triśirasastapobhaṅgāya devarājendradvārā nānopāyacintanavarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
sūta sūta mahābhāga miṣṭaṃ te vacanāmṛtam |
na tṛptāḥ smo vayaṃ pītvā dvaipāyanakṛtaṃ śubham
||1||सूत सूत महाभाग मिष्टं ते वचनामृतम् ।
न तृप्ताः स्मो वयं पीत्वा द्वैपायनकृतं शुभम्
punastvāṃ praṣṭumicchāmaḥ kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām |
vede'pi kathitāṃ ramyāṃ prasiddhāṃ pāpanāśinīm
||2||पुनस्त्वां प्रष्टुमिच्छामः कथां पौराणिकीं शुभाम् ।
वेदेऽपि कथितां रम्यां प्रसिद्धां पापनाशिनीम्
vṛtrāsura iti khyāto vīryavāṃstvaṣṭurātmajaḥ |
sa kathaṃ nihataḥ saṃkhye vāsavena mahātmanā
||3||वृत्रासुर इति ख्यातो वीर्यवांस्त्वष्टुरात्मजः ।
स कथं निहतः संख्ये वासवेन महात्मना
tvaṣṭā vai surapakṣīyastatputro balavattaraḥ |
śakreṇa ghātitaḥ kasmādbrahmayonirmahābalaḥ
||4||त्वष्टा वै सुरपक्षीयस्तत्पुत्रो बलवत्तरः ।
शक्रेण घातितः कस्माद्ब्रह्मयोनिर्महाबलः
devāḥ sattvaguṇotpanā mānuṣā rājasāḥ smṛtāḥ |
tiryañcastāmasāḥ proktāḥ purāṇāgamavādibhiḥ
||5||देवाः सत्त्वगुणोत्पना मानुषा राजसाः स्मृताः ।
तिर्यञ्चस्तामसाः प्रोक्ताः पुराणागमवादिभिः
virodho'tra mahān bhāti nūnaṃ śatamakhena ha |
chalena balavān vṛtraḥ śakreṇa vinipātitaḥ
||6||विरोधोऽत्र महान् भाति नूनं शतमखेन ह ।
छलेन बलवान् वृत्रः शक्रेण विनिपातितः
viṣṇuḥ prerayitā tatra sa tu sattvadharaḥ paraḥ |
praviṣṭaḥ pavimadhye sa chadmanā bhagavān prabhuḥ
||7||विष्णुः प्रेरयिता तत्र स तु सत्त्वधरः परः ।
प्रविष्टः पविमध्ये स छद्मना भगवान् प्रभुः
sandhiṃ vidhāya sa hyevaṃ mantrito'sau mahābalaḥ |
haribhyāṃ satyamutsṛjya jalaphenena śātitaḥ
||8||सन्धिं विधाय स ह्येवं मन्त्रितोऽसौ महाबलः ।
हरिभ्यां सत्यमुत्सृज्य जलफेनेन शातितः
kṛtamindreṇa hariṇā kimetatsūta sāhasam |
mahānto'pi ca mohena vañcitāḥ pāpabuddhayaḥ
||9||कृतमिन्द्रेण हरिणा किमेतत्सूत साहसम् ।
महान्तोऽपि च मोहेन वञ्चिताः पापबुद्धयः
anyāyavartino'tyarthaṃ bhavanti surasattamāḥ |
sadācāreṇa yuktena devāḥ śiṣṭatvamāgatāḥ
||10||अन्यायवर्तिनोऽत्यर्थं भवन्ति सुरसत्तमाः ।
सदाचारेण युक्तेन देवाः शिष्टत्वमागताः
evaṃ viśiṣṭadharmeṇa śiṣṭatvaṃ kīdṛśaṃ punaḥ |
hatvā vṛtraṃ tu viśvastaṃ śakreṇa chadmanā punaḥ
||11||एवं विशिष्टधर्मेण शिष्टत्वं कीदृशं पुनः ।
हत्वा वृत्रं तु विश्वस्तं शक्रेण छद्मना पुनः
prāptaṃ pāpaphalaṃ no vā brahmahatyāsamudbhavam |
kiṃ ca tvayā purā proktaṃ vṛtrāsuravadhaḥ kṛtaḥ
||12||प्राप्तं पापफलं नो वा ब्रह्महत्यासमुद्भवम् ।
किं च त्वया पुरा प्रोक्तं वृत्रासुरवधः कृतः
