vyāsasvakīyamohavarṇanam
vyāsa uvāca
vāsavī cakitā jātā śrutvā me vākyamīdṛśam |
dāśeyī māmuvācedaṃ putrārthe bhṛśamāturā
||1||वासवी चकिता जाता श्रुत्वा मे वाक्यमीदृशम् ।
दाशेयी मामुवाचेदं पुत्रार्थे भृशमातुरा
ambālikā vadhūrdhanyā kāśirājasutā suta |
bhāryā vicitravīryasya vidhavā śokasaṃyutā
||2||अम्बालिका वधूर्धन्या काशिराजसुता सुत ।
भार्या विचित्रवीर्यस्य विधवा शोकसंयुता
sarvalakṣaṇasampannā rūpayauvanaśālinī |
tasyāṃ janaya saṅgaṃ tvaṃ kṛtvā putraṃ susammatam
||3||सर्वलक्षणसम्पन्ना रूपयौवनशालिनी ।
तस्यां जनय सङ्गं त्वं कृत्वा पुत्रं सुसम्मतम्
nāndho rājādhikārī syāttasmātputra manoharam |
utpādaya rājaputryāṃ vacanānmama mānada
||4||नान्धो राजाधिकारी स्यात्तस्मात्पुत्र मनोहरम् ।
उत्पादय राजपुत्र्यां वचनान्मम मानद
ityukto'haṃ tadā mātrā sthitastatra gajāhvaye |
yāvadṛtumatī jātā kāśirājasutā mune
||5||इत्युक्तोऽहं तदा मात्रा स्थितस्तत्र गजाह्वये ।
यावदृतुमती जाता काशिराजसुता मुने
ekānte śayanāgāre prāptā sā mama sannidhau |
lajjamānā sukeśāntā svaśvaśrūvacanāttadā
||6||एकान्ते शयनागारे प्राप्ता सा मम सन्निधौ ।
लज्जमाना सुकेशान्ता स्वश्वश्रूवचनात्तदा
dṛṣṭvā māṃ jaṭilaṃ dāntaṃ tāpasaṃ rasavarjitam |
sā svedavadanā jātā pāṇḍurā vimanā bhṛśam
||7||दृष्ट्वा मां जटिलं दान्तं तापसं रसवर्जितम् ।
सा स्वेदवदना जाता पाण्डुरा विमना भृशम्
kupito'haṃ tadā dṛṣṭvā kāminīṃ niśi saṅgatām |
vepamānāṃ sthitāṃ pārśve hyabravaṃ tāmahaṃ ruṣā
||8||कुपितोऽहं तदा दृष्ट्वा कामिनीं निशि सङ्गताम् ।
वेपमानां स्थितां पार्श्वे ह्यब्रवं तामहं रुषा
dṛṣṭvā māṃ yadi garveṇa pāṇḍuvarṇā samāvṛtā |
ataste tanayaḥ pāṇḍurbhaviṣyati sumadhyame
||9||दृष्ट्वा मां यदि गर्वेण पाण्डुवर्णा समावृता ।
अतस्ते तनयः पाण्डुर्भविष्यति सुमध्यमे
ityuktvā niśi tatraiva sthito'mbālikayā yutaḥ |
bhuktvā tāṃ niśi niryātaḥ sthānamāpṛcchya mātaram
||10||इत्युक्त्वा निशि तत्रैव स्थितोऽम्बालिकया युतः ।
भुक्त्वा तां निशि निर्यातः स्थानमापृच्छ्य मातरम्
tatastābhyāṃ sutau kāle prasūtāvandhapāṇḍurau |
dhṛtarāṣṭraśca pāṇḍuśca prathitau sambabhūvatuḥ
||11||ततस्ताभ्यां सुतौ काले प्रसूतावन्धपाण्डुरौ ।
धृतराष्ट्रश्च पाण्डुश्च प्रथितौ सम्बभूवतुः
mātā me vimanā jātā tādṛśau vīkṣya tau sutau |
tataḥ saṃvatsarasyānte māmāhūya tadābravīt
||12||माता मे विमना जाता तादृशौ वीक्ष्य तौ सुतौ ।
ततः संवत्सरस्यान्ते मामाहूय तदाब्रवीत्
dvaipāyana sutau jātau rājyayogyau na tādṛśau |
anyaṃ manoharaṃ putraṃ samutpādaya me priyam
||13||द्वैपायन सुतौ जातौ राज्ययोग्यौ न तादृशौ ।
