brahmanetṛtve sendraiḥ surairviṣṇoḥ śaraṇagamanavarṇanam
vyāsa uvāca
nirgatāste parāvṛttāstapovighnakarāḥ surāḥ |
nirāśāḥ kāryasaṃsiddhyai taṃ dṛṣṭvā dṛḍhacetasam
||1||निर्गतास्ते परावृत्तास्तपोविघ्नकराः सुराः ।
निराशाः कार्यसंसिद्ध्यै तं दृष्ट्वा दृढचेतसम्
jāte varṣaśate pūrṇe brahmā lokapitāmahaḥ |
tatrājagāma tarasā haṃsārūḍhaścaturmukhaḥ
||2||जाते वर्षशते पूर्णे ब्रह्मा लोकपितामहः ।
तत्राजगाम तरसा हंसारूढश्चतुर्मुखः
āgatya tamuvācedaṃ tvaṣṭṭaputra sukhī bhava |
tyaktvā dhyānaṃ varaṃ brūhi dadāmi tava vāñchitam
||3||आगत्य तमुवाचेदं त्वष्ट्टपुत्र सुखी भव ।
त्यक्त्वा ध्यानं वरं ब्रूहि ददामि तव वाञ्छितम्
tapasā te'dya tuṣṭo'smi tvāṃ dṛṣṭvā cātikarśitam |
varaṃ varaya bhadraṃ te mano'bhilaṣitaṃ tava
||4||तपसा तेऽद्य तुष्टोऽस्मि त्वां दृष्ट्वा चातिकर्शितम् ।
वरं वरय भद्रं ते मनोऽभिलषितं तव
vyāsa uvāca
vṛtrastadātiviśadāṃ purato niśamya vācaṃ sudhāsamarasāṃ jagadekakartuḥ |
santyajya yogakalanāṃ sahasodatiṣṭha- tsañjātaharṣanayanāśrukalākalāpaḥ
||5||वृत्रस्तदातिविशदां पुरतो निशम्य वाचं सुधासमरसां जगदेककर्तुः ।
सन्त्यज्य योगकलनां सहसोदतिष्ठ- त्सञ्जातहर्षनयनाश्रुकलाकलापः
pādau praṇamya śirasā praṇayādvidhātu- rbaddhāñjaliḥ purata eva samāsasāda |
provāca taṃ suvaradaṃ tapasā prasannaṃ premṇātigadgadagirā vinayena namraḥ
||6||पादौ प्रणम्य शिरसा प्रणयाद्विधातु- र्बद्धाञ्जलिः पुरत एव समाससाद ।
प्रोवाच तं सुवरदं तपसा प्रसन्नं प्रेम्णातिगद्गदगिरा विनयेन नम्रः
prāptaṃ mayā sakaladevapadaṃ prabho'dya yaddarśanaṃ tava sudurlabhamāśu jātam |
vāñchāsti nātha manasi pravaṇe durāpā tāṃ prabravīmi kamalāsana vetsi bhāvam
||7||प्राप्तं मया सकलदेवपदं प्रभोऽद्य यद्दर्शनं तव सुदुर्लभमाशु जातम् ।
वाञ्छास्ति नाथ मनसि प्रवणे दुरापा तां प्रब्रवीमि कमलासन वेत्सि भावम्
mṛtyuśca mā bhavatu me kila lohakāṣṭha- śuṣkārdravaṃśanicayairaparaiśca śastraiḥ |
vṛddhi prayātu mama vīryamatīva yuddhe yasmādbhavāmi sabalairamarairajeyaḥ
||8||मृत्युश्च मा भवतु मे किल लोहकाष्ठ- शुष्कार्द्रवंशनिचयैरपरैश्च शस्त्रैः ।
वृद्धि प्रयातु मम वीर्यमतीव युद्धे यस्माद्भवामि सबलैरमरैरजेयः
vyāsa uvāca
itthaṃ samprārthito brahmā tamāha prahasanniva |
uttiṣṭha gaccha bhadraṃ te vāñchitaṃ saphalaṃ sadā
||9||इत्थं सम्प्रार्थितो ब्रह्मा तमाह प्रहसन्निव ।
उत्तिष्ठ गच्छ भद्रं ते वाञ्छितं सफलं सदा
na śuṣkeṇa na cārdreṇa na pāṣāṇena dāruṇā |