śrīdevyā iti taccāpi cittaṃ mohayatīha naḥ |
sūta uvāca |
śṛṇvantu munayo vṛttaṃ vṛtrāsuravadhāśrayam
||13||श्रीदेव्या इति तच्चापि चित्तं मोहयतीह नः ।
सूत उवाच ।
शृण्वन्तु मुनयो वृत्तं वृत्रासुरवधाश्रयम्
yathendreṇa ca samprāptaṃ duḥkhaṃ hatyāsamudbhavam |
evameva purā pṛṣṭo vyāsaḥ satyavatīsutaḥ
||14||यथेन्द्रेण च सम्प्राप्तं दुःखं हत्यासमुद्भवम् ।
एवमेव पुरा पृष्टो व्यासः सत्यवतीसुतः
pārīkṣitena rājñāpi sa yadāha ca tadbruve |
janamejaya uvāca |
kathaṃ vṛtrāsuraḥ pūrvaṃ hato maghavatā mune
||15||पारीक्षितेन राज्ञापि स यदाह च तद्ब्रुवे ।
जनमेजय उवाच ।
कथं वृत्रासुरः पूर्वं हतो मघवता मुने
sahāyaṃ viṣṇumāsādya chadmanā sāttvikena ha |
kathaṃ ca devyā nihato daityo'sau kena hetunā
||16||सहायं विष्णुमासाद्य छद्मना सात्त्विकेन ह ।
कथं च देव्या निहतो दैत्योऽसौ केन हेतुना
kathamekavadho dvābhyāṃ kṛtaḥ syānmunipuṅgava |
tadetacchrotumicchāmi paraṃ kautūhalaṃ hi me
||17||कथमेकवधो द्वाभ्यां कृतः स्यान्मुनिपुङ्गव ।
तदेतच्छ्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि मे
mahatāṃ caritaṃ śṛṇvan ko virajyeta mānavaḥ |
kathayāmbāvaibhavaṃ tvaṃ vṛtrāsuravadhāśritam
||18||महतां चरितं शृण्वन् को विरज्येत मानवः ।
कथयाम्बावैभवं त्वं वृत्रासुरवधाश्रितम्
vyāsa uvāca
dhanyo'si rājaṃstava buddhirīdṛśī jātā purāṇaśravaṇe'tisādarā |
pītvāmṛtaṃ devavarāstu sarvathā pāne vitṛṣṇāḥ prabhavanti vai punaḥ
||19||धन्योऽसि राजंस्तव बुद्धिरीदृशी जाता पुराणश्रवणेऽतिसादरा ।
पीत्वामृतं देववरास्तु सर्वथा पाने वितृष्णाः प्रभवन्ति वै पुनः
dine dine te'dhikabhaktibhāvaḥ kathāsu rājan mahanīyakīrteḥ |
śrotā yadaikapravaṇaḥ śṛṇoti vaktā tadā prītamanā bravīti
||20||दिने दिने तेऽधिकभक्तिभावः कथासु राजन् महनीयकीर्तेः ।
श्रोता यदैकप्रवणः शृणोति वक्ता तदा प्रीतमना ब्रवीति
yuddhaṃ purā vāsavavṛtrayoryad vede prasiddhaṃ ca tathā purāṇe |
duḥkhaṃ surendreṇa tathaiva labdhaṃ hatvā ripuṃ tvāṣṭramapāpameva
||21||युद्धं पुरा वासववृत्रयोर्यद् वेदे प्रसिद्धं च तथा पुराणे ।
दुःखं सुरेन्द्रेण तथैव लब्धं हत्वा रिपुं त्वाष्ट्रमपापमेव
citraṃ kimatra nṛpate harivajrabhṛdbhyāṃ yacchadmanā vinihatastriśiro'tha vṛtraḥ |
māyābalena munayo'pi vimohitāste cakruśca nindyamaniśaṃ kila pāpabhītāḥ
||22||चित्रं किमत्र नृपते हरिवज्रभृद्भ्यां यच्छद्मना विनिहतस्त्रिशिरोऽथ वृत्रः ।
मायाबलेन मुनयोऽपि विमोहितास्ते चक्रुश्च निन्द्यमनिशं किल पापभीताः
viṣṇuḥ sadaiva kapaṭena jaghāna daityān sattvātmamūrtirapi mohamavāpya kāmam |
ko'nyo'sti tāṃ bhagavatīṃ manasāpi jetuṃ śaktaḥ samastajanamohakarīṃ bhavānīm
