरु भावं विशालाक्षि त्यक्त्वा रोषं मृतिप्रदम्
patāmi pādayoste'haṃ bhaktibhāvena bhāmini |
paṭṭarājñī mahārājño bhava śīghraṃ śucismite
||27||पतामि पादयोस्तेऽहं भक्तिभावेन भामिनि ।
पट्टराज्ञी महाराज्ञो भव शीघ्रं शुचिस्मिते
trailokyavibhavaṃ sarvaṃ prāpsyasi tvamanāvilam |
sukhaṃ saṃsārajaṃ sarvaṃ mahiṣasya parigrahāt
||28||त्रैलोक्यविभवं सर्वं प्राप्स्यसि त्वमनाविलम् ।
सुखं संसारजं सर्वं महिषस्य परिग्रहात्
devyuvāca
śṛṇu sāciva vakṣyāmi vākyānāṃ sāramuttamam |
śāstradṛṣṭena mārgeṇa cāturyamanucintya ca
||29||शृणु साचिव वक्ष्यामि वाक्यानां सारमुत्तमम् ।
शास्त्रदृष्टेन मार्गेण चातुर्यमनुचिन्त्य च
mahiṣasya pradhānastvaṃ mayā jñātaṃ dhiyā kila |
paśubuddhisvabhāvo'si vacanāttava sāmpratam
||30||महिषस्य प्रधानस्त्वं मया ज्ञातं धिया किल ।
पशुबुद्धिस्वभावोऽसि वचनात्तव साम्प्रतम्
mantriṇastvādṛśā yasya sa kathaṃ buddhimānbhavet |
ubhayoḥ sadṛśo yogaḥ kṛto'yaṃ vidhinā kila
||31||मन्त्रिणस्त्वादृशा यस्य स कथं बुद्धिमान्भवेत् ।
उभयोः सदृशो योगः कृतोऽयं विधिना किल
yaduktaṃ strīsvabhāvāsi tadvicārasya mūḍha kim |
pumānnāhaṃ tatsvabhāvābhavaṃstrīveṣadhāriṇī
||32||यदुक्तं स्त्रीस्वभावासि तद्विचारस्य मूढ किम् ।
पुमान्नाहं तत्स्वभावाभवंस्त्रीवेषधारिणी
yācitaṃ maraṇaṃ pūrvaṃ striyā tvatprabhuṇā yathā |
tasmānmanye'timūrkho'sau na vīrarasavittamaḥ
||33||याचितं मरणं पूर्वं स्त्रिया त्वत्प्रभुणा यथा ।
तस्मान्मन्येऽतिमूर्खोऽसौ न वीररसवित्तमः
kāminyā maraṇaṃ klībaratidaṃ śūraduḥkhadam |
prārthitaṃ prabhuṇā tena mahiṣeṇātmabuddhinā
||34||कामिन्या मरणं क्लीबरतिदं शूरदुःखदम् ।
प्रार्थितं प्रभुणा तेन महिषेणात्मबुद्धिना
tasmātstrīrūpamādhāya kāryaṃ kartumupāgatā |
kathaṃ bibhemi tvadvākyairdharmaśāstravirodhakaiḥ
||35||तस्मात्स्त्रीरूपमाधाय कार्यं कर्तुमुपागता ।
कथं बिभेमि त्वद्वाक्यैर्धर्मशास्त्रविरोधकैः
viparītaṃ yadā daivaṃ tṛṇaṃ vajrasamaṃ bhavet |
vidhiścetsumukhaḥ kāmaṃ kuliśaṃ tūlavattadā
||36||विपरीतं यदा दैवं तृणं वज्रसमं भवेत् ।
विधिश्चेत्सुमुखः कामं कुलिशं तूलवत्तदा
kiṃ sainyairāyudhaiḥ kiṃ vā prapañcairdurgasevanaiḥ |
maraṇaṃ sāmprataṃ yasya tasya sainyaistu kiṃ phalam
||37||किं सैन्यैरायुधैः किं वा प्रपञ्चैर्दुर्गसेवनैः ।
मरणं साम्प्रतं यस्य तस्य सैन्यैस्तु किं फलम्
yadāyaṃ dehasambandho jīvasya kālayogataḥ |
tadaiva likhitaṃ sarvaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ tathā mṛtiḥ
||38||यदायं देहसम्बन्धो जीवस्य कालयोगतः ।
तदैव लिखितं सर्वं सुखं दुःखं तथा मृतिः
yasya yena prakāreṇa maraṇaṃ daivanirmitam |
tasya tenaiva jāyeta nānyatheti viniścayaḥ
||39||यस्य येन प्रकारेण मरणं दैवनिर्मितम् ।
तस्य तेनैव जायेत नान्यथेति विनिश्चयः
brahmādīnāṃ yathā kāle nāśotpattī vinirmite |