bhaviṣyati ca te mṛtyuriti satyaṃ bravīmyaham
||10||न शुष्केण न चार्द्रेण न पाषाणेन दारुणा ।
भविष्यति च ते मृत्युरिति सत्यं ब्रवीम्यहम्
iti dattvā varaṃ brahmā jagāma bhuvanaṃ param |
vṛtrastu taṃ varaṃ labdhā muditaḥ svagṛhaṃ yayau
||11||इति दत्त्वा वरं ब्रह्मा जगाम भुवनं परम् ।
वृत्रस्तु तं वरं लब्धा मुदितः स्वगृहं ययौ
śaśaṃsa pituragre tadvaradānaṃ mahāmatiḥ |
tvaṣṭā tu muditaḥ prāptaṃ putraṃ prāptavaraṃ tadā
||12||शशंस पितुरग्रे तद्वरदानं महामतिः ।
त्वष्टा तु मुदितः प्राप्तं पुत्रं प्राप्तवरं तदा
svasti te'stu mahābhāga jahi śakraṃ ripuṃ mama |
hatvāgaccha triśiraso hantāraṃ pāpasaṃyutam
||13||स्वस्ति तेऽस्तु महाभाग जहि शक्रं रिपुं मम ।
हत्वागच्छ त्रिशिरसो हन्तारं पापसंयुतम्
bhava tvaṃ tridaśādhīśaḥ samprāpya vijayaṃ raṇe |
mamādhiṃ chindhi vipulaṃ putranāśasamudbhavam
||14||भव त्वं त्रिदशाधीशः सम्प्राप्य विजयं रणे ।
ममाधिं छिन्धि विपुलं पुत्रनाशसमुद्भवम्
jīvato vākyakaraṇātkṣayāhe bhūribhojanāt |
gayāyāṃ piṇḍadānācca tribhiḥ putrasya putratā
||15||जीवतो वाक्यकरणात्क्षयाहे भूरिभोजनात् ।
गयायां पिण्डदानाच्च त्रिभिः पुत्रस्य पुत्रता
tasmātputra mamātyarthaṃ duḥkhaṃ nāśitumarhasi |
triśirā mama cittāttu nāpasarpati karhicit
||16||तस्मात्पुत्र ममात्यर्थं दुःखं नाशितुमर्हसि ।
त्रिशिरा मम चित्तात्तु नापसर्पति कर्हिचित्
suśīlaḥ satyavādī ca tāpaso vedavittamaḥ |
aparādhaṃ vinā tena nihataḥ pāpabuddhinā
||17||सुशीलः सत्यवादी च तापसो वेदवित्तमः ।
अपराधं विना तेन निहतः पापबुद्धिना
vyāsa uvāca
iti tasya vacaḥ śrutvā vṛtraḥ paramadurjayaḥ |
rathamāruhya tarasā nirjagāma piturgṛhāt
||18||इति तस्य वचः श्रुत्वा वृत्रः परमदुर्जयः ।
रथमारुह्य तरसा निर्जगाम पितुर्गृहात्
raṇadundubhinirghoṣaṃ śaṅkhanādaṃ mahābalam |
kārayitvā prayāṇaṃ sa cakāra madagarvitaḥ
||19||रणदुन्दुभिनिर्घोषं शङ्खनादं महाबलम् ।
कारयित्वा प्रयाणं स चकार मदगर्वितः
niryayau nayasaṃyuktaḥ sevakāniti saṃvadan |
hatvā śakraṃ grahīṣyāmi surarājyamakaṇṭakam
||20||निर्ययौ नयसंयुक्तः सेवकानिति संवदन् ।
हत्वा शक्रं ग्रहीष्यामि सुरराज्यमकण्टकम्
ityuktvā nirjagāmāśu svasainyaparivāritaḥ |
mahatā sainyanādena bhīṣayannamarāvatīm
||21||इत्युक्त्वा निर्जगामाशु स्वसैन्यपरिवारितः ।
महता सैन्यनादेन भीषयन्नमरावतीम्
tamāgacchantamājñāya turāṣāḍapi satvaraḥ |
senodyogaṃ bhayatrastaḥ kārayāmāsa bhārata
