mahiṣavadhānantaraṃ pṛthivīsukhavarṇanam
janamejaya uvāca
athādbhutaṃ vīkṣya mune prabhāvaṃ devyā jagacchāntikaraṃ parañca |
na tṛptirasti dvijavarya śṛṇvataḥ kathāmṛtaṃ te mukhapadmajātam
||1||अथाद्भुतं वीक्ष्य मुने प्रभावं देव्या जगच्छान्तिकरं परञ्च ।
न तृप्तिरस्ति द्विजवर्य शृण्वतः कथामृतं ते मुखपद्मजातम्
antarhitāyāṃ ca tadā bhavānyā cakruśca kiṃ devapurogamāste |
devyāścaritra paramaṃ pavitraṃ durāpamevālpapuṇyairnarāṇām
||2||अन्तर्हितायां च तदा भवान्या चक्रुश्च किं देवपुरोगमास्ते ।
देव्याश्चरित्र परमं पवित्रं दुरापमेवाल्पपुण्यैर्नराणाम्
kastṛptimāpnoti kathāmṛtena bhinno'lpabhāgyātpaṭukarṇarandhraḥ |
pītena yenāmaratāṃ prayāti dhiktānnarān ye na pibanti sādaram
||3||कस्तृप्तिमाप्नोति कथामृतेन भिन्नोऽल्पभाग्यात्पटुकर्णरन्ध्रः ।
पीतेन येनामरतां प्रयाति धिक्तान्नरान् ये न पिबन्ति सादरम्
līlācaritraṃ jagadambikāyā rakṣānvitaṃ devamahāmunīnām |
saṃsāravārdhestaraṇaṃ narāṇāṃ kathaṃ kṛtajñā hi parityajeyuḥ
||4||लीलाचरित्रं जगदम्बिकाया रक्षान्वितं देवमहामुनीनाम् ।
संसारवार्धेस्तरणं नराणां कथं कृतज्ञा हि परित्यजेयुः
muktāśca ye caiva mumukṣavaśca saṃsāriṇo rogayutāśca kecit |
teṣāṃ sadā śrotrapuṭaiśca peyaṃ sarvārthadaṃ vedavido vadanti
||5||मुक्ताश्च ये चैव मुमुक्षवश्च संसारिणो रोगयुताश्च केचित् ।
तेषां सदा श्रोत्रपुटैश्च पेयं सर्वार्थदं वेदविदो वदन्ति
tathā viśeṣeṇa mune nṛpāṇāṃ dharmārthakāmeṣu sadā ratānām |
muktāśca yasmātkhalu tatpibanti kathaṃ na peyaṃ rahitaiśca tebhyaḥ
||6||तथा विशेषेण मुने नृपाणां धर्मार्थकामेषु सदा रतानाम् ।
मुक्ताश्च यस्मात्खलु तत्पिबन्ति कथं न पेयं रहितैश्च तेभ्यः
yaiḥ pūjitā pūrvabhave bhavānī satkundapuṣpairatha campakaiśca |
bailvairdalaiste bhuvi bhogayuktā nṛpā bhavantītyanumeyamevam
||7||यैः पूजिता पूर्वभवे भवानी सत्कुन्दपुष्पैरथ चम्पकैश्च ।
बैल्वैर्दलैस्ते भुवि भोगयुक्ता नृपा भवन्तीत्यनुमेयमेवम्
ye bhaktihīnā samavāpya dehaṃ taṃ mānuṣaṃ bhāratabhūmibhāge |
yairnārcitā te dhanadhānyahīnā rogānvitāḥ santativarjitāśca
||8||ये भक्तिहीना समवाप्य देहं तं मानुषं भारतभूमिभागे ।
यैर्नार्चिता ते धनधान्यहीना रोगान्विताः सन्ततिवर्जिताश्च
bhramanti nityaṃ kila dāsabhūtā ājñākarāḥ kevalabhāravāhāḥ |
divāniśaṃ svārthaparāḥ kadāpi naivāpnuvantyaudarapūrtimātram
||9||भ्रमन्ति नित्यं किल दासभूता आज्ञाकराः केवलभारवाहाः ।
दिवानिशं स्वार्थपराः कदापि नैवाप्नुवन्त्यौदरपूर्तिमात्रम्
andhāśca mūkā badhirāśca khañjāḥ kuṣṭhānvitā ye bhuvi duḥkhabhājaḥ |
tatrānumānaṃ kavibhirvidheyaṃ nārādhitā taiḥ satataṃ bhavānī
||10||अन्धाश्च मूका बधिराश्च खञ्जाः कुष्ठान्विता ये भुवि दुःखभाजः ।
तत्रानुमानं कविभिर्विधेयं नाराधिता तैः सततं भवानी
ye rājabhogānvitaṛddhipūrṇāḥ saṃsevyamānā bahubhirmanuṣyaiḥ |