अन्यं मनोहरं पुत्रं समुत्पादय मे प्रियम्
tatheti sā mayā proktā muditā jananī tadā |
ambikāṃ prārthayāmāsa sutārthe kāla āgate
||14||तथेति सा मया प्रोक्ता मुदिता जननी तदा ।
अम्बिकां प्रार्थयामास सुतार्थे काल आगते
putri vyāsaṃ samāliṅgya putramutpādayādbhutam |
kuruvaṃśasya kartāraṃ rājyayogyaṃ varānane
||15||पुत्रि व्यासं समालिङ्ग्य पुत्रमुत्पादयाद्भुतम् ।
कुरुवंशस्य कर्तारं राज्ययोग्यं वरानने
vadhūrlajjānvitā kiñcinnovāca vacanaṃ tadā |
gato'haṃ śayanāgāre mātustadvacanānniśi
||16||वधूर्लज्जान्विता किञ्चिन्नोवाच वचनं तदा ।
गतोऽहं शयनागारे मातुस्तद्वचनान्निशि
dāsī vicitravīryasya rūpayauvanasaṃyutā |
preṣitāmbikayā tvatra vicitrābharaṇāmbarā
||17||दासी विचित्रवीर्यस्य रूपयौवनसंयुता ।
प्रेषिताम्बिकया त्वत्र विचित्राभरणाम्बरा
candanāraktadehā sā puṣpamālāvibhūṣitā |
āyātā hāvasaṃyuktā sukeśī haṃsagāminī
||18||चन्दनारक्तदेहा सा पुष्पमालाविभूषिता ।
आयाता हावसंयुक्ता सुकेशी हंसगामिनी
paryaṅke māṃ samāveśya saṃsthitā premasaṃyutā |
prasanno'haṃ tadā tasyā vilāsenābhavaṃ mune
||19||पर्यङ्के मां समावेश्य संस्थिता प्रेमसंयुता ।
प्रसन्नोऽहं तदा तस्या विलासेनाभवं मुने
rātrau saṃkrīḍitaṃ premṇā tayā saha mayā bhṛśam |
varo dattaḥ punastasyai prasannena tu nārada
||20||रात्रौ संक्रीडितं प्रेम्णा तया सह मया भृशम् ।
वरो दत्तः पुनस्तस्यै प्रसन्नेन तु नारद
subhage bhavitā putraḥ sarvalakṣaṇasaṃyutaḥ |
surūpaḥ sarvadharmajñaḥ satyavādī śame rataḥ
||21||सुभगे भविता पुत्रः सर्वलक्षणसंयुतः ।
सुरूपः सर्वधर्मज्ञः सत्यवादी शमे रतः
sa tadā viduro jātastrayaḥ putrā mayābhavan |
māyā vṛddhiṃ gatā sādho parakṣetrodbhave mama
||22||स तदा विदुरो जातस्त्रयः पुत्रा मयाभवन् ।
माया वृद्धिं गता साधो परक्षेत्रोद्भवे मम
vismṛtaḥ śukasambandhī virahaḥ śokakāraṇam |
dṛṣṭvā trīnsvasutānkāmaṃ balino vīryasammatān
||23||विस्मृतः शुकसम्बन्धी विरहः शोककारणम् ।
दृष्ट्वा त्रीन्स्वसुतान्कामं बलिनो वीर्यसम्मतान्
māyā balavatī brahman dustyajā hyakṛtātmabhiḥ |
arūpā ca nirālambā jñānināmapi mohinī
||24||माया बलवती ब्रह्मन् दुस्त्यजा ह्यकृतात्मभिः ।
अरूपा च निरालम्बा ज्ञानिनामपि मोहिनी
mātari snehasambaddhaṃ tathā putreṣu saṃvṛtam |
na me cittaṃ vane śāntimagānmunivarottama
||25||मातरि स्नेहसम्बद्धं तथा पुत्रेषु संवृतम् ।
न मे चित्तं वने शान्तिमगान्मुनिवरोत्तम
dolārūḍhaṃ mano jātaṃ kadāciddhastināpure |
punaḥ sarasvatītīre na caikatra vyavasthitiḥ
||26||दोलारूढं मनो जातं कदाचिद्धस्तिनापुरे ।