||22||तमागच्छन्तमाज्ञाय तुराषाडपि सत्वरः ।
सेनोद्योगं भयत्रस्तः कारयामास भारत
sarvānāhūya tarasā lokapālānarindamaḥ |
yuddhārthaṃ prerayansarvānvyarocata mahādyutiḥ
||23||सर्वानाहूय तरसा लोकपालानरिन्दमः ।
युद्धार्थं प्रेरयन्सर्वान्व्यरोचत महाद्युतिः
gṛdhranvyūhaṃ tataḥ kṛtvā saṃsthitaḥ pākaśāsanaḥ |
tatrājagāma vegāttu vṛtraḥ parabalārdanaḥ
||24||गृध्रन्व्यूहं ततः कृत्वा संस्थितः पाकशासनः ।
तत्राजगाम वेगात्तु वृत्रः परबलार्दनः
devadānavayostāvatsaṃgrāmastumulo'bhavat |
vṛtravāsavayoḥ saṃkhye manasā vijayaiṣiṇoḥ
||25||देवदानवयोस्तावत्संग्रामस्तुमुलोऽभवत् ।
वृत्रवासवयोः संख्ये मनसा विजयैषिणोः
evaṃ parasparaṃ yuddhe sandīpte bhayade bhṛśam |
ākūtaṃ devatāḥ prāpurdaityāśca paramāṃ mudam
||26||एवं परस्परं युद्धे सन्दीप्ते भयदे भृशम् ।
आकूतं देवताः प्रापुर्दैत्याश्च परमां मुदम्
tomarairbhindipālaiśca khaḍgaiḥ paraśupaṭṭiśaiḥ |
jaghnuḥ parasparaṃ devadaityā svasvavarāyudhaiḥ
||27||तोमरैर्भिन्दिपालैश्च खड्गैः परशुपट्टिशैः ।
जघ्नुः परस्परं देवदैत्या स्वस्ववरायुधैः
evaṃ yuddhe vartamāne dāruṇe lomaharṣaṇe |
śakraṃ jagrāha sahasā vṛtraḥ krodhasamanvitaḥ
||28||एवं युद्धे वर्तमाने दारुणे लोमहर्षणे ।
शक्रं जग्राह सहसा वृत्रः क्रोधसमन्वितः
apāvṛtya mukhe kṣiptvā sthito vṛtraḥ śatakratum |
mudito'bhūnmahārāja pūrvavairamanusmaran
||29||अपावृत्य मुखे क्षिप्त्वा स्थितो वृत्रः शतक्रतुम् ।
मुदितोऽभून्महाराज पूर्ववैरमनुस्मरन्
śakre graste'tha vṛtreṇa saṃbhrāntā nirjarāstadā |
cukruśaḥ paramārtāste hā śakreti muhurmuhuḥ
||30||शक्रे ग्रस्तेऽथ वृत्रेण संभ्रान्ता निर्जरास्तदा ।
चुक्रुशः परमार्तास्ते हा शक्रेति मुहुर्मुहुः
apāvṛtaṃ mukhe śakraṃ jñātvā sarve divaukasaḥ |
bṛhaspatiṃ praṇamyocurdīnā vyathitacetasaḥ
||31||अपावृतं मुखे शक्रं ज्ञात्वा सर्वे दिवौकसः ।
बृहस्पतिं प्रणम्योचुर्दीना व्यथितचेतसः
kiṃ kartavyaṃ dvijaśreṣṭha tvamasmākaṃ guruḥ paraḥ |
śakro grastastu vṛtreṇa rakṣito devatāntaraiḥ
||32||किं कर्तव्यं द्विजश्रेष्ठ त्वमस्माकं गुरुः परः ।
शक्रो ग्रस्तस्तु वृत्रेण रक्षितो देवतान्तरैः
vinā śakreṇa kiṃ kurmaḥ sarve hīnaparākramāḥ |
abhicāraṃ kuru vibho satvaraḥ śakramuktaye
||33||विना शक्रेण किं कुर्मः सर्वे हीनपराक्रमाः ।
अभिचारं कुरु विभो सत्वरः शक्रमुक्तये
bṛhaspatiruvāca
kiṃ kartavyaṃ surāḥ kṣipto mukhamadhye'sti vāsavaḥ |
vṛtreṇotsādito jīvannasti koṣṭhāntare ripoḥ
||34||किं कर्तव्यं सुराः क्षिप्तो मुखमध्येऽस्ति वासवः ।
