devīmahimni nānābhāvavarṇanam
janamejaya uvāca
dehaprāptirvasiṣṭhasya kathitā bhavatā kila |
nimiḥ kathaṃ punardehaṃ prāptavāniti me vada
||1||देहप्राप्तिर्वसिष्ठस्य कथिता भवता किल ।
निमिः कथं पुनर्देहं प्राप्तवानिति मे वद
vyāsa uvāca
vasiṣṭhena ca samprāptaḥ punardeho narādhipa |
niminā na tathā prāpto dehaḥ śāpādanantaram
||2||वसिष्ठेन च सम्प्राप्तः पुनर्देहो नराधिप ।
निमिना न तथा प्राप्तो देहः शापादनन्तरम्
yadā śapto vasiṣṭhena tadā te brāhmaṇāḥ kratau ṛtvijo ye vṛtā rājñā te sarve samacintayan
||3||यदा शप्तो वसिष्ठेन तदा ते ब्राह्मणाः क्रतौ ऋत्विजो ये वृता राज्ञा ते सर्वे समचिन्तयन्
kiṃ kartavyamaho'smābhiḥ śāpadagdho mahīpatiḥ |
asminyajñe tvasampūrṇe dīkṣāyuktaśca dhārmikaḥ
||4||किं कर्तव्यमहोऽस्माभिः शापदग्धो महीपतिः ।
अस्मिन्यज्ञे त्वसम्पूर्णे दीक्षायुक्तश्च धार्मिकः
kiṃ kartavyaṃ kāryametadviparītamabhūtkila |
avaśyambhāvibhāvatvādaśaktāḥ sma nivāraṇe
||5||किं कर्तव्यं कार्यमेतद्विपरीतमभूत्किल ।
अवश्यम्भाविभावत्वादशक्ताः स्म निवारणे
mantrairbahuvidhairdehaṃ tadā tasya mahātmanaḥ |
rakṣitaṃ dhārayāmāsuḥ kiñcicchvasanasaṃyutam
||6||मन्त्रैर्बहुविधैर्देहं तदा तस्य महात्मनः ।
रक्षितं धारयामासुः किञ्चिच्छ्वसनसंयुतम्
gandhairmālyaiśca vividhaiḥ pūjyamānaṃ muhurmuhuḥ |
mantraśaktyā pratiṣṭabhya nirvikāraṃ supūjitam
||7||गन्धैर्माल्यैश्च विविधैः पूज्यमानं मुहुर्मुहुः ।
मन्त्रशक्त्या प्रतिष्टभ्य निर्विकारं सुपूजितम्
samāpte ca kratau tatra devāḥ sarve samāgatāḥ |
ṛtvigbhistu stutāḥ sarve suprītāścābhavannṛpa
||8||समाप्ते च क्रतौ तत्र देवाः सर्वे समागताः ।
ऋत्विग्भिस्तु स्तुताः सर्वे सुप्रीताश्चाभवन्नृप
vijñaptā munibhiḥ stotrairnirviṇṇātmānamabruvan |
prasannāḥ sma mahīpāla varaṃ varaya suvrata
||9||विज्ञप्ता मुनिभिः स्तोत्रैर्निर्विण्णात्मानमब्रुवन् ।
प्रसन्नाः स्म महीपाल वरं वरय सुव्रत
yajñenānena rājarṣe varaṃ janma vidhīyate |
devadehaṃ nṛdehaṃ vā yatte manasi vāñchitam
||10||यज्ञेनानेन राजर्षे वरं जन्म विधीयते ।
देवदेहं नृदेहं वा यत्ते मनसि वाञ्छितम्
dṛptaḥ kāmaṃ purodhāste mṛtyuloke yathāsukham |
evamukto nimerātmā santuṣṭastānuvāca ha
||11||दृप्तः कामं पुरोधास्ते मृत्युलोके यथासुखम् ।
एवमुक्तो निमेरात्मा सन्तुष्टस्तानुवाच ह
na dehe mama vāñchāsti sarvadaiva vinaśvare |
vāso me sarvasattvānāṃ dṛṣṭāvastu surottamāḥ
||12||न देहे मम वाञ्छास्ति सर्वदैव विनश्वरे ।
वासो मे सर्वसत्त्वानां दृष्टावस्तु सुरोत्तमाः
netreṣu sarvabhūtānāṃ vāyubhūtaścarāmyaham |
evamuktāḥ surāstatra nimerātmānamabruvan
||13||नेत्रेषु सर्वभूतानां वायुभूतश्चराम्यहम् ।
एवमुक्ताः सुरास्तत्र निमेरात्मानमब्रुवन्
