nahuṣasvargacyutivarṇanam
vyāsa uvāca
tāṃ vīkṣya vipulāpāṅgīṃ rahaḥ śokasamanvitām |
ākhaṇḍalaḥ priyāṃ bhāryāṃ vismitaścābravīttadā
||1||तां वीक्ष्य विपुलापाङ्गीं रहः शोकसमन्विताम् ।
आखण्डलः प्रियां भार्यां विस्मितश्चाब्रवीत्तदा
kathamatrāgatā kānte kathaṃ jñātastvayā hyaham |
durjñeyaḥ sarvabhūtānāṃ saṃsthito'smi śubhānane
||2||कथमत्रागता कान्ते कथं ज्ञातस्त्वया ह्यहम् ।
दुर्ज्ञेयः सर्वभूतानां संस्थितोऽस्मि शुभानने
śacyuvāca
deva devyāḥ prasādena jñāto'syadya bhavāniha |
punastasyāḥ prasādena prāptāsmi tvāṃ divaspate
||3||देव देव्याः प्रसादेन ज्ञातोऽस्यद्य भवानिह ।
पुनस्तस्याः प्रसादेन प्राप्तास्मि त्वां दिवस्पते
nahuṣo nāma rājarṣiḥ sthāpito bhavadāsane |
tridaśairmunibhiścaiva sa māṃ bādhati nityaśaḥ
||4||नहुषो नाम राजर्षिः स्थापितो भवदासने ।
त्रिदशैर्मुनिभिश्चैव स मां बाधति नित्यशः
patiṃ māṃ kuru cārvaṅgi: turāsāhaṃ surādhipam |
evaṃ vadati māṃ pāpmā kiṃ karomi balārdana
||5||पतिं मां कुरु चार्वङ्गि: तुरासाहं सुराधिपम् ।
एवं वदति मां पाप्मा किं करोमि बलार्दन
indra uvāca
kālākāṅkṣī varārohe saṃsthito'smi yadṛcchayā |
tathā tvamapi kalyāṇi susthiraṃ svamanaḥ kuru
||6||कालाकाङ्क्षी वरारोहे संस्थितोऽस्मि यदृच्छया ।
तथा त्वमपि कल्याणि सुस्थिरं स्वमनः कुरु
vyāsa uvāca
ityuktā tena sā devī patinātipraśaṃsinā |
niḥśvasantyāha taṃ śakraṃ vepamānātiduḥkhitā
||7||इत्युक्ता तेन सा देवी पतिनातिप्रशंसिना ।
निःश्वसन्त्याह तं शक्रं वेपमानातिदुःखिता
kathaṃ tiṣṭhe mahābhāga pāpātmā māṃ vaśānugām |
kariṣyati madonmatto varadānena garvitaḥ
||8||कथं तिष्ठे महाभाग पापात्मा मां वशानुगाम् ।
करिष्यति मदोन्मत्तो वरदानेन गर्वितः
devāśca munayaḥ sarve māmūcustadbhayākulāḥ |
taṃ bhajasva varārohe devarājaṃ smarāturam
||9||देवाश्च मुनयः सर्वे मामूचुस्तद्भयाकुलाः ।
तं भजस्व वरारोहे देवराजं स्मरातुरम्
bṛhaspatistu śatrughna vāḍavo balavarjitaḥ |
kathaṃ māṃ rakṣituṃ śakto bhaveddevānugaḥ sadā
||10||बृहस्पतिस्तु शत्रुघ्न वाडवो बलवर्जितः ।
कथं मां रक्षितुं शक्तो भवेद्देवानुगः सदा
tasmāccintāsti mahatī nāryahaṃ vaśavartinī |
anāthā kiṃ kariṣyāmi viparīte vidhau vibho
||11||तस्माच्चिन्तास्ति महती नार्यहं वशवर्तिनी ।
अनाथा किं करिष्यामि विपरीते विधौ विभो
nāryasmyahaṃ na kulaṭā tvaccittātipativratā |