dṛśyanti ye vā vibhavaiḥ sametā- staiḥ pūjitāmbetyanumeyameva
||11||ये राजभोगान्वितऋद्धिपूर्णाः संसेव्यमाना बहुभिर्मनुष्यैः ।
दृश्यन्ति ये वा विभवैः समेता- स्तैः पूजिताम्बेत्यनुमेयमेव
tasmātsatyavatīsūno devyāścaritamuttamam |
kathayasva kṛpāṃ kṛtvā dayāvānasi sāmpratam
||12||तस्मात्सत्यवतीसूनो देव्याश्चरितमुत्तमम् ।
कथयस्व कृपां कृत्वा दयावानसि साम्प्रतम्
hatvā taṃ mahiṣaṃ pāpaṃ stutā sampūjitā suraiḥ |
kva gatā sā mahālakṣmīḥ sarvatejaḥsamudbhavā
||13||हत्वा तं महिषं पापं स्तुता सम्पूजिता सुरैः ।
क्व गता सा महालक्ष्मीः सर्वतेजःसमुद्भवा
kathitaṃ te mahābhāga gatāntardhānamāśu sā |
svarge vā mṛtyuloke vā saṃsthitā bhuvaneśvarī
||14||कथितं ते महाभाग गतान्तर्धानमाशु सा ।
स्वर्गे वा मृत्युलोके वा संस्थिता भुवनेश्वरी
layaṃ gatā vā tatraiva vaikuṇṭhe vā samāśritā |
athavā hemaśaile sā tattvato me vadādhunā
||15||लयं गता वा तत्रैव वैकुण्ठे वा समाश्रिता ।
अथवा हेमशैले सा तत्त्वतो मे वदाधुना
vyāsa uvāca
pūrvaṃ mayā te kathitaṃ maṇidvīpaṃ manoharam |
krīḍāsthānaṃ sadā devyā vallabhaṃ paramaṃ smṛtam
||16||पूर्वं मया ते कथितं मणिद्वीपं मनोहरम् ।
क्रीडास्थानं सदा देव्या वल्लभं परमं स्मृतम्
yatra brahmā hariḥ sthāṇuḥ strībhāvaṃ te prapedire |
puruṣatvaṃ punaḥ prāpya svāni kāryāṇi cakrire
||17||यत्र ब्रह्मा हरिः स्थाणुः स्त्रीभावं ते प्रपेदिरे ।
पुरुषत्वं पुनः प्राप्य स्वानि कार्याणि चक्रिरे
yaḥ sudhāsindhumadhye'sti dvīpaḥ paramaśobhanaḥ |
nānārūpaiḥ sadā tatra vihāraṃ kurute'mbikā
||18||यः सुधासिन्धुमध्येऽस्ति द्वीपः परमशोभनः ।
नानारूपैः सदा तत्र विहारं कुरुतेऽम्बिका
stutā sampūjitā devaiḥ sā tatraiva gatā śivā |
yatra saṃkrīḍate nityaṃ māyāśaktiḥ sanātanī
||19||स्तुता सम्पूजिता देवैः सा तत्रैव गता शिवा ।
यत्र संक्रीडते नित्यं मायाशक्तिः सनातनी
devāstāṃ nirgatāṃ vīkṣya devīṃ sarveśvarīṃ tathā |
ravivaṃśodbhavaṃ cakrurbhūmipālaṃ mahābalam
||20||देवास्तां निर्गतां वीक्ष्य देवीं सर्वेश्वरीं तथा ।
रविवंशोद्भवं चक्रुर्भूमिपालं महाबलम्
ayodhyādhipatiṃ vīraṃ śatrughnaṃ nāma pārthivam |
sarvalakṣaṇasampannaṃ mahiṣasyāsane śubhe
||21||अयोध्याधिपतिं वीरं शत्रुघ्नं नाम पार्थिवम् ।
सर्वलक्षणसम्पन्नं महिषस्यासने शुभे
dattvā rājyaṃ tadā tasmai devā indrapurogamāḥ |
svakīyairvāhanaiḥ sarve jagmuḥ svānyālayāni te
||22||दत्त्वा राज्यं तदा तस्मै देवा इन्द्रपुरोगमाः ।
स्वकीयैर्वाहनैः सर्वे जग्मुः स्वान्यालयानि ते
gateṣu teṣu deveṣu pṛthivyāṃ pṛthivīpate |
dharmarājyaṃ babhūvātha prajāśca sukhitāstathā
||23||गतेषु तेषु देवेषु पृथिव्यां पृथिवीपते ।
धर्मराज्यं बभूवाथ प्रजाश्च सुखितास्तथा
parjanyaḥ kālavarṣī ca dharā dhānyaguṇāvṛtā |
pādapāḥ phalapuṣpāḍhyā babhūvuḥ sukhadāḥ sadā
