mahiṣadvārā devīprabodhanam
vyāsa uvāca
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā krodhayukto narādhipaḥ |
dārukaṃ prāha tarasā rathamānaya me'dbhutam
||1||तेषां तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधयुक्तो नराधिपः ।
दारुकं प्राह तरसा रथमानय मेऽद्भुतम्
sahasrakharasaṃyuktaṃ patākādhvajabhūṣitam |
āyudhaiḥ saṃyutaṃ śubhraṃ sucakraṃ cārukūbaram
||2||सहस्रखरसंयुक्तं पताकाध्वजभूषितम् ।
आयुधैः संयुतं शुभ्रं सुचक्रं चारुकूबरम्
sūto'pi rathamānīya tamuvāca tvarānvitaḥ |
rājan ratho'yamānīto dvāri tiṣṭhati bhūṣitaḥ
||3||सूतोऽपि रथमानीय तमुवाच त्वरान्वितः ।
राजन् रथोऽयमानीतो द्वारि तिष्ठति भूषितः
sarvāyudhasamāyukto varāstaraṇasaṃyutaḥ |
ānītaṃ taṃ rathaṃ jñātvā dānavendro mahābalaḥ
||4||सर्वायुधसमायुक्तो वरास्तरणसंयुतः ।
आनीतं तं रथं ज्ञात्वा दानवेन्द्रो महाबलः
mānuṣaṃ dehamāsthāya saṃgrāme gantumudyataḥ |
vicārya manasā ceti devī māṃ prekṣya durmukham
||5||मानुषं देहमास्थाय संग्रामे गन्तुमुद्यतः ।
विचार्य मनसा चेति देवी मां प्रेक्ष्य दुर्मुखम्
śṛṅgiṇaṃ mahiṣaṃ nūnaṃ vimanā sā bhaviṣyati |
nārīṇāṃ ca priyaṃ rūpaṃ tathā cāturyamityapi
||6||शृङ्गिणं महिषं नूनं विमना सा भविष्यति ।
नारीणां च प्रियं रूपं तथा चातुर्यमित्यपि
tasmādrūpaṃ ca cāturyaṃ kṛtvā yāsyāmi tāṃ prati |
yathā māṃ vīkṣya sā bālā premayuktā bhaviṣyati
||7||तस्माद्रूपं च चातुर्यं कृत्वा यास्यामि तां प्रति ।
यथा मां वीक्ष्य सा बाला प्रेमयुक्ता भविष्यति
mamāpi ca tadaiva syātsukhaṃ nānyasvarūpataḥ |
iti sañcintya manasā dānavendro mahābalaḥ
||8||ममापि च तदैव स्यात्सुखं नान्यस्वरूपतः ।
इति सञ्चिन्त्य मनसा दानवेन्द्रो महाबलः
tyaktvā tanmāhiṣaṃ rūpaṃ babhūva puruṣaḥ śubhaḥ |
sarvāyudhadharaḥ śrīmāṃścārubhūṣaṇabhūṣitaḥ
||9||त्यक्त्वा तन्माहिषं रूपं बभूव पुरुषः शुभः ।
सर्वायुधधरः श्रीमांश्चारुभूषणभूषितः
divyāmbaradharaḥ kāntaḥ puṣpabāṇa ivāparaḥ |
rathopaviṣṭaḥ keyūrasragvī bāṇadhanurdharaḥ
||10||दिव्याम्बरधरः कान्तः पुष्पबाण इवापरः ।
रथोपविष्टः केयूरस्रग्वी बाणधनुर्धरः
senāparivṛto devīṃ jagāma madagarvitaḥ |
manojñaṃ rūpamāsthāya māninīnāṃ manoharam
||11||सेनापरिवृतो देवीं जगाम मदगर्वितः ।
मनोज्ञं रूपमास्थाय मानिनीनां मनोहरम्
tamāgataṃ samālokya daityānāmadhipaṃ tadā |
bahubhiḥ saṃvṛtaṃ vīrairdevī śaṅkhamavādayat
||12||तमागतं समालोक्य दैत्यानामधिपं तदा ।
बहुभिः संवृतं वीरैर्देवी शङ्खमवादयत्
sa śaṅkhaninadaṃ śrutvā janavismayakārakam |
samīpametya devyāstu tāmuvāca hasanniva
||13||स शङ्खनिनदं श्रुत्वा जनविस्मयकारकम् ।
समीपमेत्य देव्यास्तु तामुवाच हसन्निव
devi saṃsāracakre'sminvartamāno janaḥ kila |