nāsti me śaraṇaṃ tatra yo māṃ rakṣati duḥkhitām
||12||नार्यस्म्यहं न कुलटा त्वच्चित्तातिपतिव्रता ।
नास्ति मे शरणं तत्र यो मां रक्षति दुःखिताम्
indra uvāca
upāyaṃ prabravīmyadya taṃ kuruṣva varānane |
śīlaṃ te duḥkhite kāle paritrātaṃ bhaviṣyati
||13||उपायं प्रब्रवीम्यद्य तं कुरुष्व वरानने ।
शीलं ते दुःखिते काले परित्रातं भविष्यति
pareṇa rakṣitā nārī na bhavecca pativratā |
upāyaiḥ koṭibhiḥ kāmabhinnacittāticañcalā
||14||परेण रक्षिता नारी न भवेच्च पतिव्रता ।
उपायैः कोटिभिः कामभिन्नचित्तातिचञ्चला
śīlameva hi nārīṇāṃ sadā rakṣati pāpataḥ |
tasmāttvaṃ śīlamāsthāya sthirā bhava śucismite
||15||शीलमेव हि नारीणां सदा रक्षति पापतः ।
तस्मात्त्वं शीलमास्थाय स्थिरा भव शुचिस्मिते
yadā tvāṃ nahuṣo rājā balādākarṣayetkhalaḥ |
tadā tvaṃ samayaṃ kṛtvā gajaṃ vañcaya bhūpatim
||16||यदा त्वां नहुषो राजा बलादाकर्षयेत्खलः ।
तदा त्वं समयं कृत्वा गजं वञ्चय भूपतिम्
ekānte tatsamīpe tvaṃ gatvā vada madālase |
ṛṣiyānena divyena māmupaihi jagatpate
||17||एकान्ते तत्समीपे त्वं गत्वा वद मदालसे ।
ऋषियानेन दिव्येन मामुपैहि जगत्पते
evaṃ tava vaśe prītā bhaviṣyāmīti me tatam |
iti taṃ vada suśroṇi tadā tu parimohitaḥ
||18||एवं तव वशे प्रीता भविष्यामीति मे ततम् ।
इति तं वद सुश्रोणि तदा तु परिमोहितः
kāmāndhaḥ sa munīn yāne yojayiṣyati pārthivaḥ |
avaśyaṃ tāpaso bhūpaṃ śāpadagdhaṃ kariṣyati
||19||कामान्धः स मुनीन् याने योजयिष्यति पार्थिवः ।
अवश्यं तापसो भूपं शापदग्धं करिष्यति
sāhāyyaṃ jagadambā te kariṣyati na saṃśayaḥ |
jagadambāpadasmartuḥ saṅkaṭaṃ na kadācana
||20||साहाय्यं जगदम्बा ते करिष्यति न संशयः ।
जगदम्बापदस्मर्तुः सङ्कटं न कदाचन
yadi jāyeta taccāpi jñeyaṃ tatsvastaye kila |
tasmātsarvaprayatnena maṇidvīpādhivāsinīm
||21||यदि जायेत तच्चापि ज्ञेयं तत्स्वस्तये किल ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मणिद्वीपाधिवासिनीम्
bhaja tvaṃ bhuvaneśānīṃ guruvākyānusārataḥ |
vyāsa uvāca |
ityākhyātā śacī tena jagāma nahuṣaṃ prati
||22||भज त्वं भुवनेशानीं गुरुवाक्यानुसारतः ।
व्यास उवाच ।
इत्याख्याता शची तेन जगाम नहुषं प्रति
tathetyuktvātiviśvastā bhāvikārye kṛtodyamā |
nahuṣastāṃ samālokya mudito vākyamabravīt
||23||तथेत्युक्त्वातिविश्वस्ता भाविकार्ये कृतोद्यमा ।
