haihayānāmutpattiprasaṅge ramāviṣṇusaṃvādavarṇanam
janamejaya uvāca
kathaṃ tāśca striyaḥ sarvā bhṛgūṇāṃ duḥkhasāgarāt |
muktā vaṃśaḥ punasteṣāṃ brāhmaṇānāṃ sthiro'bhavat
||1||कथं ताश्च स्त्रियः सर्वा भृगूणां दुःखसागरात् ।
मुक्ता वंशः पुनस्तेषां ब्राह्मणानां स्थिरोऽभवत्
haihayaiḥ kiṃ kṛtaṃ kāryaṃ hatvā tānbrāhmaṇānapi |
kṣatriyairlobhasaṃyuktaiḥ pāpācārairvadasva tat
||2||हैहयैः किं कृतं कार्यं हत्वा तान्ब्राह्मणानपि ।
क्षत्रियैर्लोभसंयुक्तैः पापाचारैर्वदस्व तत्
na tṛptirasti me brahman pibataste kathāmṛtam |
pāvanaṃ sukhadaṃ nṝṇāṃ paraloke phalapradam
||3||न तृप्तिरस्ति मे ब्रह्मन् पिबतस्ते कथामृतम् ।
पावनं सुखदं नॄणां परलोके फलप्रदम्
vyāsa uvāca
śṛṇu rājanpravakṣyāmi kathāṃ pāpapraṇāśinīm |
yathā striyastu tā muktā duḥkhāttasmādduratyayāt
||4||शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् ।
यथा स्त्रियस्तु ता मुक्ता दुःखात्तस्माद्दुरत्ययात्
bhṛgupatnyo yadā rājan himavantaṃ giriṃ gatāḥ |
bhayatrastā vibhagnāśā haihayaiḥ pīḍitā bhṛśam
||5||भृगुपत्न्यो यदा राजन् हिमवन्तं गिरिं गताः ।
भयत्रस्ता विभग्नाशा हैहयैः पीडिता भृशम्
gaurīṃ tatra tu saṃsthāpya mṛṇmayīṃ saritastaṭe |
upoṣaṇaparāścakrurniścayaṃ maraṇaṃ prati
||6||गौरीं तत्र तु संस्थाप्य मृण्मयीं सरितस्तटे ।
उपोषणपराश्चक्रुर्निश्चयं मरणं प्रति
svapne gatvā tadā devī prāha tāḥ pramadottamāḥ |
yuṣmāsu madhye kasyāścidbhavitā corujaḥ pumān
||7||स्वप्ने गत्वा तदा देवी प्राह ताः प्रमदोत्तमाः ।
युष्मासु मध्ये कस्याश्चिद्भविता चोरुजः पुमान्
madaṃśaśaktisambhinnaḥ sa vaḥ kāryaṃ vidhāsyati |
ityādiśya parāmbā sā paścādantarhitābhavat
||8||मदंशशक्तिसम्भिन्नः स वः कार्यं विधास्यति ।
इत्यादिश्य पराम्बा सा पश्चादन्तर्हिताभवत्
jāgṛtāstu tataḥ sarvā mudamāpurvarāṅganāḥ |
kācittāsāṃ bhayodvignā kāminī caturā bhṛśam
||9||जागृतास्तु ततः सर्वा मुदमापुर्वराङ्गनाः ।
काचित्तासां भयोद्विग्ना कामिनी चतुरा भृशम्
dadhāra coruṇaikena garbhaṃ sā kulavṛddhaye |
palāyanaparā dṛṣṭā kṣatriyairbrāhmaṇī yadā
||10||दधार चोरुणैकेन गर्भं सा कुलवृद्धये ।
पलायनपरा दृष्टा क्षत्रियैर्ब्राह्मणी यदा
vihvalā tejasā yuktā tadā te dudruvurbhṛśam |
gṛhyatāṃ vadhyatāṃ nārī sagarbhā yāti satvarā
||11||विह्वला तेजसा युक्ता तदा ते दुद्रुवुर्भृशम् ।
गृह्यतां वध्यतां नारी सगर्भा याति सत्वरा