||23||विष्णुः सदैव कपटेन जघान दैत्यान् सत्त्वात्ममूर्तिरपि मोहमवाप्य कामम् ।
कोऽन्योऽस्ति तां भगवतीं मनसापि जेतुं शक्तः समस्तजनमोहकरीं भवानीम्
matsyādiyoniṣu sahasrayugeṣu sadyaḥ sākṣādbhavatyapi yayā viniyojito'tra |
nārāyaṇo narasakho bhagavānanantaḥ kāryaṃ karoti vihitāvihitaṃ kadācit
||24||मत्स्यादियोनिषु सहस्रयुगेषु सद्यः साक्षाद्भवत्यपि यया विनियोजितोऽत्र ।
नारायणो नरसखो भगवाननन्तः कार्यं करोति विहिताविहितं कदाचित्
dehaṃ dhanaṃ gṛhamidaṃ svajanā madīyaṃ putrāḥ kalatramiti mohamupetya sarvaḥ |
puṇyaṃ karotyatha ca pāpacayaṃ karoti māyāguṇairatibalairvikalīkṛto yat
||25||देहं धनं गृहमिदं स्वजना मदीयं पुत्राः कलत्रमिति मोहमुपेत्य सर्वः ।
पुण्यं करोत्यथ च पापचयं करोति मायागुणैरतिबलैर्विकलीकृतो यत्
na jātu mohaṃ kṣapituṃ naraḥ kṣamaḥ kaścidbhavedbhūpa parāvarārthavit |
vimohitastaistribhireva mūlato vaśīkṛtātmā jagatītale bhṛśam
||26||न जातु मोहं क्षपितुं नरः क्षमः कश्चिद्भवेद्भूप परावरार्थवित् ।
विमोहितस्तैस्त्रिभिरेव मूलतो वशीकृतात्मा जगतीतले भृशम्
atha tau māyayā viṣṇuvāsavau mohitau bhṛśam |
jaghnatuśchadmanā vṛtraṃ svārthasādhanatatparau
||27||अथ तौ मायया विष्णुवासवौ मोहितौ भृशम् ।
जघ्नतुश्छद्मना वृत्रं स्वार्थसाधनतत्परौ
tadahaṃ sampravakṣyāmi vṛttāntamavanīpate |
kāraṇaṃ pūrvavairasya vṛtravāsavayormithaḥ
||28||तदहं सम्प्रवक्ष्यामि वृत्तान्तमवनीपते ।
कारणं पूर्ववैरस्य वृत्रवासवयोर्मिथः
tvaṣṭā prajāpatirhyāsīddevaśreṣṭho mahātapāḥ |
devānāṃ kāryakartā ca nipuṇo brāhmaṇapriyaḥ
||29||त्वष्टा प्रजापतिर्ह्यासीद्देवश्रेष्ठो महातपाः ।
देवानां कार्यकर्ता च निपुणो ब्राह्मणप्रियः
sa putraṃ vai triśirasamindradveṣātkilāsṛjat |
viśvarūpeti vikhyātaṃ nāmnā rūpeṇa mohanam
||30||स पुत्रं वै त्रिशिरसमिन्द्रद्वेषात्किलासृजत् ।
विश्वरूपेति विख्यातं नाम्ना रूपेण मोहनम्
tribhiḥ sa vadanaiḥ śreṣṭhairvyarocata manoharaiḥ |
tribhirbhinnāni kāryāṇi mukhaiḥ samakaronmuniḥ
||31||त्रिभिः स वदनैः श्रेष्ठैर्व्यरोचत मनोहरैः ।
त्रिभिर्भिन्नानि कार्याणि मुखैः समकरोन्मुनिः
vedānekena so'dhīte surāṃ caikena so'pibat |
tṛtīyena diśaḥ sarvā yugapacca nirīkṣate
||32||वेदानेकेन सोऽधीते सुरां चैकेन सोऽपिबत् ।
तृतीयेन दिशः सर्वा युगपच्च निरीक्षते
triśirā bhogamutsṛjya tapaścakre suduṣkaram |
tapasvī sa mṛdurdānto dharmameva samāśritaḥ
||33||त्रिशिरा भोगमुत्सृज्य तपश्चक्रे सुदुष्करम् ।
तपस्वी स मृदुर्दान्तो धर्ममेव समाश्रितः
pañcāgnisādhanaṃ kāle pādapāgre niveśanam |
jalamadhye nivāsaṃ ca hemante śiśire tathā
||34||पञ्चाग्निसाधनं काले पादपाग्रे निवेशनम् ।