tathaiva bhavataḥ kāmaṃ kimanyeṣāṃ vicāryate
||40||ब्रह्मादीनां यथा काले नाशोत्पत्ती विनिर्मिते ।
तथैव भवतः कामं किमन्येषां विचार्यते
ye mṛtyudharmiṇasteṣāṃ varadānena darpitāḥ |
mariṣyāmo na manyante te mūḍhā mandacetasaḥ
||41||ये मृत्युधर्मिणस्तेषां वरदानेन दर्पिताः ।
मरिष्यामो न मन्यन्ते ते मूढा मन्दचेतसः
tasmād gaccha nṛpaṃ brūhi vacanaṃ mama satvaram |
yadājñāpayate bhūpastatkartavyaṃ tvayā kila
||42||तस्माद् गच्छ नृपं ब्रूहि वचनं मम सत्वरम् ।
यदाज्ञापयते भूपस्तत्कर्तव्यं त्वया किल
maghavā svargamāpnotu devāḥ santu havirbhujaḥ |
yūyaṃ prayāta pātālaṃ yadi jīvitumicchatha
||43||मघवा स्वर्गमाप्नोतु देवाः सन्तु हविर्भुजः ।
यूयं प्रयात पातालं यदि जीवितुमिच्छथ
anyathā cenmatirmanda mahiṣasya durātmanaḥ |
tadyudhyasva mayā sārdhaṃ maraṇāya kṛtādaraḥ
||44||अन्यथा चेन्मतिर्मन्द महिषस्य दुरात्मनः ।
तद्युध्यस्व मया सार्धं मरणाय कृतादरः
manyase saṅgare bhagnā devā viṣṇupurogamāḥ |
daivaṃ hi kāraṇaṃ tatra varadānaṃ prajāpateḥ
||45||मन्यसे सङ्गरे भग्ना देवा विष्णुपुरोगमाः ।
दैवं हि कारणं तत्र वरदानं प्रजापतेः
vyāsa uvāca
iti devyā vacaḥ śrutvā cintayāmāsa dānavaḥ |
kiṃ kartavyaṃ mayā yuddhaṃ gantavyaṃ vā nṛpaṃ prati
||46||इति देव्या वचः श्रुत्वा चिन्तयामास दानवः ।
किं कर्तव्यं मया युद्धं गन्तव्यं वा नृपं प्रति
vivāhārthamihājñapto rājñā kāmātureṇa vai |
tatkathaṃ virasaṃ kṛtvā gaccheyaṃ nṛpasannidhau
||47||विवाहार्थमिहाज्ञप्तो राज्ञा कामातुरेण वै ।
तत्कथं विरसं कृत्वा गच्छेयं नृपसन्निधौ
iyaṃ buddhiḥ samīcīnā yad vrajāmi kaliṃ vinā |
yathāgataṃ tathā śīghraṃ rājñe saṃvedayāmyaham
||48||इयं बुद्धिः समीचीना यद् व्रजामि कलिं विना ।
यथागतं तथा शीघ्रं राज्ञे संवेदयाम्यहम्
sa pramāṇaṃ punaḥ kārye rājā matimatāṃ varaḥ |
kariṣyati vicāryaiva sacivairnipuṇaiḥ saha
||49||स प्रमाणं पुनः कार्ये राजा मतिमतां वरः ।
करिष्यति विचार्यैव सचिवैर्निपुणैः सह
sahasā na mayā yuddhaṃ kartavyamanayā saha |
jaye parājaye vāpi bhūpaterapriyaṃ bhavet
||50||सहसा न मया युद्धं कर्तव्यमनया सह ।
जये पराजये वापि भूपतेरप्रियं भवेत्
yadi māṃ sundarī hanyādahaṃ vā hanmi tāṃ punaḥ |
yena kenāpyupāyena sa kupyetpārthivaḥ kila
||51||यदि मां सुन्दरी हन्यादहं वा हन्मि तां पुनः ।
येन केनाप्युपायेन स कुप्येत्पार्थिवः किल
tasmāttatraiva gatvāhaṃ bodhayiṣyāmi taṃ nṛpam |
yathādyābhihitaṃ devyā yathāruci karotu saḥ
||52||तस्मात्तत्रैव गत्वाहं बोधयिष्यामि तं नृपम् ।
यथाद्याभिहितं देव्या यथारुचि करोतु सः
vyāsa uvāca
iti sañcintya medhāvī jagāma nṛpasannidhau |
praṇamya tamuvācedaṃ kṛtāñjaliramātyakaḥ
||53||इति सञ्चिन्त्य मेधावी जगाम नृपसन्निधौ ।
प्रणम्य तमुवाचेदं कृताञ्जलिरमात्यकः
mantryuvāca
