yugadharmavyavasthāvarṇanam
janamejaya uvāca
bhārāvatāraṇārthāya kathitaṃ janma kṛṣṇayoḥ |
saṃśayo'yaṃ dvijaśreṣṭha hṛdaye mama tiṣṭhati
||1||भारावतारणार्थाय कथितं जन्म कृष्णयोः ।
संशयोऽयं द्विजश्रेष्ठ हृदये मम तिष्ठति
pṛthivī gosvarūpeṇa brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatā |
dvāparānte'tidīnārtā gurubhāraprapīḍitā
||2||पृथिवी गोस्वरूपेण ब्रह्माणं शरणं गता ।
द्वापरान्तेऽतिदीनार्ता गुरुभारप्रपीडिता
vedhasā prārthito viṣṇuḥ kamalāpatirīśvaraḥ |
bhūbhārottāraṇārthāya sādhūnāṃ rakṣaṇāya ca
||3||वेधसा प्रार्थितो विष्णुः कमलापतिरीश्वरः ।
भूभारोत्तारणार्थाय साधूनां रक्षणाय च
bhagavan bhārate khaṇḍe devaiḥ saha janārdana |
avatāraṃ gṛhāṇāśu vasudevagṛhe vibho
||4||भगवन् भारते खण्डे देवैः सह जनार्दन ।
अवतारं गृहाणाशु वसुदेवगृहे विभो
evaṃ samprārthito dhātrā bhagavāndevakīsutaḥ |
babhūva saha rāmeṇa bhūbhārottāraṇāya vai
||5||एवं सम्प्रार्थितो धात्रा भगवान्देवकीसुतः ।
बभूव सह रामेण भूभारोत्तारणाय वै
kiyānuttārito bhāro hatvā duṣṭānanekaśaḥ |
jñātvā sarvāndurācārānpāpabuddhinṛpāniha
||6||कियानुत्तारितो भारो हत्वा दुष्टाननेकशः ।
ज्ञात्वा सर्वान्दुराचारान्पापबुद्धिनृपानिह
hato bhīṣmo hato droṇo virāṭo drupadastathā |
bāhlīkaḥ somadattaśca karṇo vaikartanastathā
||7||हतो भीष्मो हतो द्रोणो विराटो द्रुपदस्तथा ।
बाह्लीकः सोमदत्तश्च कर्णो वैकर्तनस्तथा
yairluṇṭhitaṃ dhanaṃ sarvaṃ hṛtāśca hariyoṣitaḥ |
kathaṃ na nāśitā duṣṭā ye sthitāḥ pṛthivītale
||8||यैर्लुण्ठितं धनं सर्वं हृताश्च हरियोषितः ।
कथं न नाशिता दुष्टा ये स्थिताः पृथिवीतले
ābhīrāśca śakā mlecchā niṣādāḥ koṭiśastathā |
bhārāvataraṇaṃ kiṃ tatkṛtaṃ kṛṣṇena dhīmatā
||9||आभीराश्च शका म्लेच्छा निषादाः कोटिशस्तथा ।
भारावतरणं किं तत्कृतं कृष्णेन धीमता
sandeho'yaṃ mahābhāga na nivartati cittataḥ |
kalāvasminmajāḥ sarvāḥ paśyataḥ pāpaniścayāḥ
||10||सन्देहोऽयं महाभाग न निवर्तति चित्ततः ।
कलावस्मिन्मजाः सर्वाः पश्यतः पापनिश्चयाः
vyāsa uvāca
rājan yasminyuge yādṛkprajā bhavati kālataḥ |
nānyathā tadbhavennūnaṃ yugadharmo'tra kāraṇam
||11||राजन् यस्मिन्युगे यादृक्प्रजा भवति कालतः ।
नान्यथा तद्भवेन्नूनं युगधर्मोऽत्र कारणम्
ye dharmarasikā jīvāste vai satyayuge'bhavan |
dharmārtharasikā ye tu te vai tretāyuge'bhavan
||12||ये धर्मरसिका जीवास्ते वै सत्ययुगेऽभवन् ।
धर्मार्थरसिका ये तु ते वै त्रेतायुगेऽभवन्
dharmārthakāmarasikā dvāpare cābhavanyuge |
arthakāmaparāḥ sarve kalāvasminbhavanti hi
||13||धर्मार्थकामरसिका द्वापरे चाभवन्युगे ।
अर्थकामपराः सर्वे कलावस्मिन्भवन्ति हि
yugadharmastu rājendra na yāti vyatyayaṃ punaḥ |