वृत्रेणोत्सादितो जीवन्नस्ति कोष्ठान्तरे रिपोः
vyāsa uvāca
devāścintāturāḥ sarve turāsāhaṃ tathākṛtam |
dṛṣṭvā vimṛśya tarasā cakruryatnaṃ vimuktaye
||35||देवाश्चिन्तातुराः सर्वे तुरासाहं तथाकृतम् ।
दृष्ट्वा विमृश्य तरसा चक्रुर्यत्नं विमुक्तये
asṛjanta mahāsattvāṃ jṛmbhikāṃ ripunāśinīm |
tato vijṛmbhamāṇaḥ sa vyāvṛtāsyo babhūva ha
||36||असृजन्त महासत्त्वां जृम्भिकां रिपुनाशिनीम् ।
ततो विजृम्भमाणः स व्यावृतास्यो बभूव ह
vijṛmbhamāṇasya tato vṛtrasyāsyādavāpatat |
svānyaṅgānyapi saṃkṣipya niṣkrānto balasūdanaḥ
||37||विजृम्भमाणस्य ततो वृत्रस्यास्यादवापतत् ।
स्वान्यङ्गान्यपि संक्षिप्य निष्क्रान्तो बलसूदनः
tataḥ prabhṛti lokeṣu jṛmbhikā prāṇisaṃsthitā |
jahṛṣuśca surāḥ sarve śakraṃ dṛṣṭvā vinirgatam
||38||ततः प्रभृति लोकेषु जृम्भिका प्राणिसंस्थिता ।
जहृषुश्च सुराः सर्वे शक्रं दृष्ट्वा विनिर्गतम्
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tayorlokabhayapradam |
varṣāṇāmayutaṃ yāvaddāruṇaṃ lomaharṣaṇam
||39||ततः प्रववृते युद्धं तयोर्लोकभयप्रदम् ।
वर्षाणामयुतं यावद्दारुणं लोमहर्षणम्
ekataśca surāḥ sarve yuddhāya samupasthitāḥ |
ekato balavāṃstvāṣṭraḥ saṃgrāme samavartata
||40||एकतश्च सुराः सर्वे युद्धाय समुपस्थिताः ।
एकतो बलवांस्त्वाष्ट्रः संग्रामे समवर्तत
yadā vyavardhata raṇe vṛtro varamadāvṛtaḥ |
parājitastadā śakrastejasā tasya dharṣitaḥ
||41||यदा व्यवर्धत रणे वृत्रो वरमदावृतः ।
पराजितस्तदा शक्रस्तेजसा तस्य धर्षितः
vivyathe maghavā yuddhe tataḥ prāpya parājayam |
viṣādamagamandevā dṛṣṭvā śakraṃ parājitam
||42||विव्यथे मघवा युद्धे ततः प्राप्य पराजयम् ।
विषादमगमन्देवा दृष्ट्वा शक्रं पराजितम्
jagmustyaktvā raṇaṃ sarve devā indrapurogamāḥ |
gṛhītaṃ devasadanaṃ vṛtreṇāgatya raṃhasā
||43||जग्मुस्त्यक्त्वा रणं सर्वे देवा इन्द्रपुरोगमाः ।
गृहीतं देवसदनं वृत्रेणागत्य रंहसा
devodyānānisarvāṇi bhuṅkte'sau dānavo balāt |
airāvato'pi daityena gṛhīto'sau gajottamaḥ
||44||देवोद्यानानिसर्वाणि भुङ्क्तेऽसौ दानवो बलात् ।
ऐरावतोऽपि दैत्येन गृहीतोऽसौ गजोत्तमः
vimānāni ca sarvāṇi gṛhītāni viśāmpate |
uccaiḥśravā hayavaro jātastasya vaśe tadā
||45||विमानानि च सर्वाणि गृहीतानि विशाम्पते ।
उच्चैःश्रवा हयवरो जातस्तस्य वशे तदा
kāmadhenuḥ pārijāto gaṇaścāpsarasāṃ tathā |
gṛhītaṃ ratnamātraṃ tu tena tvaṣṭṭasutena ha
||46||कामधेनुः पारिजातो गणश्चाप्सरसां तथा ।