पुनः सरस्वतीतीरे न चैकत्र व्यवस्थितिः
kadāciccintayan jñānaṃ mānase pratibhāti vai |
ke'mī putrāḥ kva moho'yaṃ na śrāddhārhā mṛtasya me
||27||कदाचिच्चिन्तयन् ज्ञानं मानसे प्रतिभाति वै ।
केऽमी पुत्राः क्व मोहोऽयं न श्राद्धार्हा मृतस्य मे
vyabhicārodbhavāḥ kiṃ me sukhadāḥ syuḥ sutāḥ kila |
māyā balavatī mohaṃ vitanoti hi mānase
||28||व्यभिचारोद्भवाः किं मे सुखदाः स्युः सुताः किल ।
माया बलवती मोहं वितनोति हि मानसे
jānanmohāndhakūpe'sminpatito'haṃ mṛṣā mune |
ityakurvaṃ rahastāpaṃ kadācitssusamāhitaḥ
||29||जानन्मोहान्धकूपेऽस्मिन्पतितोऽहं मृषा मुने ।
इत्यकुर्वं रहस्तापं कदाचित्स्सुसमाहितः
rājyaṃ prāpa tataḥ pāṇḍurbalavānbhīṣmasammataḥ |
tadā mama mano jātaṃ prasannaṃ sutakāraṇāt
||30||राज्यं प्राप ततः पाण्डुर्बलवान्भीष्मसम्मतः ।
तदा मम मनो जातं प्रसन्नं सुतकारणात्
kuntī mādrī surūpe dve bhārye tasya babhūvatuḥ |
śūrasenasutā kuntī madrarājasutāparā
||31||कुन्ती माद्री सुरूपे द्वे भार्ये तस्य बभूवतुः ।
शूरसेनसुता कुन्ती मद्रराजसुतापरा
sa śāpaṃ dvijataḥ prāpya kāminīdvayasaṃyutaḥ |
pāṇḍurnirvedamāpannastyaktvā rājyaṃ vanaṃ gataḥ
||32||स शापं द्विजतः प्राप्य कामिनीद्वयसंयुतः ।
पाण्डुर्निर्वेदमापन्नस्त्यक्त्वा राज्यं वनं गतः
tadā māmāviśacchokaḥ śrutvā putraṃ vane sthitam |
gato'haṃ tatra yatrāsau bhāryābhyāṃ saha saṃsthitaḥ
||33||तदा मामाविशच्छोकः श्रुत्वा पुत्रं वने स्थितम् ।
गतोऽहं तत्र यत्रासौ भार्याभ्यां सह संस्थितः
tamāśvāsya vane pāṇḍuṃ punaḥ prāpto gajāhvaye |
dhṛtarāṣṭraṃ samābhāṣya hyagamaṃ brahmajātaṭe
||34||तमाश्वास्य वने पाण्डुं पुनः प्राप्तो गजाह्वये ।
धृतराष्ट्रं समाभाष्य ह्यगमं ब्रह्मजातटे
kṣetrajānpañcaputrānsa samutpādya vanāśrame |
dharmato vāyutaḥ śakrādaśvibhyāṃ pañca pāṇḍavān
||35||क्षेत्रजान्पञ्चपुत्रान्स समुत्पाद्य वनाश्रमे ।
धर्मतो वायुतः शक्रादश्विभ्यां पञ्च पाण्डवान्
yudhiṣṭhiro bhīmasenastathaivārjuna ityapi |
kuntīputrāḥ samākhyātā dharmānilasureśajāḥ
||36||युधिष्ठिरो भीमसेनस्तथैवार्जुन इत्यपि ।
कुन्तीपुत्राः समाख्याता धर्मानिलसुरेशजाः
nakulaḥ sahadevaśca madrarājasutāsutau |
kadācittu raho mādrīṃ samāliṅgya mahīpatiḥ
||37||नकुलः सहदेवश्च मद्रराजसुतासुतौ ।
कदाचित्तु रहो माद्रीं समालिङ्ग्य महीपतिः
mṛtaḥ śāpāttu munibhiḥ saṃskṛto hutabhuṅmukhe |
mādrī tatra satī bhūtvā praviṣṭā patinā saha
||38||मृतः शापात्तु मुनिभिः संस्कृतो हुतभुङ्मुखे ।
माद्री तत्र सती भूत्वा प्रविष्टा पतिना सह
sthitā putrayutā kuntī jvalite jātavedasi |
munayaḥ sutasaṃyuktāṃ śūrasenasutāṃ tadā