kālaḥ kartāsti dharmasya hyadharmasya ca vai punaḥ
||14||युगधर्मस्तु राजेन्द्र न याति व्यत्ययं पुनः ।
कालः कर्तास्ति धर्मस्य ह्यधर्मस्य च वै पुनः
rājovāca
ye tu satyayuge jīvā bhavanti dharmatatparāḥ |
kutra te'dya mahābhāga tiṣṭhanti puṇyabhāginaḥ
||15||ये तु सत्ययुगे जीवा भवन्ति धर्मतत्पराः ।
कुत्र तेऽद्य महाभाग तिष्ठन्ति पुण्यभागिनः
tretāyuge dvāpare vā ye dānavratakārakāḥ |
vartante munayaḥ śreṣṭhāḥ kutra brūhi pitāmaha
||16||त्रेतायुगे द्वापरे वा ये दानव्रतकारकाः ।
वर्तन्ते मुनयः श्रेष्ठाः कुत्र ब्रूहि पितामह
kalāvadya durācārā ye'tra santi gatatrapāḥ |
ādye yuge kva yāsyanti pāpiṣṭhā devanindakāḥ
||17||कलावद्य दुराचारा येऽत्र सन्ति गतत्रपाः ।
आद्ये युगे क्व यास्यन्ति पापिष्ठा देवनिन्दकाः
etatsarvaṃ samācakṣva vistareṇa mahāmate |
sarvathā śrotukāmo'smi yadetaddharmanirṇayam
||18||एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तरेण महामते ।
सर्वथा श्रोतुकामोऽस्मि यदेतद्धर्मनिर्णयम्
vyāsa uvāca
ye vai kṛtayuge rājan sambhavantīha mānavāḥ |
kṛtvā te puṇyakarmāṇi devalokānvrajanti vai
||19||ये वै कृतयुगे राजन् सम्भवन्तीह मानवाः ।
कृत्वा ते पुण्यकर्माणि देवलोकान्व्रजन्ति वै
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca nṛpasattama |
svadharmaniratā yānti lokānkarmajitānkila
||20||ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च नृपसत्तम ।
स्वधर्मनिरता यान्ति लोकान्कर्मजितान्किल
satyaṃ dayā tathā dānaṃ svadāragamanaṃ tathā |
adrohaḥ sarvabhūteṣu samatā sarvajantuṣu
||21||सत्यं दया तथा दानं स्वदारगमनं तथा ।
अद्रोहः सर्वभूतेषु समता सर्वजन्तुषु
etatsādhāraṇaṃ dharmaṃ kṛtvā satyayuge punaḥ |
svargaṃ yāntītare varṇā dharmato rajakādayaḥ
||22||एतत्साधारणं धर्मं कृत्वा सत्ययुगे पुनः ।
स्वर्गं यान्तीतरे वर्णा धर्मतो रजकादयः
tathā tretāyuge rājan dvāpare'tha yuge tathā |
kalāvasminyuge pāpā narakaṃ yānti mānavāḥ
||23||तथा त्रेतायुगे राजन् द्वापरेऽथ युगे तथा ।
कलावस्मिन्युगे पापा नरकं यान्ति मानवाः
tāvattiṣṭhanti te tatra yāvatsyādyugaparyayaḥ |
punaśca mānuṣe loke bhavanti bhuvi mānavāḥ
||24||तावत्तिष्ठन्ति ते तत्र यावत्स्याद्युगपर्ययः ।
पुनश्च मानुषे लोके भवन्ति भुवि मानवाः
yadā satyayugasyādiḥ kalerantaśca pārthiva |
tadā svargātpuṇyakṛto jāyante kila mānavāḥ
||25||यदा सत्ययुगस्यादिः कलेरन्तश्च पार्थिव ।
तदा स्वर्गात्पुण्यकृतो जायन्ते किल मानवाः
yadā kaliyugasyādirdvāparasya kṣayastathā |
narakātpāpinaḥ sarve bhavanti bhuvi mānavāḥ
||26||यदा कलियुगस्यादिर्द्वापरस्य क्षयस्तथा ।
नरकात्पापिनः सर्वे भवन्ति भुवि मानवाः
evaṃ kālasamācāro nānyathābhūtkadācana |
tasmātkalirasatkartā tasmiṃstu tādṛśī prajā