जलमध्ये निवासं च हेमन्ते शिशिरे तथा
nirāhāro jitātmāsau tyaktasarvaparigrahaḥ |
tapaścacāra medhāvī duṣkaraṃ mandabuddhibhiḥ
||35||निराहारो जितात्मासौ त्यक्तसर्वपरिग्रहः ।
तपश्चचार मेधावी दुष्करं मन्दबुद्धिभिः
taṃ ca dṛṣṭvā tapasyantaṃ khedamāpa śacīpatiḥ |
viṣādamagamattatra śakro'yaṃ māsmabhūditi
||36||तं च दृष्ट्वा तपस्यन्तं खेदमाप शचीपतिः ।
विषादमगमत्तत्र शक्रोऽयं मास्मभूदिति
dṛṣṭvā tasya tapo vīryaṃ satyaṃ cāmitatejasaḥ |
cintāṃ ca mahatīṃ prāpa hyaniśaṃ pākaśāsanaḥ
||37||दृष्ट्वा तस्य तपो वीर्यं सत्यं चामिततेजसः ।
चिन्तां च महतीं प्राप ह्यनिशं पाकशासनः
vivardhamānastriśirā māmayaṃ śātayiṣyati |
nopekṣyaḥ sarvathā śatrurvardhamānabalo budhaiḥ
||38||विवर्धमानस्त्रिशिरा मामयं शातयिष्यति ।
नोपेक्ष्यः सर्वथा शत्रुर्वर्धमानबलो बुधैः
tasmādupāyaḥ kartavyastaponāśāya sāmpratam |
kāmastu tapasāṃ śatruḥ kāmānnaśyati vai tapaḥ
||39||तस्मादुपायः कर्तव्यस्तपोनाशाय साम्प्रतम् ।
कामस्तु तपसां शत्रुः कामान्नश्यति वै तपः
tathaivādya prakartavyaṃ bhogāsakto bhavedyathā |
iti sañcintya manasā buddhimānbalamardanaḥ
||40||तथैवाद्य प्रकर्तव्यं भोगासक्तो भवेद्यथा ।
इति सञ्चिन्त्य मनसा बुद्धिमान्बलमर्दनः
ājñāpayatso'psarasastvāṣṭraputrapralobhane |
urvaśīṃ menakāṃ rambhāṃ ghṛtācīṃ ca tilottamām
||41||आज्ञापयत्सोऽप्सरसस्त्वाष्ट्रपुत्रप्रलोभने ।
उर्वशीं मेनकां रम्भां घृताचीं च तिलोत्तमाम्
samāhūyābravīcchakrastāstadā rūpagarvitāḥ |
priyaṃ kurudhvaṃ me sarvāḥ kārye'dya samupasthite
||42||समाहूयाब्रवीच्छक्रस्तास्तदा रूपगर्विताः ।
प्रियं कुरुध्वं मे सर्वाः कार्येऽद्य समुपस्थिते
yatto me'dya mahāñchatrustapastapati durjayaḥ |
kāryaṃ kuruta gacchadhvaṃ pralobhayata māciram
||43||यत्तो मेऽद्य महाञ्छत्रुस्तपस्तपति दुर्जयः ।
कार्यं कुरुत गच्छध्वं प्रलोभयत माचिरम्
śṛṅgāraveṣairvividhairhāvairdehasamudbhavaiḥ |
pralobhayata bhadraṃ vaḥ śamayadhvaṃ jvaraṃ mama
||44||शृङ्गारवेषैर्विविधैर्हावैर्देहसमुद्भवैः ।
प्रलोभयत भद्रं वः शमयध्वं ज्वरं मम
asvastho'haṃ mahābhāgāstasya jñātvā tapobalam |
balavānāsanaṃ me'dya grahīṣyatyavilambitaḥ
||45||अस्वस्थोऽहं महाभागास्तस्य ज्ञात्वा तपोबलम् ।
बलवानासनं मेऽद्य ग्रहीष्यत्यविलम्बितः
bhayaṃ me samupāyātaṃ kṣipraṃ nāśayatābalāḥ |
upakurvantu sahitāḥ kārye'dya samupasthite
||46||भयं मे समुपायातं क्षिप्रं नाशयताबलाः ।
उपकुर्वन्तु सहिताः कार्येऽद्य समुपस्थिते
tacchrutvā vacanaṃ nārya ūcustaṃ praṇatāḥ puraḥ |
mā bhayaṃ kuru deveśa yatiṣyāmaḥ pralobhane
||47||तच्छ्रुत्वा वचनं नार्य ऊचुस्तं प्रणताः पुरः ।