prārthaya tvaṃ mahārāja devīṃ sarveśvarīṃ śivām |
makhenānena santuṣṭā sā te'bhīṣṭaṃ vidhāsyati
||14||प्रार्थय त्वं महाराज देवीं सर्वेश्वरीं शिवाम् ।
मखेनानेन सन्तुष्टा सा तेऽभीष्टं विधास्यति
sa devairevamuktastu prārthayāmāsa devatām |
stotrairnānāvidhairdivyairbhaktyā gadgadayā girā
||15||स देवैरेवमुक्तस्तु प्रार्थयामास देवताम् ।
स्तोत्रैर्नानाविधैर्दिव्यैर्भक्त्या गद्गदया गिरा
prasannā sā tadā devī pratyakṣaṃ darśanaṃ dadau |
koṭisūryapratīkāśaṃ rūpaṃ lāvaṇyadīpitam |
16 dṛṣṭvā pramuditāḥ sarve kṛtakṛtyāśca cetasi |
prasannāyāṃ devatāyāṃ rājā vavre varaṃ nṛpa
||17||प्रसन्ना सा तदा देवी प्रत्यक्षं दर्शनं ददौ ।
कोटिसूर्यप्रतीकाशं रूपं लावण्यदीपितम् ।
१६ दृष्ट्वा प्रमुदिताः सर्वे कृतकृत्याश्च चेतसि ।
प्रसन्नायां देवतायां राजा वव्रे वरं नृप
jñānaṃ tadvimalaṃ dehi yena mokṣo bhavedapi |
netreṣu sarvabhūtānāṃ nivāso me bhavediti
||18||ज्ञानं तद्विमलं देहि येन मोक्षो भवेदपि ।
नेत्रेषु सर्वभूतानां निवासो मे भवेदिति
tataḥ prasannā deveśī provāca jagadambikā |
jñānaṃ te vimalaṃ bhūyātprārabdhasyāvaśeṣataḥ
||19||ततः प्रसन्ना देवेशी प्रोवाच जगदम्बिका ।
ज्ञानं ते विमलं भूयात्प्रारब्धस्यावशेषतः
netreṣu sarvabhūtānāṃ nivāso'pi bhaviṣyati |
nimiṣaṃ yānti cakṣūṃṣi tvatkṛtenaiva dehinām
||20||नेत्रेषु सर्वभूतानां निवासोऽपि भविष्यति ।
निमिषं यान्ति चक्षूंषि त्वत्कृतेनैव देहिनाम्
tava vāsātsanimiṣā mānavāḥ paśavastathā |
pataṅgāśca bhaviṣyanti punaścānimiṣāḥ surāḥ
||21||तव वासात्सनिमिषा मानवाः पशवस्तथा ।
पतङ्गाश्च भविष्यन्ति पुनश्चानिमिषाः सुराः
iti dattvā varaṃ tasmai tadā śrīvaradevatā |
āmantrya ca munīnsarvāṃstatraivāntarhitābhavat
||22||इति दत्त्वा वरं तस्मै तदा श्रीवरदेवता ।
आमन्त्र्य च मुनीन्सर्वांस्तत्रैवान्तर्हिताभवत्
antarhitāyāṃ devyāṃ tu munayastatra saṃsthitāḥ |
vicintya vithivatsarve nimerdehaṃ samāharan
||23||अन्तर्हितायां देव्यां तु मुनयस्तत्र संस्थिताः ।
विचिन्त्य विथिवत्सर्वे निमेर्देहं समाहरन्
araṇiṃ tatra saṃsthāpya mamandhurmantravattadā |
mantrahomairmahātmānaḥ putrahetornimeratha
||24||अरणिं तत्र संस्थाप्य ममन्धुर्मन्त्रवत्तदा ।
मन्त्रहोमैर्महात्मानः पुत्रहेतोर्निमेरथ
araṇyāṃ mathyamānāyāṃ putraḥ prādurabhūttadā |
sarvalakṣaṇasampannaḥ sākṣānnimirivāparaḥ
||25||अरण्यां मथ्यमानायां पुत्रः प्रादुरभूत्तदा ।
सर्वलक्षणसम्पन्नः साक्षान्निमिरिवापरः
araṇyā mathanājjātastasmānmithiriti smṛtaḥ |
yenāyaṃ janakājjātastenāsau janako'bhavat
||26||अरण्या मथनाज्जातस्तस्मान्मिथिरिति स्मृतः ।
येनायं जनकाज्जातस्तेनासौ जनकोऽभवत्
videhastu nimirjāto yasmāttasmāttadanvaye |
samudbhūtāstu rājāno videhā iti kīrtitāḥ