||24||पर्जन्यः कालवर्षी च धरा धान्यगुणावृता ।
पादपाः फलपुष्पाढ्या बभूवुः सुखदाः सदा
gāvaśca kṣīrasampanā ghaṭodhnyaḥ kāmadā nṛṇām |
nadyaḥ sumārgagāḥ svacchāḥ śītodāḥ khagasaṃyutāḥ
||25||गावश्च क्षीरसम्पना घटोध्न्यः कामदा नृणाम् ।
नद्यः सुमार्गगाः स्वच्छाः शीतोदाः खगसंयुताः
brāhmaṇā vedatattvāśca yajñakarmaratāstathā |
kṣatriyā dharmasaṃyuktā dānādhyayanatatparāḥ
||26||ब्राह्मणा वेदतत्त्वाश्च यज्ञकर्मरतास्तथा ।
क्षत्रिया धर्मसंयुक्ता दानाध्ययनतत्पराः
śastravidyāratā nityaṃ prajārakṣaṇatatparāḥ |
nyāyadaṇḍadharāḥ sarve rājānaḥ śamasaṃyutāḥ
||27||शस्त्रविद्यारता नित्यं प्रजारक्षणतत्पराः ।
न्यायदण्डधराः सर्वे राजानः शमसंयुताः
avirodhastu bhūtānāṃ sarveṣāṃ sambabhūva ha |
ākarā dhanadā nṛṇāṃ vrajā goyūthasaṃyutāḥ
||28||अविरोधस्तु भूतानां सर्वेषां सम्बभूव ह ।
आकरा धनदा नृणां व्रजा गोयूथसंयुताः
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca nṛpasattama |
devībhaktiparāḥ sarve sambabhūvurdharātale
||29||ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च नृपसत्तम ।
देवीभक्तिपराः सर्वे सम्बभूवुर्धरातले
sarvatra yajñayūpāśca maṇḍapāśca manoharāḥ |
makhaiḥ pūrṇā dharāścāsan brāhmaṇaiḥ kṣatriyaiḥ kṛtaiḥ
||30||सर्वत्र यज्ञयूपाश्च मण्डपाश्च मनोहराः ।
मखैः पूर्णा धराश्चासन् ब्राह्मणैः क्षत्रियैः कृतैः
pativratadharā nāryaḥ suśīlāḥ satyasaṃyutāḥ |
pitṛbhaktiparāḥ putrā āsandharmaparāyaṇāḥ
||31||पतिव्रतधरा नार्यः सुशीलाः सत्यसंयुताः ।
पितृभक्तिपराः पुत्रा आसन्धर्मपरायणाः
na pākhaṇḍaṃ na vādharmaḥ kutrāpi pṛthivītale |
vedavādā śāstravādā nānye vādāstathābhavan
||32||न पाखण्डं न वाधर्मः कुत्रापि पृथिवीतले ।
वेदवादा शास्त्रवादा नान्ये वादास्तथाभवन्
kalaho naiva keṣāñcinna dainyaṃ nāśubhā matiḥ |
sarvatra sukhino lokāḥ kāle ca maraṇaṃ tathā
||33||कलहो नैव केषाञ्चिन्न दैन्यं नाशुभा मतिः ।
सर्वत्र सुखिनो लोकाः काले च मरणं तथा
suhṛdāṃ na viyogaśca nāpadaśca kadācana |
nānāvṛṣṭirna durbhikṣaṃ na mārī duḥkhadā nṛṇām
||34||सुहृदां न वियोगश्च नापदश्च कदाचन ।
नानावृष्टिर्न दुर्भिक्षं न मारी दुःखदा नृणाम्
na rogo na ca mātsaryaṃ na virodhaḥ parasparam |
sarvatra sukhasampannā narā nāryaḥ sukhānvitāḥ
||35||न रोगो न च मात्सर्यं न विरोधः परस्परम् ।
सर्वत्र सुखसम्पन्ना नरा नार्यः सुखान्विताः
krīḍanti mānavāḥ sarve svarge devagaṇā iva |
na caurā na ca pākhaṇḍā vañcakā dambhakāstathā
||36||क्रीडन्ति मानवाः सर्वे स्वर्गे देवगणा इव ।
न चौरा न च पाखण्डा वञ्चका दम्भकास्तथा
piśunā lampaṭāḥ stabdhā na babhūvustadā nṛpa |
na vedadveṣiṇaḥ pāpā mānavāḥ pṛthivīpate
||37||पिशुना लम्पटाः स्तब्धा न बभूवुस्तदा नृप ।
न वेदद्वेषिणः पापा मानवाः पृथिवीपते
sarvadharmaratā nityaṃ dvijasevāparāyaṇāḥ |