||39||स्थिता पुत्रयुता कुन्ती ज्वलिते जातवेदसि ।
मुनयः सुतसंयुक्तां शूरसेनसुतां तदा
duḥkhitāṃ patihīnāṃ tāmāninyurgajasāhvaye |
samarpitātha bhīṣmāya vidurāya mahātmane
||40||दुःखितां पतिहीनां तामानिन्युर्गजसाह्वये ।
समर्पिताथ भीष्माय विदुराय महात्मने
śrutvāhaṃ sukhaduḥkhābhyāṃ pīḍitastu parātmabhiḥ |
bhīṣmeṇa pālitāḥ putrāḥ pāṇḍoriti vicintya te
||41||श्रुत्वाहं सुखदुःखाभ्यां पीडितस्तु परात्मभिः ।
भीष्मेण पालिताः पुत्राः पाण्डोरिति विचिन्त्य ते
vidureṇa tathā prītyā dhṛtarāṣṭreṇa dhīmatā |
duryodhanādayastasya putrā ye krūramānasāḥ
||42||विदुरेण तथा प्रीत्या धृतराष्ट्रेण धीमता ।
दुर्योधनादयस्तस्य पुत्रा ये क्रूरमानसाः
ekatra sthitimāpannā virodhaṃ cakuradbhutam |
droṇācāryastu sammāptastatra bhīṣmeṇa mānitaḥ
||43||एकत्र स्थितिमापन्ना विरोधं चकुरद्भुतम् ।
द्रोणाचार्यस्तु सम्माप्तस्तत्र भीष्मेण मानितः
adhyāpanāya putrāṇāṃ pure tasminnivāsitaḥ |
karṇaḥ kuntyā parityakto jātamātraḥ śiśuryadā
||44||अध्यापनाय पुत्राणां पुरे तस्मिन्निवासितः ।
कर्णः कुन्त्या परित्यक्तो जातमात्रः शिशुर्यदा
sūtena pālito nadyāṃ prāntaścādhirathena ha |
duryodhanapriyaścābhūtkarṇaḥ śūratamastathā
||45||सूतेन पालितो नद्यां प्रान्तश्चाधिरथेन ह ।
दुर्योधनप्रियश्चाभूत्कर्णः शूरतमस्तथा
parasparaṃ virodho'bhūdbhīmaduryodhanādiṣu |
dhṛtarāṣṭrastu sañcintya kleśaṃ putreṣu teṣu ca
||46||परस्परं विरोधोऽभूद्भीमदुर्योधनादिषु ।
धृतराष्ट्रस्तु सञ्चिन्त्य क्लेशं पुत्रेषु तेषु च
nivāsaṃ kalpayāmāsa pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
virodhaśamanāyaiva nagare vāraṇāvate
||47||निवासं कल्पयामास पाण्डवानां महात्मनाम् ।
विरोधशमनायैव नगरे वारणावते
duryodhanena tatraiva drohājjatugṛhāṇi vai |
kāritāni ca divyāni preṣya mitraṃ purocanam
||48||दुर्योधनेन तत्रैव द्रोहाज्जतुगृहाणि वै ।
कारितानि च दिव्यानि प्रेष्य मित्रं पुरोचनम्
śrutvā jatugṛhe dagdhānpāṇḍavānpṛthayā yutān |
pautrabhāvānmuniśreṣṭha magno'haṃ vyasanārṇave
||49||श्रुत्वा जतुगृहे दग्धान्पाण्डवान्पृथया युतान् ।
पौत्रभावान्मुनिश्रेष्ठ मग्नोऽहं व्यसनार्णवे
śokāturo bhṛśaṃ śūnye vane paśyannaharniśam |
dṛṣṭā mayaikacakrāyāṃ pāṇḍavā duḥkhakarśitāḥ
||50||शोकातुरो भृशं शून्ये वने पश्यन्नहर्निशम् ।
दृष्टा मयैकचक्रायां पाण्डवा दुःखकर्शिताः
tatastuṣṭamanāścāhaṃ jātaḥ pārthānvilokya ca |
preritāste mayā tūrṇaṃ drupadasya puraṃ prati
||51||ततस्तुष्टमनाश्चाहं जातः पार्थान्विलोक्य च ।
प्रेरितास्ते मया तूर्णं द्रुपदस्य पुरं प्रति