नहुषस्तां समालोक्य मुदितो वाक्यमब्रवीत्
svāgataṃ satyavacanaistvadadhīno'smi kāmini |
dāso'haṃ tava satyena pālitaṃ vacanaṃ tvayā
||24||स्वागतं सत्यवचनैस्त्वदधीनोऽस्मि कामिनि ।
दासोऽहं तव सत्येन पालितं वचनं त्वया
yadāgatā samīpe me tuṣṭo'smi mitabhāṣiṇi |
na ca vrīḍā tvayā kāryā bhaktaṃ māṃ bhaja susmite
||25||यदागता समीपे मे तुष्टोऽस्मि मितभाषिणि ।
न च व्रीडा त्वया कार्या भक्तं मां भज सुस्मिते
kāryaṃ vada viśālākṣi kariṣyāmi tava priyam |
śacyuvāca |
sarvaṃ kṛtaṃ tvayā kāryaṃ mama kṛtrimavāsava
||26||कार्यं वद विशालाक्षि करिष्यामि तव प्रियम् ।
शच्युवाच ।
सर्वं कृतं त्वया कार्यं मम कृत्रिमवासव
manoratho'sti me deva śṛṇu citte'dhunā vibho |
vāñchitaṃ kuru kalyāṇa tvadvaśāhamataḥ param
||27||मनोरथोऽस्ति मे देव शृणु चित्तेऽधुना विभो ।
वाञ्छितं कुरु कल्याण त्वद्वशाहमतः परम्
bravīmi mānasotsāhaṃ tvaṃ taṃ kartumihārhasi |
nahuṣa uvāca |
kāryaṃ tvaṃ brūhi candrāsye karomi tava vāñchitam
||28||ब्रवीमि मानसोत्साहं त्वं तं कर्तुमिहार्हसि ।
नहुष उवाच ।
कार्यं त्वं ब्रूहि चन्द्रास्ये करोमि तव वाञ्छितम्
alabhyamapi dāsyāmi tubhyaṃ subhru vadasva mām |
śacyuvāca |
kathaṃ bravīmi rājendra pratyayo nāsti me tava
||29||अलभ्यमपि दास्यामि तुभ्यं सुभ्रु वदस्व माम् ।
शच्युवाच ।
कथं ब्रवीमि राजेन्द्र प्रत्ययो नास्ति मे तव
śapathaṃ kuru rājendra yatkaromi priyaṃ tava |
rājānaḥ satyavacaso durlabhā eva bhūtale
||30||शपथं कुरु राजेन्द्र यत्करोमि प्रियं तव ।
राजानः सत्यवचसो दुर्लभा एव भूतले
paścādbravīmyahaṃ rājan jñātvā satyena yantritam |
kṛte cedvāñchite bhūpa sadā te vaśavartinī
||31||पश्चाद्ब्रवीम्यहं राजन् ज्ञात्वा सत्येन यन्त्रितम् ।
कृते चेद्वाञ्छिते भूप सदा ते वशवर्तिनी
bhaviṣyāmi turāṣāḍ vai satyametadvaco mama |
nahuṣa uvāca |
avaśyameva kartavyaṃ vacanaṃ tava sundari
||32||भविष्यामि तुराषाड् वै सत्यमेतद्वचो मम ।
नहुष उवाच ।
अवश्यमेव कर्तव्यं वचनं तव सुन्दरि
śapāmi sukṛtenāhaṃ yajñadānakṛtena vai |
śacyuvāca |
indrasya harayo vāhā gajaścaiva rathastathā
||33||शपामि सुकृतेनाहं यज्ञदानकृतेन वै ।
शच्युवाच ।
इन्द्रस्य हरयो वाहा गजश्चैव रथस्तथा
garuḍo vāsudevasya yamasya mahiṣastathā |
vṛṣabhaḥ śaṅkarasyāpi brahmaṇo varaṭāpatiḥ
||34||गरुडो वासुदेवस्य यमस्य महिषस्तथा ।
वृषभः शङ्करस्यापि ब्रह्मणो वरटापतिः