iti bruvantaḥ samprāptāḥ kāminīṃ khaḍgapāṇayaḥ |
sā bhayārtā tu tāndṛṣṭvā ruroda samupāgatān
||12||इति ब्रुवन्तः सम्प्राप्ताः कामिनीं खड्गपाणयः ।
सा भयार्ता तु तान्दृष्ट्वा रुरोद समुपागतान्
garbhasya rakṣaṇārthaṃ sā cukrośātibhayāturā |
rudatīṃ mātaraṃ śrutvā dīnāṃ prāṇavivarjitām
||13||गर्भस्य रक्षणार्थं सा चुक्रोशातिभयातुरा ।
रुदतीं मातरं श्रुत्वा दीनां प्राणविवर्जिताम्
nirādhārāṃ krandamānāṃ kṣatriyairbhṛśatāpitām |
gṛhītāmiva siṃhena sagarbhāṃ hariṇīṃ yathā
||14||निराधारां क्रन्दमानां क्षत्रियैर्भृशतापिताम् ।
गृहीतामिव सिंहेन सगर्भां हरिणीं यथा
sāśrunetrāṃ vepamānāṃ saṅkrudhya bālakastadā |
bhittvoruṃ nirjagāmāśu garbhaḥ sūrya ivāparaḥ
||15||साश्रुनेत्रां वेपमानां सङ्क्रुध्य बालकस्तदा ।
भित्त्वोरुं निर्जगामाशु गर्भः सूर्य इवापरः
muṣṇandṛṣṭīḥ kṣatriyāṇāṃ tejasā bālakaḥ śubhaḥ |
darśanādbālakasyāśu sarve jātā vilocanāḥ
||16||मुष्णन्दृष्टीः क्षत्रियाणां तेजसा बालकः शुभः ।
दर्शनाद्बालकस्याशु सर्वे जाता विलोचनाः
babhramurgiridurgeṣu janmāndhā iva kṣatriyāḥ |
cintitaṃ manasā sarvaiḥ kimetaditi sāmpratam
||17||बभ्रमुर्गिरिदुर्गेषु जन्मान्धा इव क्षत्रियाः ।
चिन्तितं मनसा सर्वैः किमेतदिति साम्प्रतम्
sarve cakṣurvihīnā yajjātā sma bāladarśanāt |
brāhmaṇyāstu prabhāvo'yaṃ satīvratabalaṃ mahat
||18||सर्वे चक्षुर्विहीना यज्जाता स्म बालदर्शनात् ।
ब्राह्मण्यास्तु प्रभावोऽयं सतीव्रतबलं महत्
kṣaṇādvāmoghasaṅkalpāḥ kiṃ kariṣyantiduḥkhitāḥ |
iti sañcintya manasā netrahīnā nirāśrayāḥ
||19||क्षणाद्वामोघसङ्कल्पाः किं करिष्यन्तिदुःखिताः ।
इति सञ्चिन्त्य मनसा नेत्रहीना निराश्रयाः
brāhmaṇīṃ śaraṇaṃ jagmurhaihayā gatacetasaḥ |
praṇemustāṃ bhayatrastāṃ kṛtāñjalipuṭāśca te
||20||ब्राह्मणीं शरणं जग्मुर्हैहया गतचेतसः ।
प्रणेमुस्तां भयत्रस्तां कृताञ्जलिपुटाश्च ते
ūcuścaināṃ bhayodvignāṃ dṛṣṭyarthaṃ kṣatriyarṣabhāḥ |
prasīda subhage mātaḥ sevakāste vayaṃ kila
||21||ऊचुश्चैनां भयोद्विग्नां दृष्ट्यर्थं क्षत्रियर्षभाः ।
प्रसीद सुभगे मातः सेवकास्ते वयं किल
kṛtāparādhā rambhoru kṣatriyāḥ pāpabuddhayaḥ |
darśanāttava tanvaṅgi jātāḥ sarve vilocanāḥ
||22||कृतापराधा रम्भोरु क्षत्रियाः पापबुद्धयः ।
दर्शनात्तव तन्वङ्गि जाताः सर्वे विलोचनाः
mukhaṃ te naiva paśyāmo janmāndhā iva bhāmini |
adbhutaṃ te tapo vīryaṃ kiṃ kurmaḥ pāpakāriṇaḥ
||23||मुखं ते नैव पश्यामो जन्मान्धा इव भामिनि ।