||27||विदेहस्तु निमिर्जातो यस्मात्तस्मात्तदन्वये ।
समुद्भूतास्तु राजानो विदेहा इति कीर्तिताः
evaṃ nimisuto rājā prathito janako'bhavat |
nagarī nirmitā tena gaṅgātīre manoharā
||28||एवं निमिसुतो राजा प्रथितो जनकोऽभवत् ।
नगरी निर्मिता तेन गङ्गातीरे मनोहरा
mithileti suvikhyātā gopurāṭṭālasaṃyutā |
dhanadhānyasamāyuktā haṭṭaśālāvirājitā
||29||मिथिलेति सुविख्याता गोपुराट्टालसंयुता ।
धनधान्यसमायुक्ता हट्टशालाविराजिता
vaṃśe'sminye'pi rājānaste sarve janakāstathā |
vikhyātā jñāninaḥ sarve videhāḥ parikīrtitāḥ
||30||वंशेऽस्मिन्येऽपि राजानस्ते सर्वे जनकास्तथा ।
विख्याता ज्ञानिनः सर्वे विदेहाः परिकीर्तिताः
etatte kathitaṃ rājannimerākhyānamuttamam |
śāpādyasya videhatvaṃ vistarāduditaṃ mayā
||31||एतत्ते कथितं राजन्निमेराख्यानमुत्तमम् ।
शापाद्यस्य विदेहत्वं विस्तरादुदितं मया
rājovāca
bhagavanbhavatā proktaṃ nimiśāpasya kāraṇam |
śrutvā sandehamāpannaṃ mano me'tīva cañcalam
||32||भगवन्भवता प्रोक्तं निमिशापस्य कारणम् ।
श्रुत्वा सन्देहमापन्नं मनो मेऽतीव चञ्चलम्
vasiṣṭho brāhmaṇaḥ śreṣṭho rājñaścaiva purohitaḥ |
putraḥ paṅkajayonestu rājñā śaptaḥ kathaṃ muniḥ
||33||वसिष्ठो ब्राह्मणः श्रेष्ठो राज्ञश्चैव पुरोहितः ।
पुत्रः पङ्कजयोनेस्तु राज्ञा शप्तः कथं मुनिः
guruṃ ca brāhmaṇaṃ jñātvā niminā na kṛtā kṣamā |
yajñakarma śubhaṃ kṛtvā kathaṃ krodhamupāgataḥ
||34||गुरुं च ब्राह्मणं ज्ञात्वा निमिना न कृता क्षमा ।
यज्ञकर्म शुभं कृत्वा कथं क्रोधमुपागतः
jñātvā dharmasya vijñānaṃ kathamikṣvākusambhavaḥ |
krodhasya vaśamāpantaḥ śaptavānbrāhmaṇaṃ gurum
||35||ज्ञात्वा धर्मस्य विज्ञानं कथमिक्ष्वाकुसम्भवः ।
क्रोधस्य वशमापन्तः शप्तवान्ब्राह्मणं गुरुम्
vyāsa uvāca
kṣamātidurlabhā rājanprāṇibhirajitātmabhiḥ |
kṣamāvāndurlabho loke susamartho viśeṣataḥ
||36||क्षमातिदुर्लभा राजन्प्राणिभिरजितात्मभिः ।
क्षमावान्दुर्लभो लोके सुसमर्थो विशेषतः
sarvasaṅgaparityāgī munirbhavatu tāpasaḥ |
nidrākṣudhorvijetā ca yogābhyāse suniṣṭhitaḥ
||37||सर्वसङ्गपरित्यागी मुनिर्भवतु तापसः ।
निद्राक्षुधोर्विजेता च योगाभ्यासे सुनिष्ठितः
kāmaḥ krodhastathā lobho hyahaṅkāraścaturthakaḥ |
durjñeyā dehamadhyasthā ripavastena sarvathā
||38||कामः क्रोधस्तथा लोभो ह्यहङ्कारश्चतुर्थकः ।
दुर्ज्ञेया देहमध्यस्था रिपवस्तेन सर्वथा
na bhūtapūrvaḥ saṃsāre na caiva vartate'dhunā |
bhavitā na pumānkaścidyo jayeta ripūnimān
||39||न भूतपूर्वः संसारे न चैव वर्ततेऽधुना ।
भविता न पुमान्कश्चिद्यो जयेत रिपूनिमान्
na svarge na ca bhūloke brahmaloke hareḥ pade |
kailāse nedṛśaḥ kaścidyo jayeta ripūnimān
||40||न स्वर्गे न च भूलोके ब्रह्मलोके हरेः पदे ।
कैलासे नेदृशः कश्चिद्यो जयेत रिपूनिमान्