mayūraḥ kārtikeyasya gajāsyasya tu mūṣakaḥ |
icchāmyahamapūrvaṃ vai vāhanaṃ te surādhipa
||35||मयूरः कार्तिकेयस्य गजास्यस्य तु मूषकः ।
इच्छाम्यहमपूर्वं वै वाहनं ते सुराधिप
yanna viṣṇorna rudrasya nāsurāṇāṃ na rakṣasām |
vahantu tvāṃ mahārāja munayaḥ saṃśitavratāḥ
||36||यन्न विष्णोर्न रुद्रस्य नासुराणां न रक्षसाम् ।
वहन्तु त्वां महाराज मुनयः संशितव्रताः
sarve śibikayā rājannetaddhi mama vāñchitam |
sarvadevādhikaṃ tvāṃ vai jānāmi vasudhādhipa
||37||सर्वे शिबिकया राजन्नेतद्धि मम वाञ्छितम् ।
सर्वदेवाधिकं त्वां वै जानामि वसुधाधिप
tena te tejaso vṛddhiṃ vāñchāmyahamatandritā |
vyāsa uvāca |
tasyāstadvacanaṃ śrutvā prahasya jñānadurbalaḥ
||38||तेन ते तेजसो वृद्धिं वाञ्छाम्यहमतन्द्रिता ।
व्यास उवाच ।
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य ज्ञानदुर्बलः
mohitastu mahādevyā kṛtamohena tatkṣaṇam |
uvāca vacanaṃ bhūpaḥ saṃstuvanvāsavapriyām
||39||मोहितस्तु महादेव्या कृतमोहेन तत्क्षणम् ।
उवाच वचनं भूपः संस्तुवन्वासवप्रियाम्
nahuṣa uvāca
satyamuktaṃ tvayā tanvi vāhanaṃ ruciraṃ mama |
kariṣyāmi sukeśānte vacanaṃ tava sarvathā
||40||सत्यमुक्तं त्वया तन्वि वाहनं रुचिरं मम ।
करिष्यामि सुकेशान्ते वचनं तव सर्वथा
na hyalpavīryo bhavati yo vāhānkurute munīn |
ahamāruhya yānena tvāmeṣyāmi śucismite
||41||न ह्यल्पवीर्यो भवति यो वाहान्कुरुते मुनीन् ।
अहमारुह्य यानेन त्वामेष्यामि शुचिस्मिते
saptarṣayo māṃ vakṣyanti sarve devarṣayastathā |
samarthaṃ triṣu lokeṣu jñātvā māṃ tapasādhikam
||42||सप्तर्षयो मां वक्ष्यन्ति सर्वे देवर्षयस्तथा ।
समर्थं त्रिषु लोकेषु ज्ञात्वा मां तपसाधिकम्
vyāsa uvāca
ityuktvā tāṃ susantuṣṭo visasarja haripriyām |
munīnāhūya sarvāstānityuvāca smarānvitaḥ
||43||इत्युक्त्वा तां सुसन्तुष्टो विससर्ज हरिप्रियाम् ।
मुनीनाहूय सर्वास्तानित्युवाच स्मरान्वितः
nahuṣa uvāca
ahamindro'dya bho viprāḥ sarvaśaktisamanvitaḥ |
kāryamatra prakurvantu bhavanto vigatasmayāḥ
||44||अहमिन्द्रोऽद्य भो विप्राः सर्वशक्तिसमन्वितः ।
कार्यमत्र प्रकुर्वन्तु भवन्तो विगतस्मयाः
indrāsanaṃ mayā prāptaṃ nendrāṇī māmupaiti ca |
ākāritā ca māṃ sūte premapūrvamidaṃ vacaḥ
||45||इन्द्रासनं मया प्राप्तं नेन्द्राणी मामुपैति च ।
आकारिता च मां सूते प्रेमपूर्वमिदं वचः