अद्भुतं ते तपो वीर्यं किं कुर्मः पापकारिणः
śaraṇaṃ te prapannāḥ smo dehi cakṣūṃṣi mānade |
andhatvaṃ maraṇādugraṃ kṛpāṃ kartuṃ tvamarhasi
||24||शरणं ते प्रपन्नाः स्मो देहि चक्षूंषि मानदे ।
अन्धत्वं मरणादुग्रं कृपां कर्तुं त्वमर्हसि
punardṛṣṭipradānena sevakānkṣatriyānkuru |
uparamya ca gacchema sahitāḥ pāpakarmaṇaḥ
||25||पुनर्दृष्टिप्रदानेन सेवकान्क्षत्रियान्कुरु ।
उपरम्य च गच्छेम सहिताः पापकर्मणः
ataḥ paraṃ na kartavyamīdṛśaṃ karma karhicit |
bhārgavāṇāṃ tu sarveṣāṃ sevakāḥ smo vayaṃ kila
||26||अतः परं न कर्तव्यमीदृशं कर्म कर्हिचित् ।
भार्गवाणां तु सर्वेषां सेवकाः स्मो वयं किल
ajñānādyatkṛtaṃ pāpaṃ kṣantavyaṃ tattvayādhunā |
vairaṃ nātaḥ paraṃ kvāpi bhṛgubhiḥ kṣatriyaiḥ saha
||27||अज्ञानाद्यत्कृतं पापं क्षन्तव्यं तत्त्वयाधुना ।
वैरं नातः परं क्वापि भृगुभिः क्षत्रियैः सह
kartavyaṃ śapathaiḥ samyagvartitavyaṃ tu haihayaiḥ |
saputrā bhava suśroṇi praṇatāḥ smo vayaṃ ca te
||28||कर्तव्यं शपथैः सम्यग्वर्तितव्यं तु हैहयैः ।
सपुत्रा भव सुश्रोणि प्रणताः स्मो वयं च ते
prasādaṃ kuru kalyāṇi na dviṣyāmaḥ kadācana |
vyāsa uvāca |
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā brāhmaṇī vismayānvitā
||29||प्रसादं कुरु कल्याणि न द्विष्यामः कदाचन ।
व्यास उवाच ।
इति तेषां वचः श्रुत्वा ब्राह्मणी विस्मयान्विता
tānāha praṇatānduḥsthānāśvāsya gatalocanān |
gṛhītā na mayā dṛṣṭiryuṣmākaṃ kṣatriyāḥ kila
||30||तानाह प्रणतान्दुःस्थानाश्वास्य गतलोचनान् ।
गृहीता न मया दृष्टिर्युष्माकं क्षत्रियाः किल
nāhaṃ ruṣānvitā satyaṃ kāraṇaṃ śṛṇutādya yat |
ayaṃ ca bhārgavo nūnamūrujaḥ kupito'dya vaḥ
||31||नाहं रुषान्विता सत्यं कारणं शृणुताद्य यत् ।
अयं च भार्गवो नूनमूरुजः कुपितोऽद्य वः
cakṣūṃṣi tena yuṣmākaṃ stambhitāni ruṣāvatā |
svabandhūnnihatāñjñātvā garbhasthānapi kṣatriyaiḥ
||32||चक्षूंषि तेन युष्माकं स्तम्भितानि रुषावता ।
स्वबन्धून्निहताञ्ज्ञात्वा गर्भस्थानपि क्षत्रियैः
anāgaso dharmaparāṃstāpasāndhanakāmyayā |
garbhānapi yadā yūyaṃ bhṛgūnaghnaṃstu putrakāḥ
||33||अनागसो धर्मपरांस्तापसान्धनकाम्यया ।
गर्भानपि यदा यूयं भृगूनघ्नंस्तु पुत्रकाः
tadāyamūruṇā garbho mayā varṣaśataṃ dhṛtaḥ |
ṣaḍaṅgaścākhilo vedo gṛhīto'nena cāñjasā
||34||तदायमूरुणा गर्भो मया वर्षशतं धृतः ।
षडङ्गश्चाखिलो वेदो गृहीतोऽनेन चाञ्जसा
garbhasthenāpi bālena bhṛguvaṃśavivṛddhaye |