te gatāstatra duḥkhārtā vipraveṣadharāḥ kṛśāḥ |
mṛgacarmaparīdhānāḥ sabhāyāṃ saṃsthitāstadā
||52||ते गतास्तत्र दुःखार्ता विप्रवेषधराः कृशाः ।
मृगचर्मपरीधानाः सभायां संस्थितास्तदा
kṛtvā parākramaṃ jiṣṇuḥ sa jitvā drupadātmajām |
cakrurvivāhaṃ māninyā pañcaiva mātṛvākyataḥ
||53||कृत्वा पराक्रमं जिष्णुः स जित्वा द्रुपदात्मजाम् ।
चक्रुर्विवाहं मानिन्या पञ्चैव मातृवाक्यतः
dṛṣṭvā vivāhaṃ teṣāṃ tu mudito'haṃ bhṛśaṃ tadā |
tato nāgāhvaye prāptāḥ pāñcālīsahitā mune
||54||दृष्ट्वा विवाहं तेषां तु मुदितोऽहं भृशं तदा ।
ततो नागाह्वये प्राप्ताः पाञ्चालीसहिता मुने
nivāsaṃ khāṇḍavaprasthaṃ dhṛtarāṣṭreṇa kalpitam |
pāṇḍavānāṃ dvijaśreṣṭha vasudevasutena vai
||55||निवासं खाण्डवप्रस्थं धृतराष्ट्रेण कल्पितम् ।
पाण्डवानां द्विजश्रेष्ठ वसुदेवसुतेन वै
tarpitaḥ pāvakastatra viṣṇunā saha jiṣṇunā |
rājasūyaḥ kṛto yajñastadāhaṃ mudito'bhavam
||56||तर्पितः पावकस्तत्र विष्णुना सह जिष्णुना ।
राजसूयः कृतो यज्ञस्तदाहं मुदितोऽभवम्
dṛṣṭvātha vibhavaṃ teṣāṃ tathā mayakṛtāṃ sabhām |
duryodhano'tisantapto durodaramathākarot
||57||दृष्ट्वाथ विभवं तेषां तथा मयकृतां सभाम् ।
दुर्योधनोऽतिसन्तप्तो दुरोदरमथाकरोत्
durdyūtavedī śakuniranakṣajñaśca dharmajaḥ |
hṛtaṃ rājyaṃ dhanaṃ sarvaṃ yājñasenī ca kleśitā
||58||दुर्द्यूतवेदी शकुनिरनक्षज्ञश्च धर्मजः ।
हृतं राज्यं धनं सर्वं याज्ञसेनी च क्लेशिता
vane dvādaśa varṣāṇi pāṇḍavāste vivāsitāḥ |
pāñcālīsahitāstena duḥkhaṃ me janitaṃ bhṛśam
||59||वने द्वादश वर्षाणि पाण्डवास्ते विवासिताः ।
पाञ्चालीसहितास्तेन दुःखं मे जनितं भृशम्
evaṃ nārada saṃsāre sukhaduḥkhātmake bhṛśam |
nimagno'haṃ bhrameṇaiva jānan dharmaṃ sanātanam
||60||एवं नारद संसारे सुखदुःखात्मके भृशम् ।
निमग्नोऽहं भ्रमेणैव जानन् धर्मं सनातनम्
ko'haṃ kasya sutāste'mī kā mātā kiṃ sukhaṃ punaḥ |
yena me hṛdayaṃ mohādbhramatīti divāniśam
||61||कोऽहं कस्य सुतास्तेऽमी का माता किं सुखं पुनः ।
येन मे हृदयं मोहाद्भ्रमतीति दिवानिशम्
kiṃ karomi kva gacchāmi santoṣo nādhigacchati |
dolārūḍhaṃ mano me'tra cañcalaṃ na sthiraṃ bhavet
||62||किं करोमि क्व गच्छामि सन्तोषो नाधिगच्छति ।
दोलारूढं मनो मेऽत्र चञ्चलं न स्थिरं भवेत्
sarvajño'si muniśreṣṭha sandehaṃ me nivartaya |
tathā kuru yathāhaṃ syāṃ sukhito vigatajvaraḥ
||63||सर्वज्ञोऽसि मुनिश्रेष्ठ सन्देहं मे निवर्तय ।
तथा कुरु यथाहं स्यां सुखितो विगतज्वरः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe vyāsasvakīyamohavarṇanaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ || 25 ||