munayo brahmaputrāśca tathānye tāpasottamāḥ |
te'pi guṇatrayāviddhāḥ kiṃ punarmānavā bhuvi
||41||मुनयो ब्रह्मपुत्राश्च तथान्ये तापसोत्तमाः ।
तेऽपि गुणत्रयाविद्धाः किं पुनर्मानवा भुवि
kapilaḥ sāṃkhyavettā ca yogābhyāsarataḥ śuciḥ |
tenāpi daivayogāddhi pradagdhāḥ sagarātmajāḥ
||42||कपिलः सांख्यवेत्ता च योगाभ्यासरतः शुचिः ।
तेनापि दैवयोगाद्धि प्रदग्धाः सगरात्मजाः
tasmādrājannahaṅkārātsañjātaṃ bhuvanatrayam |
kāryakāraṇabhāvāttu tadviyuktaṃ kathaṃ bhavet
||43||तस्माद्राजन्नहङ्कारात्सञ्जातं भुवनत्रयम् ।
कार्यकारणभावात्तु तद्वियुक्तं कथं भवेत्
brahmā guṇatrayāviṣṭo viṣṇuścaivātha śaṅkaraḥ |
prabhavanti śarīreṣu teṣāṃ bhāvāḥ pṛthakpṛthak
||44||ब्रह्मा गुणत्रयाविष्टो विष्णुश्चैवाथ शङ्करः ।
प्रभवन्ति शरीरेषु तेषां भावाः पृथक्पृथक्
mānavānāṃ ca kā vārtā sattvaikāntavyavasthitau |
guṇānāṃ saṅkaro rājansarvatra samavasthitaḥ
||45||मानवानां च का वार्ता सत्त्वैकान्तव्यवस्थितौ ।
गुणानां सङ्करो राजन्सर्वत्र समवस्थितः
kadācitsattvavṛddhiḥ syātkadācidrajasaḥ kila |
kadācittamaso vṛddhiḥ samabhāvaḥ kadācana
||46||कदाचित्सत्त्ववृद्धिः स्यात्कदाचिद्रजसः किल ।
कदाचित्तमसो वृद्धिः समभावः कदाचन
nirguṇaḥ paramātmāsau nirlepaḥ paramo'vyayaḥ |
alakṣyaḥ sarvasattvānāmaprameyaḥ sanātanaḥ
||47||निर्गुणः परमात्मासौ निर्लेपः परमोऽव्ययः ।
अलक्ष्यः सर्वसत्त्वानामप्रमेयः सनातनः
tathaiva paramā śaktirnirguṇā brahmasaṃsthitā |
durjñeyā cālpamatibhiḥ sarvabhūtavyavasthitiḥ
||48||तथैव परमा शक्तिर्निर्गुणा ब्रह्मसंस्थिता ।
दुर्ज्ञेया चाल्पमतिभिः सर्वभूतव्यवस्थितिः
parātmanastathā śaktestayoraikyaṃ sadaiva hi |
abhinnaṃ tadvapurjñātvā mucyate sarvadoṣataḥ
||49||परात्मनस्तथा शक्तेस्तयोरैक्यं सदैव हि ।
अभिन्नं तद्वपुर्ज्ञात्वा मुच्यते सर्वदोषतः
tajjñānādeva mokṣaḥ syāditi vedāntaḍiṇḍimaḥ |
yo veda sa vimukto'sminsaṃsāre triguṇātmake
||50||तज्ज्ञानादेव मोक्षः स्यादिति वेदान्तडिण्डिमः ।
यो वेद स विमुक्तोऽस्मिन्संसारे त्रिगुणात्मके
jñānaṃ tu dvividhaṃ proktaṃ śābdikaṃ prathamaṃ smṛtam |
vedaśāstrārthavijñānāttadbhavedbuddhiyogataḥ
||51||ज्ञानं तु द्विविधं प्रोक्तं शाब्दिकं प्रथमं स्मृतम् ।
वेदशास्त्रार्थविज्ञानात्तद्भवेद्बुद्धियोगतः
vikalpāstatra bahavo bhavanti matikalpitāḥ |
(kutarkakalpitāḥ kecitsatarkakalpitāḥ pare |
vitarkairvibhramotpattirvibhramādbuddhibhraṃśatā |
buddhibhraṃśājjñānanāśaḥ prāṇināṃ parikīrtitaḥ |
) anubhavākhyaṃ dvitīyaṃ tu jñānaṃ taddurlabhaṃ nṛpa
||52||विकल्पास्तत्र बहवो भवन्ति मतिकल्पिताः ।
(कुतर्ककल्पिताः केचित्सतर्ककल्पिताः परे ।
वितर्कैर्विभ्रमोत्पत्तिर्विभ्रमाद्बुद्धिभ्रंशता ।