||27||एवं कालसमाचारो नान्यथाभूत्कदाचन ।
तस्मात्कलिरसत्कर्ता तस्मिंस्तु तादृशी प्रजा
kadāciddaivayogāttu prāṇināṃ vyatyayo bhavet |
kalau ye sādhavaḥ keciddvāpare sambhavanti te
||28||कदाचिद्दैवयोगात्तु प्राणिनां व्यत्ययो भवेत् ।
कलौ ये साधवः केचिद्द्वापरे सम्भवन्ति ते
tathā tretāyuge kecitkecitsatyayuge tathā |
duṣṭāḥ satyayuge ye tu te bhavanti kalāvapi
||29||तथा त्रेतायुगे केचित्केचित्सत्ययुगे तथा ।
दुष्टाः सत्ययुगे ये तु ते भवन्ति कलावपि
kṛtakarmaprabhāveṇa prāpnuvantyasukhāni ca |
punaśca tādṛśaṃ karma kurvanti yugabhāvataḥ
||30||कृतकर्मप्रभावेण प्राप्नुवन्त्यसुखानि च ।
पुनश्च तादृशं कर्म कुर्वन्ति युगभावतः
janamejaya uvāca
yugadharmānmahābhāga brūhi sarvānaśeṣataḥ |
yasminvai yādṛśo dharmo jñātumicchāmi taṃ tathā
||31||युगधर्मान्महाभाग ब्रूहि सर्वानशेषतः ।
यस्मिन्वै यादृशो धर्मो ज्ञातुमिच्छामि तं तथा
vyāsa uvāca
nibodha nṛpaśārdūla dṛṣṭāntaṃ te bravīmyaham |
sādhūnāmapi cetāṃsi yugabhāvādbhramanti hi
||32||निबोध नृपशार्दूल दृष्टान्तं ते ब्रवीम्यहम् ।
साधूनामपि चेतांसि युगभावाद्भ्रमन्ति हि
pituryathā te rājendra vuddhirviprāvahelane |
kṛtā vai kalinā rājan dharmajñasya mahātmanaḥ
||33||पितुर्यथा ते राजेन्द्र वुद्धिर्विप्रावहेलने ।
कृता वै कलिना राजन् धर्मज्ञस्य महात्मनः
anyathā kṣatriyo rājā yayātikulasambhavaḥ |
tāpasasya gale sarpaṃ mṛtaṃ kasmādayojayat
||34||अन्यथा क्षत्रियो राजा ययातिकुलसम्भवः ।
तापसस्य गले सर्पं मृतं कस्मादयोजयत्
sarvaṃ yugabalaṃ rājanveditavyaṃ vijānatā |
prayatnena hi kartavyaṃ dharmakarma viśeṣataḥ
||35||सर्वं युगबलं राजन्वेदितव्यं विजानता ।
प्रयत्नेन हि कर्तव्यं धर्मकर्म विशेषतः
nūnaṃ satyayuge rājan brāhmaṇā vedapāragāḥ |
parāśaktyarcanaratā devīdarśanalālasāḥ
||36||नूनं सत्ययुगे राजन् ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
पराशक्त्यर्चनरता देवीदर्शनलालसाः
gāyatrīpraṇavāsaktā gāyatrīdhyānakāriṇaḥ |
gāyatrījapasaṃsaktā māyābījaikajāpinaḥ
||37||गायत्रीप्रणवासक्ता गायत्रीध्यानकारिणः ।
गायत्रीजपसंसक्ता मायाबीजैकजापिनः
grāme grāme parāmbāyāḥ prāsādakaraṇotsukāḥ |
svakarmaniratāḥ sarve satyaśaucadayānvitāḥ
||38||ग्रामे ग्रामे पराम्बायाः प्रासादकरणोत्सुकाः ।
स्वकर्मनिरताः सर्वे सत्यशौचदयान्विताः
trayyuktakarmaniratāstattvajñānaviśāradāḥ |
abhavankṣatriyāstatra prajābharaṇatatparāḥ
||39||त्रय्युक्तकर्मनिरतास्तत्त्वज्ञानविशारदाः ।
अभवन्क्षत्रियास्तत्र प्रजाभरणतत्पराः
vaiśyāstu kṛṣivāṇijyagosevāniratāstathā |
śūdrāḥ sevāparāstatra puṇye satyayuge nṛpa
||40||वैश्यास्तु कृषिवाणिज्यगोसेवानिरतास्तथा ।
शूद्राः सेवापरास्तत्र पुण्ये सत्ययुगे नृप