muniyānena devendra māmupaihi surādhipa |
devadeva mahārāja matpriyaṃ kuru mānada
||46||मुनियानेन देवेन्द्र मामुपैहि सुराधिप ।
देवदेव महाराज मत्प्रियं कुरु मानद
etatkāryaṃ muniśreṣṭhā mamātyantaṃ durāsadam |
bhavadbhistu prakartavyaṃ sarvathaiva dayālubhiḥ
||47||एतत्कार्यं मुनिश्रेष्ठा ममात्यन्तं दुरासदम् ।
भवद्भिस्तु प्रकर्तव्यं सर्वथैव दयालुभिः
mano dahati me kāmaḥ śakrapatnyāṃ pravartitam |
bhavantaḥ śaraṇaṃ me'dya kurudhvaṃ kāryamadbhutam
||48||मनो दहति मे कामः शक्रपत्न्यां प्रवर्तितम् ।
भवन्तः शरणं मेऽद्य कुरुध्वं कार्यमद्भुतम्
agastipramukhāstasya śrutvā vākyamasatkaram |
aṅgīcakruśca bhāvitvātkṛpayā paramarṣayaḥ
||49||अगस्तिप्रमुखास्तस्य श्रुत्वा वाक्यमसत्करम् ।
अङ्गीचक्रुश्च भावित्वात्कृपया परमर्षयः
aṅgīkṛte'tha tadvākye munibhistattvadarśibhiḥ |
mudaṃ prāpa nṛpaḥ kāmaṃ paulomīkṛtamānasaḥ
||50||अङ्गीकृतेऽथ तद्वाक्ये मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।
मुदं प्राप नृपः कामं पौलोमीकृतमानसः
āruhya śibikāṃ ramyāṃ saṃsthitastvarayānvitaḥ |
vāhānkṛtvā munīndivyānsarpa sarpeti cābravīt
||51||आरुह्य शिबिकां रम्यां संस्थितस्त्वरयान्वितः ।
वाहान्कृत्वा मुनीन्दिव्यान्सर्प सर्पेति चाब्रवीत्
kāmārtaḥ so'spṛśanmūḍhaḥ pādena munimastakam |
agastiṃ tāpasaśreṣṭhaṃ lopāmudrāpatiṃ tadā
||52||कामार्तः सोऽस्पृशन्मूढः पादेन मुनिमस्तकम् ।
अगस्तिं तापसश्रेष्ठं लोपामुद्रापतिं तदा
vātāpibhakṣakartāraṃ samudrasyāpi śoṣakam |
kaśayā tāḍayāmāsa pañcabāṇaśarāhataḥ
||53||वातापिभक्षकर्तारं समुद्रस्यापि शोषकम् ।
कशया ताडयामास पञ्चबाणशराहतः
indrāṇīhṛtacitto'sau sarpeti prabruvanmunim |
taṃ śaśāpa muniḥ kruddhaḥ kaśāghātamanusmaran
||54||इन्द्राणीहृतचित्तोऽसौ सर्पेति प्रब्रुवन्मुनिम् ।
तं शशाप मुनिः क्रुद्धः कशाघातमनुस्मरन्
sarpo bhava durācāra vane ghoravapurmahān |
bahuvarṣasahasrāṇi yatra kleśo mahānbhavet
||55||सर्पो भव दुराचार वने घोरवपुर्महान् ।
बहुवर्षसहस्राणि यत्र क्लेशो महान्भवेत्
vicariṣyasi vīryeṇa punaḥ svargamavāpsyasi |
dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ nāma tava mokṣo bhaviṣyati
||56||विचरिष्यसि वीर्येण पुनः स्वर्गमवाप्स्यसि ।
दृष्ट्वा युधिष्ठिरं नाम तव मोक्षो भविष्यति
praśnānāmuttaraṃ śrutvā dharmaputramukhāttataḥ |
vyāsa uvāca |