बुद्धिभ्रंशाज्ज्ञाननाशः प्राणिनां परिकीर्तितः ।
) अनुभवाख्यं द्वितीयं तु ज्ञानं तद्दुर्लभं नृप
tattadā prāpyate tasya vettuḥ saṅgo yadā bhavet |
śabdajñānānna kāryasya siddhirbhavati bhārata
||53||तत्तदा प्राप्यते तस्य वेत्तुः सङ्गो यदा भवेत् ।
शब्दज्ञानान्न कार्यस्य सिद्धिर्भवति भारत
tasmānnānubhavajñānaṃ sambhavatyatimānuṣam |
antargataṃ tamaśchettuṃ śābdabodho hi na kṣamaḥ
||54||तस्मान्नानुभवज्ञानं सम्भवत्यतिमानुषम् ।
अन्तर्गतं तमश्छेत्तुं शाब्दबोधो हि न क्षमः
yathā na naśyati tamaḥ kṛtayā dīpavārtayā |
tatkarma yanna bandhāya sā vidyā yā vimuktaye
||55||यथा न नश्यति तमः कृतया दीपवार्तया ।
तत्कर्म यन्न बन्धाय सा विद्या या विमुक्तये
āyāsāyāparaṃ karma vidyānyā śilpanaipuṇam |
śīlaṃ parahitatvaṃ ca kopābhāvaḥ kṣamā dhṛtiḥ
||56||आयासायापरं कर्म विद्यान्या शिल्पनैपुणम् ।
शीलं परहितत्वं च कोपाभावः क्षमा धृतिः
santoṣaśceti vidyāyāḥ paripākojjvalaṃ phalam |
vidyayā tapasā vāpi yogābhyāsena bhūpate
||57||सन्तोषश्चेति विद्यायाः परिपाकोज्ज्वलं फलम् ।
विद्यया तपसा वापि योगाभ्यासेन भूपते
vinā kāmādiśatrūṇāṃ naiva nāśaḥ kadācana |
(manastu cañcalaṃ rāsvabhāvādatidurgraham |
tadvaśaḥ sarvathā prāṇī trividho bhuvanatraye |
) kāmakrodhādayo bhāvāścittajāḥ parikīrtitāḥ
||58||विना कामादिशत्रूणां नैव नाशः कदाचन ।
(मनस्तु चञ्चलं रास्वभावादतिदुर्ग्रहम् ।
तद्वशः सर्वथा प्राणी त्रिविधो भुवनत्रये ।
) कामक्रोधादयो भावाश्चित्तजाः परिकीर्तिताः
te tadā na bhavantyeva yadā vai nirjitaṃ manaḥ |
tasmāttu niminā rājanna kṣamā vihitā munau
||59||ते तदा न भवन्त्येव यदा वै निर्जितं मनः ।
तस्मात्तु निमिना राजन्न क्षमा विहिता मुनौ
yathā yayātinā pūrvaṃ kṛtā śukre kṛtāgasi |
bhṛguputreṇa śapto'pi yayātirnṛpasattamaḥ
||60||यथा ययातिना पूर्वं कृता शुक्रे कृतागसि ।
भृगुपुत्रेण शप्तोऽपि ययातिर्नृपसत्तमः
na śaśāpa muniṃ krodhājjarāṃ rājā gṛhītavān |
kaścitsaumyo bhavetkaścitkrūro bhavati pārthivaḥ
||61||न शशाप मुनिं क्रोधाज्जरां राजा गृहीतवान् ।
कश्चित्सौम्यो भवेत्कश्चित्क्रूरो भवति पार्थिवः
svabhāvabhedānnṛpate kasya doṣo'tra kalpyate |
haihayā bhārgavānpūrvaṃ dhanalobhātpurohitān
||62||स्वभावभेदान्नृपते कस्य दोषोऽत्र कल्प्यते ।
हैहया भार्गवान्पूर्वं धनलोभात्पुरोहितान्
brāhmaṇānmūlataḥ sarvāṃścicchiduḥ krodhamūrcchitāḥ |
pātakaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā brahmahatyāsamudbhavam
||63||ब्राह्मणान्मूलतः सर्वांश्चिच्छिदुः क्रोधमूर्च्छिताः ।
पातकं पृष्ठतः कृत्वा ब्रह्महत्यासमुद्भवम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe devīmahimni nānābhāvavarṇanaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15 ||