parāmbāpūjanāsaktāḥ sarve varṇāḥ pare yuge |
tathā tretāyuge kiñcinnyūnā dharmasya saṃsthitiḥ
||41||पराम्बापूजनासक्ताः सर्वे वर्णाः परे युगे ।
तथा त्रेतायुगे किञ्चिन्न्यूना धर्मस्य संस्थितिः
dvāpare ca viśeṣeṇa nyūnā satyayugasthitiḥ |
pūrvaṃ ye rākṣasā rājan te kalau brāhmaṇāḥ smṛtāḥ
||42||द्वापरे च विशेषेण न्यूना सत्ययुगस्थितिः ।
पूर्वं ये राक्षसा राजन् ते कलौ ब्राह्मणाः स्मृताः
pākhaṇḍaniratāḥ prāyo bhavanti janavañcakāḥ |
asatyavādinaḥ sarve vedadharmavivarjitāḥ
||43||पाखण्डनिरताः प्रायो भवन्ति जनवञ्चकाः ।
असत्यवादिनः सर्वे वेदधर्मविवर्जिताः
dāmbhikā lokacaturā mānino vedavarjitāḥ |
śūdrasevāparāḥ kecinnānādharmapravartakāḥ
||44||दाम्भिका लोकचतुरा मानिनो वेदवर्जिताः ।
शूद्रसेवापराः केचिन्नानाधर्मप्रवर्तकाः
vedanindākarāḥ krūrā dharmabhraṣṭātivādukāḥ |
yathā yathā kalirvṛddhiṃ yāti rājaṃstathā tathā
||45||वेदनिन्दाकराः क्रूरा धर्मभ्रष्टातिवादुकाः ।
यथा यथा कलिर्वृद्धिं याति राजंस्तथा तथा
dharmasya satyamūlasya kṣayaḥ sarvātmanā bhavet |
tathaiva kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca dharmavarjitāḥ
||46||धर्मस्य सत्यमूलस्य क्षयः सर्वात्मना भवेत् ।
तथैव क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च धर्मवर्जिताः
asatyavādinaḥ pāpāstathā varṇetarāḥ kalau |
śūdradharmaratā viprāḥ pratigrahaparāyaṇāḥ
||47||असत्यवादिनः पापास्तथा वर्णेतराः कलौ ।
शूद्रधर्मरता विप्राः प्रतिग्रहपरायणाः
bhaviṣyanti kalau rājan yuge vṛddhiṃ gatāḥ kila |
kāmacārāḥ striyaḥ kāmalobhamohasamanvitāḥ
||48||भविष्यन्ति कलौ राजन् युगे वृद्धिं गताः किल ।
कामचाराः स्त्रियः कामलोभमोहसमन्विताः
pāpā mithyābhivādinyaḥ sadā kleśaratā nṛpa |
svabhartṛvañjakā nityaṃ dharmabhāṣaṇapaṇḍitāḥ
||49||पापा मिथ्याभिवादिन्यः सदा क्लेशरता नृप ।
स्वभर्तृवञ्जका नित्यं धर्मभाषणपण्डिताः
bhavantyevaṃvidhā nāryaḥ pāpiṣṭhāśca kalau yuge |
āhāraśuddhyā nṛpate cittaśuddhistu jāyate
||50||भवन्त्येवंविधा नार्यः पापिष्ठाश्च कलौ युगे ।
आहारशुद्ध्या नृपते चित्तशुद्धिस्तु जायते
śuddhe citte prakāśaḥ syāddharmasya nṛpasattama |
vṛttasaṅkaradoṣeṇa jāyate dharmasaṅkaraḥ
||51||शुद्धे चित्ते प्रकाशः स्याद्धर्मस्य नृपसत्तम ।
वृत्तसङ्करदोषेण जायते धर्मसङ्करः
dharmasya saṅkare jāte nūnaṃ syādvarṇasaṅkaraḥ |
evaṃ kaliyuge bhūpa sarvadharmavivarjite
||52||धर्मस्य सङ्करे जाते नूनं स्याद्वर्णसङ्करः ।
एवं कलियुगे भूप सर्वधर्मविवर्जिते
svavarṇadharmavārtaiṣā na kutrāpyupalabhyate |
mahānto'pi ca dharmajñā adharmaṃ kurvate nṛpa
||53||स्ववर्णधर्मवार्तैषा न कुत्राप्युपलभ्यते ।
महान्तोऽपि च धर्मज्ञा अधर्मं कुर्वते नृप
kalisvabhāva evaiṣa parihāryo na kenacit |