rājan devī varārohā siṃhasyopari saṃsthitā |
aṣṭādaśabhujā ramyā varāyudhadharā parā
||54||राजन् देवी वरारोहा सिंहस्योपरि संस्थिता ।
अष्टादशभुजा रम्या वरायुधधरा परा
sā mayoktā mahārāja mahiṣaṃ bhaja bhāmini |
mahiṣī bhava rājñastvaṃ trailokyādhipateḥ priyā
||55||सा मयोक्ता महाराज महिषं भज भामिनि ।
महिषी भव राज्ञस्त्वं त्रैलोक्याधिपतेः प्रिया
paṭṭarājñī tvamevāsya bhavitā nātra saṃśayaḥ |
sa tavājñākaro jāto vaśavartī bhaviṣyati
||56||पट्टराज्ञी त्वमेवास्य भविता नात्र संशयः ।
स तवाज्ञाकरो जातो वशवर्ती भविष्यति
trailokyavibhavaṃ bhuktvā cirakālaṃ varānane |
mahiṣaṃ patimāsādya yoṣitāṃ subhagā bhava
||57||त्रैलोक्यविभवं भुक्त्वा चिरकालं वरानने ।
महिषं पतिमासाद्य योषितां सुभगा भव
iti madvacanaṃ śrutvā sā smayāveśamohitā |
māmuvāca viśālākṣī smitapūrvamidaṃ vacaḥ
||58||इति मद्वचनं श्रुत्वा सा स्मयावेशमोहिता ।
मामुवाच विशालाक्षी स्मितपूर्वमिदं वचः
mahiṣīgarbhasambhūtaṃ paśūnāmadhamaṃ kila |
baliṃ dāsyāmyahaṃ devyai surāṇāṃ hitakāmyayā
||59||महिषीगर्भसम्भूतं पशूनामधमं किल ।
बलिं दास्याम्यहं देव्यै सुराणां हितकाम्यया
kā mūḍhā kāminī loke mahiṣaṃ vai patiṃ bhajet |
mādṛśī mandabuddhe kiṃ paśubhāvaṃ bhajediha
||60||का मूढा कामिनी लोके महिषं वै पतिं भजेत् ।
मादृशी मन्दबुद्धे किं पशुभावं भजेदिह
mahiṣī mahiṣaṃ nāthaṃ saśṛṅgā śṛṅgasaṃyutam |
kurute krandamānā vai nāhaṃ tatsadṛśī śaṭhā
||61||महिषी महिषं नाथं सशृङ्गा शृङ्गसंयुतम् ।
कुरुते क्रन्दमाना वै नाहं तत्सदृशी शठा
kariṣye'haṃ mṛdhe yuddhaṃ haniṣye tvāṃ surāpriyam |
gaccha vā duṣṭa pātālaṃ jīvitecchā yadasti te
||62||करिष्येऽहं मृधे युद्धं हनिष्ये त्वां सुराप्रियम् ।
गच्छ वा दुष्ट पातालं जीवितेच्छा यदस्ति ते
paruṣaṃ tu tayā vākyamityuktaṃ nṛpa mattayā |
tacchrutvāhaṃ samāyātaḥ pravicintya punaḥ punaḥ
||63||परुषं तु तया वाक्यमित्युक्तं नृप मत्तया ।
तच्छ्रुत्वाहं समायातः प्रविचिन्त्य पुनः पुनः
rasabhaṅgaṃ vicintyaiva na yuddhaṃ tu mayā kṛtam |
ājñāṃ vinā tavātyantaṃ kathaṃ kuryāṃ vṛthodyamam
||64||रसभङ्गं विचिन्त्यैव न युद्धं तु मया कृतम् ।
आज्ञां विना तवात्यन्तं कथं कुर्यां वृथोद्यमम्
sātīva ca balonmattā vartate bhūpa bhāminī |
bhavitavyaṃ na jānāmi kiṃ vā bhāvi bhaviṣyati
||65||सातीव च बलोन्मत्ता वर्तते भूप भामिनी ।
भवितव्यं न जानामि किं वा भावि भविष्यति
kārye'smiṃstvaṃ pramāṇaṃ no mantro'tīva durāsadaḥ |
yuddhaṃ palāyanaṃ śreyo na jāne'haṃ viniścayam
||66||कार्येऽस्मिंस्त्वं प्रमाणं नो मन्त्रोऽतीव दुरासदः ।
युद्धं पलायनं श्रेयो न जानेऽहं विनिश्चयम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe mantrīdvārā mahiṣāsureṇa devyā saha vivāhaprastāvo nāma daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||