so'pi pitṛvadhānnūnaṃ krotheddho hantumicchati
||35||गर्भस्थेनापि बालेन भृगुवंशविवृद्धये ।
सोऽपि पितृवधान्नूनं क्रोथेद्धो हन्तुमिच्छति
bhagavatyāḥ prasādena jāto'yaṃ mama bālakaḥ |
tejasā yasya divyena cakṣūṃṣi muṣitāni vaḥ
||36||भगवत्याः प्रसादेन जातोऽयं मम बालकः ।
तेजसा यस्य दिव्येन चक्षूंषि मुषितानि वः
tasmādaurvaṃ sutaṃ me'dya yācadhvaṃ vinayānvitāḥ |
praṇipātena tuṣṭo'sau dṛṣṭiṃ vaḥ pratimokṣyati
||37||तस्मादौर्वं सुतं मेऽद्य याचध्वं विनयान्विताः ।
प्रणिपातेन तुष्टोऽसौ दृष्टिं वः प्रतिमोक्ष्यति
vyāsa uvāca
tacchrutvā vacanaṃ tasyā haihayāstuṣṭuvuśca tam |
praṇemurvinayopetā ūrujaṃ munisattamam
||38||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या हैहयास्तुष्टुवुश्च तम् ।
प्रणेमुर्विनयोपेता ऊरुजं मुनिसत्तमम्
sa santuṣṭo babhūvātha tānuvāca vicakṣuṣaḥ |
gacchadhvaṃ svagṛhānbhūpā mamākhyānakṛtaṃ vacaḥ
||39||स सन्तुष्टो बभूवाथ तानुवाच विचक्षुषः ।
गच्छध्वं स्वगृहान्भूपा ममाख्यानकृतं वचः
avaśyambhāvibhāvāste bhavanti devanirmitāḥ |
nātra śokastu kartavyaḥ puruṣeṇa vijānatā
||40||अवश्यम्भाविभावास्ते भवन्ति देवनिर्मिताः ।
नात्र शोकस्तु कर्तव्यः पुरुषेण विजानता
pūrvavadṛṣayaḥ sarve prāpnuvantu yathāsukham |
vrajantu vigatakrodhā bhavanāni yathāsukham
||41||पूर्ववदृषयः सर्वे प्राप्नुवन्तु यथासुखम् ।
व्रजन्तु विगतक्रोधा भवनानि यथासुखम्
iti tena samādiṣṭā haihayāḥ prāptalocanāḥ |
aurvamāmantrya jagmuste sadanāni yathāruci
||42||इति तेन समादिष्टा हैहयाः प्राप्तलोचनाः ।
और्वमामन्त्र्य जग्मुस्ते सदनानि यथारुचि
brāhmaṇī taṃ sutaṃ divyaṃ gṛhītvā svāśramaṃ gatā |
pālayāmāsa bhūpāla tejasvinamatandritā
||43||ब्राह्मणी तं सुतं दिव्यं गृहीत्वा स्वाश्रमं गता ।
पालयामास भूपाल तेजस्विनमतन्द्रिता
evaṃ te kathitaṃ rājan bhṛgūṇāṃ tu vināśanam |
lobhāviṣṭaiḥ kṣatriyaiśca yatkṛtaṃ pātakaṃ kila
||44||एवं ते कथितं राजन् भृगूणां तु विनाशनम् ।
लोभाविष्टैः क्षत्रियैश्च यत्कृतं पातकं किल
janamejaya uvāca
śrutaṃ mayā mahatkarma kṣatriyāṇāñca dāruṇam |
kāraṇaṃ lobha evātra duḥkhadaścobhayostu saḥ
||45||श्रुतं मया महत्कर्म क्षत्रियाणाञ्च दारुणम् ।
कारणं लोभ एवात्र दुःखदश्चोभयोस्तु सः
kiñcitpraṣṭumihecchāmi saṃśayaṃ vāsavīsuta |
haihayāste kathaṃ nāmnā khyātā bhuvi nṛpātmajāḥ
||46||किञ्चित्प्रष्टुमिहेच्छामि संशयं वासवीसुत ।