naro vātha tathā nārī sukhaṃ vāñchati sarvathā
||14||देवि संसारचक्रेऽस्मिन्वर्तमानो जनः किल ।
नरो वाथ तथा नारी सुखं वाञ्छति सर्वथा
sukhaṃ saṃyogajaṃ nṝṇāṃ nāsaṃyoge bhavediha |
saṃyogo bahudhā bhinnastānbravīmi śṛṇuṣva ha
||15||सुखं संयोगजं नॄणां नासंयोगे भवेदिह ।
संयोगो बहुधा भिन्नस्तान्ब्रवीमि शृणुष्व ह
bhedānsuprītihetūtthānsvabhāvotthānanekaśaḥ |
tatra prītibhavānādau kathayāmi yathāmati
||16||भेदान्सुप्रीतिहेतूत्थान्स्वभावोत्थाननेकशः ।
तत्र प्रीतिभवानादौ कथयामि यथामति
mātāpitrostu putreṇa saṃyogastūttamaḥ smṛtaḥ |
bhrāturbhrātrā tathā yogaḥ kāraṇānmadhyamo mataḥ
||17||मातापित्रोस्तु पुत्रेण संयोगस्तूत्तमः स्मृतः ।
भ्रातुर्भ्रात्रा तथा योगः कारणान्मध्यमो मतः
uttamasya sukhasyaiva dātṛtvāduttamaḥ smṛtaḥ |
tasmādalpasukhasyaiva pradātṛtvācca madhyamaḥ
||18||उत्तमस्य सुखस्यैव दातृत्वादुत्तमः स्मृतः ।
तस्मादल्पसुखस्यैव प्रदातृत्वाच्च मध्यमः
nāvikānāṃ tu saṃyogaḥ smṛtaḥ svābhāviko budhaiḥ |
vividhāvṛtacittānāṃ prasaṅgaparivartinām
||19||नाविकानां तु संयोगः स्मृतः स्वाभाविको बुधैः ।
विविधावृतचित्तानां प्रसङ्गपरिवर्तिनाम्
atyalpasukhadātṛtvātkaniṣṭho'yaṃ smṛto budhaiḥ |
atyuttamastu saṃyogaḥ saṃsāre sukhadaḥ sadā
||20||अत्यल्पसुखदातृत्वात्कनिष्ठोऽयं स्मृतो बुधैः ।
अत्युत्तमस्तु संयोगः संसारे सुखदः सदा
nārīpuruṣayoḥ kānte samānavayaso sadā |
saṃyogo yaḥ samākhyātaḥ sa evātyuttamaḥ smṛtaḥ
||21||नारीपुरुषयोः कान्ते समानवयसो सदा ।
संयोगो यः समाख्यातः स एवात्युत्तमः स्मृतः
atyuttamasukhasyaiva dātṛtvātsa tathāvidhaḥ |
cāturyarūpaveṣādyaiḥ kulaśīlaguṇaistathā
||22||अत्युत्तमसुखस्यैव दातृत्वात्स तथाविधः ।
चातुर्यरूपवेषाद्यैः कुलशीलगुणैस्तथा
parasparasamutkarṣaḥ kathyate hi parasparam |
taṃ cetkaroṣi saṃyogaṃ vīreṇa ca mayā saha
||23||परस्परसमुत्कर्षः कथ्यते हि परस्परम् ।
तं चेत्करोषि संयोगं वीरेण च मया सह
atyuttamasukhasyaiva prāptiḥ syātte na saṃśayaḥ |
nānāvidhāni rūpāṇi karomi svecchayā priye
||24||अत्युत्तमसुखस्यैव प्राप्तिः स्यात्ते न संशयः ।
नानाविधानि रूपाणि करोमि स्वेच्छया प्रिये
indrādayaḥ surāḥ sarve saṃgrāme vijitā mayā |
ratnāni yāni divyāni bhavane'sminmamādhunā
||25||इन्द्रादयः सुराः सर्वे संग्रामे विजिता मया ।
रत्नानि यानि दिव्यानि भवनेऽस्मिन्ममाधुना
bhuṃkṣva tvaṃ tāni sarvāṇi yatheṣṭaṃ dehi vā yathā |
paṭṭarājñī bhavādya tvaṃ dāso'smi tava sundari
||26||भुंक्ष्व त्वं तानि सर्वाणि यथेष्टं देहि वा यथा ।
पट्टराज्ञी भवाद्य त्वं दासोऽस्मि तव सुन्दरि
vairaṃ tyaje'haṃ devaistu tava vākyānna saṃśayaḥ |
yathā tvaṃ sukhamāpnoṣi tathāhaṃ karavāṇi vai
||27||वैरं त्यजेऽहं देवैस्तु तव वाक्यान्न संशयः ।