tasmādatra manuṣyāṇāṃ svabhāvātpāpakāriṇām
||54||कलिस्वभाव एवैष परिहार्यो न केनचित् ।
तस्मादत्र मनुष्याणां स्वभावात्पापकारिणाम्
niṣkṛtirna hi rājendra sāmānyopāyato bhavet |
janamejaya uvāca |
bhagavansarvadharmajña sarvaśāstraviśārada
||55||निष्कृतिर्न हि राजेन्द्र सामान्योपायतो भवेत् ।
जनमेजय उवाच ।
भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद
kalāvadharmabahule narāṇāṃ kā gatirbhavet |
yadyasti tadupāyaśceddayayā taṃ vadasva me
||56||कलावधर्मबहुले नराणां का गतिर्भवेत् ।
यद्यस्ति तदुपायश्चेद्दयया तं वदस्व मे
vyāsa uvāca
eka eva mahārāja tatropāyo'sti nāparaḥ |
sarvadoṣanirāsārthaṃ dhyāyeddevīpadāmbujam
||57||एक एव महाराज तत्रोपायोऽस्ति नापरः ।
सर्वदोषनिरासार्थं ध्यायेद्देवीपदाम्बुजम्
na santyaghāni tāvanti yāvatī śaktirasti hi |
nāsti devyāḥ pāpadāhe tasmādbhītiḥ kuto nṛpa
||58||न सन्त्यघानि तावन्ति यावती शक्तिरस्ति हि ।
नास्ति देव्याः पापदाहे तस्माद्भीतिः कुतो नृप
avaśenāpi yannāma līlayoccāritaṃ yadi |
kiṃ kiṃ dadāti tajjñātuṃ samarthā na harādayaḥ
||59||अवशेनापि यन्नाम लीलयोच्चारितं यदि ।
किं किं ददाति तज्ज्ञातुं समर्था न हरादयः
prāyaścittaṃ tu pāpānāṃ śrīdevīnāmasaṃsmṛtiḥ |
tasmātkalibhayādrājan puṇyakṣetre vasennaraḥ
||60||प्रायश्चित्तं तु पापानां श्रीदेवीनामसंस्मृतिः ।
तस्मात्कलिभयाद्राजन् पुण्यक्षेत्रे वसेन्नरः
nirantaraṃ parāmbāyā nāmasaṃsmaraṇaṃ caret |
chittvā bhittvā ca bhūtāni hatvā sarvamidaṃ jagat
||61||निरन्तरं पराम्बाया नामसंस्मरणं चरेत् ।
छित्त्वा भित्त्वा च भूतानि हत्वा सर्वमिदं जगत्
devīṃ namati bhaktyā yo na sa pāpairvilipyate |
rahasyaṃ sarvaśāstrāṇāṃ mayā rājannudīritam
||62||देवीं नमति भक्त्या यो न स पापैर्विलिप्यते ।
रहस्यं सर्वशास्त्राणां मया राजन्नुदीरितम्
vimṛśyaitadaśeṣeṇa bhaja devīpadāmbujam |
ajapāṃ nāma gāyatrīṃ japanti nikhilā janāḥ
||63||विमृश्यैतदशेषेण भज देवीपदाम्बुजम् ।
अजपां नाम गायत्रीं जपन्ति निखिला जनाः
mahimānaṃ na jānanti māyāyā vaibhavaṃ mahat |
gāyatrīṃ brāhmaṇāḥ sarve japanti hṛdayāntare
||64||महिमानं न जानन्ति मायाया वैभवं महत् ।
गायत्रीं ब्राह्मणाः सर्वे जपन्ति हृदयान्तरे
mahimānaṃ na jānanti māyāyā vaibhavaṃ mahat |
etatsarvaṃ samākhyātaṃ yatpṛṣṭaṃ tattvayā nṛpa |
yugadharmavyavasthāyāṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi
||65||महिमानं न जानन्ति मायाया वैभवं महत् ।
एतत्सर्वं समाख्यातं यत्पृष्टं तत्त्वया नृप ।
युगधर्मव्यवस्थायां किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryā saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe yugadharmavyavasthāvarṇanaṃ nāmakādaśo'dhyāyaḥ || 11 ||