हैहयास्ते कथं नाम्ना ख्याता भुवि नृपात्मजाः
yadostu yādavāḥ kāmaṃ bharatādbhāratāstathā |
haihayaḥ ko'pi rājābhūtteṣāṃ vaṃśe pratiṣṭhitaḥ
||47||यदोस्तु यादवाः कामं भरताद्भारतास्तथा ।
हैहयः कोऽपि राजाभूत्तेषां वंशे प्रतिष्ठितः
tadahaṃ śrotumicchāmi kāraṇaṃ karuṇānidhe |
haihayāste kathaṃ jātāḥ kṣatriyāḥ kena karmaṇā
||48||तदहं श्रोतुमिच्छामि कारणं करुणानिधे ।
हैहयास्ते कथं जाताः क्षत्रियाः केन कर्मणा
vyāsa uvāca
haihayānāṃ samutpattiṃ śṛṇu bhūpa savistarām |
purātanīṃ supuṇyāṃ ca kathāṃ pāpapraṇāśinīm
||49||हैहयानां समुत्पत्तिं शृणु भूप सविस्तराम् ।
पुरातनीं सुपुण्यां च कथां पापप्रणाशिनीम्
kasmiṃścitsamaye bhūpa sūryaputraḥ suśobhanaḥ |
revanteti ca vikhyāto rūpavānamitaprabhaḥ
||50||कस्मिंश्चित्समये भूप सूर्यपुत्रः सुशोभनः ।
रेवन्तेति च विख्यातो रूपवानमितप्रभः
uccaiḥśravasamāruhya hayaratnaṃ manoharam |
jagāma viṣṇusadanaṃ vaikuṇṭhaṃ bhāskarātmajaḥ
||51||उच्चैःश्रवसमारुह्य हयरत्नं मनोहरम् ।
जगाम विष्णुसदनं वैकुण्ठं भास्करात्मजः
bhagavaddarśanākāṃkṣī hayārūḍho yadāgataḥ |
hayasthastu tadā dṛṣṭo lakṣmyāsau ravinandanaḥ
||52||भगवद्दर्शनाकांक्षी हयारूढो यदागतः ।
हयस्थस्तु तदा दृष्टो लक्ष्म्यासौ रविनन्दनः
ramā vīkṣya hayaṃ divyaṃ bhrātaraṃ sāgarodbhavam |
rūpeṇa vismitā tasya tasthau stambhitalocanā
||53||रमा वीक्ष्य हयं दिव्यं भ्रातरं सागरोद्भवम् ।
रूपेण विस्मिता तस्य तस्थौ स्तम्भितलोचना
bhagavānapi taṃ dṛṣṭvā hayārūḍhaṃ manoharam |
āgacchantaṃ ramāṃ viṣṇuḥ papraccha praṇayātprabhuḥ
||54||भगवानपि तं दृष्ट्वा हयारूढं मनोहरम् ।
आगच्छन्तं रमां विष्णुः पप्रच्छ प्रणयात्प्रभुः
ko'yamāyāti cārvaṅgi hayārūḍha ivāparaḥ |
smaratejastanuḥ kānte mohayanbhuvanatrayam
||55||कोऽयमायाति चार्वङ्गि हयारूढ इवापरः ।
स्मरतेजस्तनुः कान्ते मोहयन्भुवनत्रयम्
prekṣamāṇā tadā lakṣmīstaccittā daivayogataḥ |
novāca vacanaṃ kiñcitpṛṣṭāpi ca punaḥ punaḥ
||56||प्रेक्षमाणा तदा लक्ष्मीस्तच्चित्ता दैवयोगतः ।
नोवाच वचनं किञ्चित्पृष्टापि च पुनः पुनः
vyāsa uvāca
aśvāsaktamatiṃ vīkṣya kāminīmatimohitām |
paśyantīṃ paramapremṇā cañcalākṣīṃ ca cañcalām
||57||अश्वासक्तमतिं वीक्ष्य कामिनीमतिमोहिताम् ।
पश्यन्तीं परमप्रेम्णा चञ्चलाक्षीं च चञ्चलाम्
tāmāha bhagavānkuddhaḥ kiṃ paśyasi sulocane |
mohitā ca hariṃ dṛṣṭvā pṛṣṭā naivābhibhāṣase
||58||तामाह भगवान्कुद्धः किं पश्यसि सुलोचने ।