tridhātvātsṛṣṭidharmasya trividhā brāhmaṇāstataḥ
||38||सर्वधर्मरता नित्यं द्विजसेवापरायणाः ।
त्रिधात्वात्सृष्टिधर्मस्य त्रिविधा ब्राह्मणास्ततः
sāttvikā rājasāścaiva tāmasāśca tathāpare |
sarve vedavido dakṣāḥ sāttvikāḥ sattvavṛttayaḥ
||39||सात्त्विका राजसाश्चैव तामसाश्च तथापरे ।
सर्वे वेदविदो दक्षाः सात्त्विकाः सत्त्ववृत्तयः
pratigrahavihīnāśca dayādamaparāyaṇāḥ |
yajñāste sāttvikairannaiḥ kurvāṇā dharmatatparāḥ
||40||प्रतिग्रहविहीनाश्च दयादमपरायणाः ।
यज्ञास्ते सात्त्विकैरन्नैः कुर्वाणा धर्मतत्पराः
puroḍāśavidhānaiśca paśubhirna kadācana |
dānamadhyayanañcaiva yajanaṃ tu tṛtīyakam
||41||पुरोडाशविधानैश्च पशुभिर्न कदाचन ।
दानमध्ययनञ्चैव यजनं तु तृतीयकम्
trikarmarasikāste vai sāttvikā brāhmaṇā nṛpa |
rājasā vedavidvāṃsaḥ kṣatriyāṇāṃ purohitāḥ
||42||त्रिकर्मरसिकास्ते वै सात्त्विका ब्राह्मणा नृप ।
राजसा वेदविद्वांसः क्षत्रियाणां पुरोहिताः
ṣaṭkarmaniratā sarve vidhivanmāṃsabhakṣakāḥ |
yajanaṃ yājanaṃ dānaṃ tathaiva ca pratigrahaḥ
||43||षट्कर्मनिरता सर्वे विधिवन्मांसभक्षकाः ।
यजनं याजनं दानं तथैव च प्रतिग्रहः
adhyayanaṃ tu vedānāṃ tathaivādhyāpanaṃ tu ṣaṭ |
tāmasāḥ krodhasaṃyuktā rāgadveṣaparāḥ punaḥ
||44||अध्ययनं तु वेदानां तथैवाध्यापनं तु षट् ।
तामसाः क्रोधसंयुक्ता रागद्वेषपराः पुनः
rājñāṃ karmakarā nityaṃ kiñcidadhyayane ratāḥ |
mahiṣe nihate sarve sukhino vedatatparāḥ
||45||राज्ञां कर्मकरा नित्यं किञ्चिदध्ययने रताः ।
महिषे निहते सर्वे सुखिनो वेदतत्पराः
babhūvurvrataniṣṇātā dānadharmaparāstathā |
kṣatriyāḥ pālane yuktā vaiśyā vaṇijavṛttayaḥ
||46||बभूवुर्व्रतनिष्णाता दानधर्मपरास्तथा ।
क्षत्रियाः पालने युक्ता वैश्या वणिजवृत्तयः
kṛṣivāṇijyagorakṣākusīdavṛttayaḥ pare |
evaṃ pramudito loko mahiṣe vinipātite
||47||कृषिवाणिज्यगोरक्षाकुसीदवृत्तयः परे ।
एवं प्रमुदितो लोको महिषे विनिपातिते
anudvegaḥ prajānāṃ vai sambabhūva dhanāgamaḥ |
bahukṣīrā śubhā gāvo nadyaścaiva bahūdakāḥ
||48||अनुद्वेगः प्रजानां वै सम्बभूव धनागमः ।
बहुक्षीरा शुभा गावो नद्यश्चैव बहूदकाः
vṛkṣā bahuphalāścāsanmānavā rogavarjitāḥ |
nādhayo netayaḥ kvāpi prajānāṃ duḥkhadāyakāḥ
||49||वृक्षा बहुफलाश्चासन्मानवा रोगवर्जिताः ।
नाधयो नेतयः क्वापि प्रजानां दुःखदायकाः
na nidhanamupayānti prāṇinaste'pyakāle sakalavibhavayuktā rogahīnāḥ sadaiva |
nigamavihitadharme tatparāścaṇḍikāyā- ścaraṇasarasijānāṃ sevane dattacittāḥ
||50||न निधनमुपयान्ति प्राणिनस्तेऽप्यकाले सकलविभवयुक्ता रोगहीनाः सदैव ।
निगमविहितधर्मे तत्पराश्चण्डिकाया- श्चरणसरसिजानां सेवने दत्तचित्ताः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhsryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe mahiṣavadhānantaraṃ pṛthivīsukhavarṇanaṃ nāma viśo'dhyāyaḥ || 20 ||