यथा त्वं सुखमाप्नोषि तथाहं करवाणि वै
ājñāpaya viśālākṣi tathāhaṃ prakaromyatha |
cittaṃ me tava rūpeṇa mohitaṃ cārubhāṣiṇi
||28||आज्ञापय विशालाक्षि तथाहं प्रकरोम्यथ ।
चित्तं मे तव रूपेण मोहितं चारुभाषिणि
āturo'smi varārohe prāptaste śaraṇaṃ kila |
prapannaṃ pāhi rambhoru kāmabāṇaiḥ prapīḍitam
||29||आतुरोऽस्मि वरारोहे प्राप्तस्ते शरणं किल ।
प्रपन्नं पाहि रम्भोरु कामबाणैः प्रपीडितम्
dharmāṇāmuttamo dharmaḥ śaraṇāgatarakṣaṇam |
tvadīyo'smyasitāpāṅgi sevako'haṃ kṛśodari
||30||धर्माणामुत्तमो धर्मः शरणागतरक्षणम् ।
त्वदीयोऽस्म्यसितापाङ्गि सेवकोऽहं कृशोदरि
maraṇāntaṃ vacaḥ satyaṃ nānyathā prakaromyaham |
pādau nato'smi tanvaṅgi tyaktvā nānāyudhāni te
||31||मरणान्तं वचः सत्यं नान्यथा प्रकरोम्यहम् ।
पादौ नतोऽस्मि तन्वङ्गि त्यक्त्वा नानायुधानि ते
dayāṃ kuru viśālākṣi tapto'smi kāmamārgaṇaiḥ |
janmaprabhṛti cārvaṅgi dainyaṃ nācaritaṃ mayā
||32||दयां कुरु विशालाक्षि तप्तोऽस्मि काममार्गणैः ।
जन्मप्रभृति चार्वङ्गि दैन्यं नाचरितं मया
brahmādīnīśvarānprāpya tvayi tadvidadhāmyaham |
caritaṃ mama jānanti raṇe brahmādayaḥ surāḥ
||33||ब्रह्मादीनीश्वरान्प्राप्य त्वयि तद्विदधाम्यहम् ।
चरितं मम जानन्ति रणे ब्रह्मादयः सुराः
so'pyahaṃ tava dāso'smi manmukhaṃ paśya bhāmini |
vyāsa uvāca |
iti bruvāṇaṃ taṃ daityaṃ devī bhagavatī hi sā
||34||सोऽप्यहं तव दासोऽस्मि मन्मुखं पश्य भामिनि ।
व्यास उवाच ।
इति ब्रुवाणं तं दैत्यं देवी भगवती हि सा
prahasya sasmitaṃ vākyamuvāca varavarṇinī |
devyuvāca |
nāhaṃ puruṣamicchāmi paramaṃ puruṣaṃ vinā
||35||प्रहस्य सस्मितं वाक्यमुवाच वरवर्णिनी ।
देव्युवाच ।
नाहं पुरुषमिच्छामि परमं पुरुषं विना
tasya cecchāsmyahaṃ daitya sṛjāmi sakalaṃ jagat |
sa māṃ paśyati viśvātmā tasyāhaṃ prakṛtiḥ śivā
||36||तस्य चेच्छास्म्यहं दैत्य सृजामि सकलं जगत् ।
स मां पश्यति विश्वात्मा तस्याहं प्रकृतिः शिवा
tatsānnidhyavaśādeva caitanyaṃ mayi śāśvatam |
jaḍāhaṃ tasya saṃyogātprabhavāmi sacetanā
||37||तत्सान्निध्यवशादेव चैतन्यं मयि शाश्वतम् ।
जडाहं तस्य संयोगात्प्रभवामि सचेतना
ayaskāntasya sānnidhyādayasaścetanā yathā |
na grāmyasukhavāñchā me kadācidapi jāyate
||38||अयस्कान्तस्य सान्निध्यादयसश्चेतना यथा ।
न ग्राम्यसुखवाञ्छा मे कदाचिदपि जायते
mūrkhastvamasi mandātman yatstrīsaṅgaṃ cikīrṣasi |
narasya bandhanārthāya śṛṅkhalā strī prakīrtitā
||39||मूर्खस्त्वमसि मन्दात्मन् यत्स्त्रीसङ्गं चिकीर्षसि ।
नरस्य बन्धनार्थाय शृङ्खला स्त्री प्रकीर्तिता
lohabaddho'pi mucyeta strībaddho naiva mucyate |
kimicchasi ca mandātman mūtrāgārasya sevanam
||40||लोहबद्धोऽपि मुच्येत स्त्रीबद्धो नैव मुच्यते ।