मोहिता च हरिं दृष्ट्वा पृष्टा नैवाभिभाषसे
sarvatra ramase yasmādramā tasmādbhaviṣyasi |
cañcalatvāccaletyevaṃ sarvathaiva na saṃśayaḥ
||59||सर्वत्र रमसे यस्माद्रमा तस्माद्भविष्यसि ।
चञ्चलत्वाच्चलेत्येवं सर्वथैव न संशयः
prākṛtā ca yathā nārī nūnaṃ bhavati cañcalā |
tathā tvamapi kalyāṇi sthirā naiva kadācana
||60||प्राकृता च यथा नारी नूनं भवति चञ्चला ।
तथा त्वमपि कल्याणि स्थिरा नैव कदाचन
tvaṃ hayaṃ matsamīpasthā samīkṣya yadi mohitā |
vaḍavā bhava vāmoru martyaloke'tidāruṇe
||61||त्वं हयं मत्समीपस्था समीक्ष्य यदि मोहिता ।
वडवा भव वामोरु मर्त्यलोकेऽतिदारुणे
iti śaptā ramā devī hariṇā daivayogataḥ |
ruroda vepamānā sā bhayabhītātiduḥkhitā
||62||इति शप्ता रमा देवी हरिणा दैवयोगतः ।
रुरोद वेपमाना सा भयभीतातिदुःखिता
tamuvāca ramānātha śaṅkitā cāruhāsinī |
praṇamya śirasā devaṃ svapatiṃ vinayānvitā
||63||तमुवाच रमानाथ शङ्किता चारुहासिनी ।
प्रणम्य शिरसा देवं स्वपतिं विनयान्विता
devadeva jagannātha karuṇākara keśava |
svalpe'parādhe govinda kasmācchāpaṃ dadāsi me
||64||देवदेव जगन्नाथ करुणाकर केशव ।
स्वल्पेऽपराधे गोविन्द कस्माच्छापं ददासि मे
na kadācinmayā dṛṣṭaḥ krodhaste hīdṛśaḥ prabho |
kva gataste mayi snehaḥ sahajo na tu naśvaraḥ
||65||न कदाचिन्मया दृष्टः क्रोधस्ते हीदृशः प्रभो ।
क्व गतस्ते मयि स्नेहः सहजो न तु नश्वरः
vajrapātastu śatrau vai kartavyo na suhṛjjane |
sadāhaṃ varayogyā te śāpayogyā kathaṃ kṛtā
||66||वज्रपातस्तु शत्रौ वै कर्तव्यो न सुहृज्जने ।
सदाहं वरयोग्या ते शापयोग्या कथं कृता
prāṇāṃstyakṣyāmi govinda paśyato'dya tavāgrataḥ |
kathaṃ jīve tvayā hīnā virahānalatāpitā
||67||प्राणांस्त्यक्ष्यामि गोविन्द पश्यतोऽद्य तवाग्रतः ।
कथं जीवे त्वया हीना विरहानलतापिता
prasādaṃ kuru deveśa śāpādasmātsudāruṇāt |
kadā muktā samīpaṃ te prāpnomi sukhadaṃ vibhau
||68||प्रसादं कुरु देवेश शापादस्मात्सुदारुणात् ।
कदा मुक्ता समीपं ते प्राप्नोमि सुखदं विभौ
hariruvāca
yadā te bhavitā putraḥ pṛthivyāṃ matsamaḥ priye |
tadā māṃ prāpya tanvaṅgi sukhitā tvaṃ bhaviṣyasi
||69||यदा ते भविता पुत्रः पृथिव्यां मत्समः प्रिये ।
तदा मां प्राप्य तन्वङ्गि सुखिता त्वं भविष्यसि
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe haihayānāmutpattiprasaṅge ramāviṣṇusaṃvādavarṇanaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ || 17 ||