मा भयं कुरु देवेश यतिष्यामः प्रलोभने
yathā na syādbhayaṃ tasmāttathā kāryaṃ mahādyute |
nṛtyagītavihāraiśca munestasya pralobhane
||48||यथा न स्याद्भयं तस्मात्तथा कार्यं महाद्युते ।
नृत्यगीतविहारैश्च मुनेस्तस्य प्रलोभने
kaṭākṣairaṅgabhedaiśca mohayitvā muniṃ vibho |
lolupaṃ vaśamasmākaṃ kariṣyāmo niyantritam
||49||कटाक्षैरङ्गभेदैश्च मोहयित्वा मुनिं विभो ।
लोलुपं वशमस्माकं करिष्यामो नियन्त्रितम्
vyāsa uvāca
ityābhāṣya hariṃ nāryo yayustriśiraso'ntikam |
kurvantyo vividhānbhāvānkāmaśāstrocitānapi
||50||इत्याभाष्य हरिं नार्यो ययुस्त्रिशिरसोऽन्तिकम् ।
कुर्वन्त्यो विविधान्भावान्कामशास्त्रोचितानपि
gāyantyastālabhedaistā nṛtyantyaḥ purato muneḥ |
taṃ pralobhayituṃ cakrurnānābhāvānvarāṅganāḥ
||51||गायन्त्यस्तालभेदैस्ता नृत्यन्त्यः पुरतो मुनेः ।
तं प्रलोभयितुं चक्रुर्नानाभावान्वराङ्गनाः
nāpaśyatsa taporāśiraṅganānāṃ viḍambanam |
indriyāṇi vaśe kṛtvā mūkāndhabadhiraḥ sthitaḥ
||52||नापश्यत्स तपोराशिरङ्गनानां विडम्बनम् ।
इन्द्रियाणि वशे कृत्वा मूकान्धबधिरः स्थितः
dināni katicittasthurnāryastasyāśrame vare |
kurvantyo gānanṛtyādiprapañcānatimohadān
||53||दिनानि कतिचित्तस्थुर्नार्यस्तस्याश्रमे वरे ।
कुर्वन्त्यो गाननृत्यादिप्रपञ्चानतिमोहदान्
na cacāla yadā kāmaṃ dhyānācca triśirā muniḥ |
parāvṛtya tadā devyaḥ punaḥ śakramupasthitāḥ
||54||न चचाल यदा कामं ध्यानाच्च त्रिशिरा मुनिः ।
परावृत्य तदा देव्यः पुनः शक्रमुपस्थिताः
kṛtāñjalipuṭāḥ sarvā devarājamathābruvan |
śrāntā dīnā bhayatrastā vivarṇavadanā bhṛśam
||55||कृताञ्जलिपुटाः सर्वा देवराजमथाब्रुवन् ।
श्रान्ता दीना भयत्रस्ता विवर्णवदना भृशम्
devadeva mahārāja yatnaśca paramaḥ kṛtaḥ |
na sa śakyo durādharṣo dhairyāccālayituṃ vibho
||56||देवदेव महाराज यत्नश्च परमः कृतः ।
न स शक्यो दुराधर्षो धैर्याच्चालयितुं विभो
upāyo'nyaḥ prakartavyaḥ sarvathā pākaśāsana |
nāsmākaṃ balametasmiṃstāpase vijitendriye
||57||उपायोऽन्यः प्रकर्तव्यः सर्वथा पाकशासन ।
नास्माकं बलमेतस्मिंस्तापसे विजितेन्द्रिये
diṣṭyā vayaṃ na śaptāḥ sma yadanena mahātmanā |
muninā vahnitulyena tapasā dyotitena hi
||58||दिष्ट्या वयं न शप्ताः स्म यदनेन महात्मना ।
मुनिना वह्नितुल्येन तपसा द्योतितेन हि
visṛjyāpsarasaḥ śakraścintayāmāsa mandadhīḥ |
tasyaiva ca vadhopāyaṃ pāpabuddhirasāmpratam
||59||विसृज्याप्सरसः शक्रश्चिन्तयामास मन्दधीः ।
तस्यैव च वधोपायं पापबुद्धिरसाम्प्रतम्
visṛjya lokalajjāṃ sa tathā pāpabhayaṃ bhṛśam |
cakāra pāpabuddhiṃ tu tadvadhāya mahīpate
||60||विसृज्य लोकलज्जां स तथा पापभयं भृशम् ।
चकार पापबुद्धिं तु तद्वधाय महीपते