किमिच्छसि च मन्दात्मन् मूत्रागारस्य सेवनम्
śamaṃ kuru sukhāya tvaṃ śamātsukhamavāpsyasi |
nārīsaṅge mahadduḥkhaṃ jānankiṃ tvaṃ vimuhyasi
||41||शमं कुरु सुखाय त्वं शमात्सुखमवाप्स्यसि ।
नारीसङ्गे महद्दुःखं जानन्किं त्वं विमुह्यसि
tyaja vairaṃ suraiḥ sārdhaṃ yatheṣṭaṃ vicarāvanau |
pātālaṃ gaccha vā kāmaṃ jīvitecchā yadasti te
||42||त्यज वैरं सुरैः सार्धं यथेष्टं विचरावनौ ।
पातालं गच्छ वा कामं जीवितेच्छा यदस्ति ते
athavā kuru saṃgrāmaṃ balavatyasmi sāmpratam |
preṣitāhaṃ suraiḥ sarvaistava nāśāya dānava
||43||अथवा कुरु संग्रामं बलवत्यस्मि साम्प्रतम् ।
प्रेषिताहं सुरैः सर्वैस्तव नाशाय दानव
satyaṃ bravīmi yenādya tvayā vacanasauhṛdam |
darśitaṃ tena tuṣṭāsmi jīvangaccha yathāsukham
||44||सत्यं ब्रवीमि येनाद्य त्वया वचनसौहृदम् ।
दर्शितं तेन तुष्टास्मि जीवन्गच्छ यथासुखम्
satāṃ saptapadī maitrī tena muñcāmi jīvitam |
maraṇecchāsti cedyuddhaṃ kuru vīra yathāsukham
||45||सतां सप्तपदी मैत्री तेन मुञ्चामि जीवितम् ।
मरणेच्छास्ति चेद्युद्धं कुरु वीर यथासुखम्
haniṣyāmi mahābāho tvāmahaṃ nātra saṃśayaḥ |
vyāsa uvāca |
iti tasyā vacaḥ śrutvā dānavaḥ kāmamohitaḥ
||46||हनिष्यामि महाबाहो त्वामहं नात्र संशयः ।
व्यास उवाच ।
इति तस्या वचः श्रुत्वा दानवः काममोहितः
uvāca ślakṣṇayā vācā madhuraṃ vacanaṃ tataḥ |
bibhemyahaṃ varārohe tvāṃ prahartuṃ varānane
||47||उवाच श्लक्ष्णया वाचा मधुरं वचनं ततः ।
बिभेम्यहं वरारोहे त्वां प्रहर्तुं वरानने
komalāṃ cārusarvāṅgīṃ nārīṃ naravimohinīm |
jitvā hariharādīṃśca lokapālāṃśca sarvaśaḥ
||48||कोमलां चारुसर्वाङ्गीं नारीं नरविमोहिनीम् ।
जित्वा हरिहरादींश्च लोकपालांश्च सर्वशः
kiṃ tvayā saha yuddhaṃ me yuktaṃ kamalalocane |
rocate yadi cārvaṅgi vivāhaṃ kuru māṃ bhaja
||49||किं त्वया सह युद्धं मे युक्तं कमललोचने ।
रोचते यदि चार्वङ्गि विवाहं कुरु मां भज
noced gaccha yatheṣṭaṃ te deśaṃ yasmātsamāgatā |
nāhaṃ tvāṃ prahariṣyāmi yato maitrī kṛtā tvayā
||50||नोचेद् गच्छ यथेष्टं ते देशं यस्मात्समागता ।
नाहं त्वां प्रहरिष्यामि यतो मैत्री कृता त्वया
hitamuktaṃ śubhaṃ vākyaṃ tasmād gaccha yathāsukham |
kā śobhā me bhavedante hatvā tvāṃ cārulocanām
||51||हितमुक्तं शुभं वाक्यं तस्माद् गच्छ यथासुखम् ।
का शोभा मे भवेदन्ते हत्वा त्वां चारुलोचनाम्
strīhatyā bālahatyā ca brahmahatyā duratyayā |
gṛhītvā tvāṃ gṛhaṃ nūnaṃ gacchāmyadya varānane
||52||स्त्रीहत्या बालहत्या च ब्रह्महत्या दुरत्यया ।
गृहीत्वा त्वां गृहं नूनं गच्छाम्यद्य वरानने
tathāpi me phalaṃ na syādbalādbhogasukhaṃ kutaḥ |
prabravīmi sukeśi tvāṃ vinayāvanato yataḥ
||53||तथापि मे फलं न स्याद्बलाद्भोगसुखं कुतः ।