evaṃ śaptaḥ sa rājarṣiḥ stutvā taṃ munisattamam
||57||प्रश्नानामुत्तरं श्रुत्वा धर्मपुत्रमुखात्ततः ।
व्यास उवाच ।
एवं शप्तः स राजर्षिः स्तुत्वा तं मुनिसत्तमम्
svargātpapāta sahasā sarparūpadharo'bhavat |
bṛhaspatistato gatvā tarasā mānasaṃ prati
||58||स्वर्गात्पपात सहसा सर्परूपधरोऽभवत् ।
बृहस्पतिस्ततो गत्वा तरसा मानसं प्रति
indrāya sarvavṛttāntaṃ kathayāmāsa vistarāt |
tacchrutvā maghavā rājñaḥ svargātpracyavanādikam
||59||इन्द्राय सर्ववृत्तान्तं कथयामास विस्तरात् ।
तच्छ्रुत्वा मघवा राज्ञः स्वर्गात्प्रच्यवनादिकम्
mudito'bhūnmahārāja sthitastatraiva vāsavaḥ |
devāśca munayo dṛṣṭvā nahuṣaṃ patitaṃ bhuvi
||60||मुदितोऽभून्महाराज स्थितस्तत्रैव वासवः ।
देवाश्च मुनयो दृष्ट्वा नहुषं पतितं भुवि
jagmuḥ sarve'pi tatraiva yatrendraḥ sarasi sthitaḥ |
tamāśvāsya surāḥ sarve munibhiḥ sahitāstadā
||61||जग्मुः सर्वेऽपि तत्रैव यत्रेन्द्रः सरसि स्थितः ।
तमाश्वास्य सुराः सर्वे मुनिभिः सहितास्तदा
svarge samānayāmāsurmānapūrvaṃ śacīpatim |
samāgataṃ tataḥ śakraṃ sarve te munayaḥ surāḥ
||62||स्वर्गे समानयामासुर्मानपूर्वं शचीपतिम् ।
समागतं ततः शक्रं सर्वे ते मुनयः सुराः
sthāpayitvā''sane paścādabhiṣekaṃ dadhuḥ śivam |
indro'pi svāsanaṃ prāpya śacyā saha surālaye
||63||स्थापयित्वाऽऽसने पश्चादभिषेकं दधुः शिवम् ।
इन्द्रोऽपि स्वासनं प्राप्य शच्या सह सुरालये
cikrīḍa nandane ramye kānane premayuktayā |
vyāsa uvāca |
evamindreṇa samprāptaṃ duḥkhaṃ paramadāruṇam
||64||चिक्रीड नन्दने रम्ये कानने प्रेमयुक्तया ।
व्यास उवाच ।
एवमिन्द्रेण सम्प्राप्तं दुःखं परमदारुणम्
hatvāsuraṃ kāmarūpaṃ viśvarūpaṃ mahāmunim |
punardevyāḥ prasādena svasthānaṃ prāptavānnṛpa
||65||हत्वासुरं कामरूपं विश्वरूपं महामुनिम् ।
पुनर्देव्याः प्रसादेन स्वस्थानं प्राप्तवान्नृप
etatte sarvamākhyātaṃ vṛtrāsuravadhāśrayam |
yatpṛṣṭo'haṃ tvayā rājan kathānakamanuttamam
||66||एतत्ते सर्वमाख्यातं वृत्रासुरवधाश्रयम् ।
यत्पृष्टोऽहं त्वया राजन् कथानकमनुत्तमम्
yādṛśaṃ kurute karma tādṛśaṃ phalamāpnuyāt |
avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham
||67||यादृशं कुरुते कर्म तादृशं फलमाप्नुयात् ।
अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe nahuṣasvargacyutivarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||