प्रब्रवीमि सुकेशि त्वां विनयावनतो यतः
puruṣasya sukhaṃ na syādṛte kāntāmukhāmbujāt |
tattathaiva hi nārīṇāṃ na syācca puruṣaṃ vinā
||54||पुरुषस्य सुखं न स्यादृते कान्तामुखाम्बुजात् ।
तत्तथैव हि नारीणां न स्याच्च पुरुषं विना
saṃyoge sukhasambhūtirviyoge duḥkhasambhavaḥ |
kāntāsi rūpasampannā sarvābharaṇabhūṣitā
||55||संयोगे सुखसम्भूतिर्वियोगे दुःखसम्भवः ।
कान्तासि रूपसम्पन्ना सर्वाभरणभूषिता
cāturyaṃ tvayi kiṃ nāsti yato māṃ na bhajasyaho |
tavopadiṣṭaṃ kenedaṃ bhogānāṃ parivarjanam
||56||चातुर्यं त्वयि किं नास्ति यतो मां न भजस्यहो ।
तवोपदिष्टं केनेदं भोगानां परिवर्जनम्
vañcitāsi priyālāpe vairiṇā kenacittviha |
muñcāgrahamimaṃ kānte kuru kāryaṃ suśobhanam
||57||वञ्चितासि प्रियालापे वैरिणा केनचित्त्विह ।
मुञ्चाग्रहमिमं कान्ते कुरु कार्यं सुशोभनम्
sukhaṃ tava mamāpi syādvivāhe vihite kila |
viṣṇurlakṣyā sahābhāti sāvitryā ca sahātmabhūḥ
||58||सुखं तव ममापि स्याद्विवाहे विहिते किल ।
विष्णुर्लक्ष्या सहाभाति सावित्र्या च सहात्मभूः
rudro bhāti ca pārvatyā śacyā śatamakhastathā |
kā nārī patihīnā ca sukhaṃ prāpnoti śāśvatam
||59||रुद्रो भाति च पार्वत्या शच्या शतमखस्तथा ।
का नारी पतिहीना च सुखं प्राप्नोति शाश्वतम्
yena tvamasitāpāṅgi na karoṣi patiṃ śubham |
kāmaḥ kvādya gataḥ kānte yastvāṃ bāṇaiḥ sukomalaiḥ
||60||येन त्वमसितापाङ्गि न करोषि पतिं शुभम् ।
कामः क्वाद्य गतः कान्ते यस्त्वां बाणैः सुकोमलैः
mādanaiḥ pañcabhiḥ kāmaṃ na tāḍayati mandadhīḥ |
manye'hamiva kāmo'pi dayāvāṃstvayi sundari
||61||मादनैः पञ्चभिः कामं न ताडयति मन्दधीः ।
मन्येऽहमिव कामोऽपि दयावांस्त्वयि सुन्दरि
abaleti ca manvāno na prerayati mārgaṇān |
manobhavasya vairaṃ vā kimapyasti mayā saha
||62||अबलेति च मन्वानो न प्रेरयति मार्गणान् ।
मनोभवस्य वैरं वा किमप्यस्ति मया सह
tena ca tvayyarālākṣi na muñcati śilīmukhān |
athavā me'hitairdevairvārito'sau jhaṣadhvajaḥ
||63||तेन च त्वय्यरालाक्षि न मुञ्चति शिलीमुखान् ।
अथवा मेऽहितैर्देवैर्वारितोऽसौ झषध्वजः
sukhavidhvaṃsibhistena tvayi na praharatyapi |
tyaktvā māṃ mṛgaśāvākṣi paścāttāpaṃ kariṣyasi
||64||सुखविध्वंसिभिस्तेन त्वयि न प्रहरत्यपि ।
त्यक्त्वा मां मृगशावाक्षि पश्चात्तापं करिष्यसि
mandodarīva tanvaṅgi parityajya śubhaṃ nṛpam |
anukūlaṃ patiṃ paścātsā cakāra śaṭhaṃ patim |
kāmārtā ca yadā jātā mohena vyākulāntarā
||65||मन्दोदरीव तन्वङ्गि परित्यज्य शुभं नृपम् ।
अनुकूलं पतिं पश्चात्सा चकार शठं पतिम् ।
कामार्ता च यदा जाता मोहेन व्याकुलान्तरा
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe mahiṣadvārā devīprabodhanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16 ||