गृहीतं रत्नमात्रं तु तेन त्वष्ट्टसुतेन ह
sthānabhraṣṭāḥ surāḥ sarve giridurgeṣu saṃsthitāḥ |
duḥkhamāpuḥ paribhraṣṭā yajñabhāgātsurālayāt
||47||स्थानभ्रष्टाः सुराः सर्वे गिरिदुर्गेषु संस्थिताः ।
दुःखमापुः परिभ्रष्टा यज्ञभागात्सुरालयात्
vṛtraḥ surapadaṃ prāpya babhūva madagarvitaḥ |
tvaṣṭātīva sukhaṃ prāpya mumoda sutasaṃyutaḥ
||48||वृत्रः सुरपदं प्राप्य बभूव मदगर्वितः ।
त्वष्टातीव सुखं प्राप्य मुमोद सुतसंयुतः
amantrayanhitaṃ devā munibhiḥ saha bhārata |
kiṃ kartavyamiti prāpte vicintya bhayamohitāḥ
||49||अमन्त्रयन्हितं देवा मुनिभिः सह भारत ।
किं कर्तव्यमिति प्राप्ते विचिन्त्य भयमोहिताः
jagmuḥ kailāsamacalaṃ surāḥ śakrasamanvitāḥ |
mahādevaṃ praṇamyocuḥ prahvāḥ prāñjalayo bhṛśam
||50||जग्मुः कैलासमचलं सुराः शक्रसमन्विताः ।
महादेवं प्रणम्योचुः प्रह्वाः प्राञ्जलयो भृशम्
devadeva mahādeva kṛpāsindho maheśvara |
rakṣāsmānbhayabhītāṃstu vṛtreṇātiparājitān
||51||देवदेव महादेव कृपासिन्धो महेश्वर ।
रक्षास्मान्भयभीतांस्तु वृत्रेणातिपराजितान्
gṛhītaṃ devasadanaṃ tena deva balīyasā |
kiṃ kartavyamataḥ śambho brūhi satyaṃ śivādya naḥ
||52||गृहीतं देवसदनं तेन देव बलीयसा ।
किं कर्तव्यमतः शम्भो ब्रूहि सत्यं शिवाद्य नः
kiṃ kurmaḥ kva ca gacchāmaḥ sthānabhraṣṭā maheśvara |
duḥkhasya nādhigacchāmo vināśopāyamīśvara
||53||किं कुर्मः क्व च गच्छामः स्थानभ्रष्टा महेश्वर ।
दुःखस्य नाधिगच्छामो विनाशोपायमीश्वर
sāhāyyaṃ kuru bhūteśa vyathitāḥ sma kṛpānidhe |
vṛtraṃ jahi madotsiktaṃ varadānabalādvibho
||54||साहाय्यं कुरु भूतेश व्यथिताः स्म कृपानिधे ।
वृत्रं जहि मदोत्सिक्तं वरदानबलाद्विभो
śiva uvāca
brahmāṇaṃ purataḥ kṛtvā vayaṃ sarve hareḥ kṣayam |
gatvā sametya taṃ viṣṇuṃ cintayāmo vadhodyamam
||55||ब्रह्माणं पुरतः कृत्वा वयं सर्वे हरेः क्षयम् ।
गत्वा समेत्य तं विष्णुं चिन्तयामो वधोद्यमम्
sa śaktaśca chalajñaśca balavānbuddhimattaraḥ |
śaraṇyaśca dayābdhiśca vāsudevo janārdanaḥ
||56||स शक्तश्च छलज्ञश्च बलवान्बुद्धिमत्तरः ।
शरण्यश्च दयाब्धिश्च वासुदेवो जनार्दनः
vinā taṃ devadeveśaṃ nārthasiddhirbhaviṣyati |
tasmāttatra ca gantavyaṃ sarvakāryārthasiddhaye
||57||विना तं देवदेवेशं नार्थसिद्धिर्भविष्यति ।
तस्मात्तत्र च गन्तव्यं सर्वकार्यार्थसिद्धये
vyāsa uvāca
iti sañcintya te sarve brahmā śakraḥ saśaṅkaraḥ |
jagmurviṣṇoḥ kṣayaṃ devāḥ śaraṇyaṃ bhaktavatsalam
||58||इति सञ्चिन्त्य ते सर्वे ब्रह्मा शक्रः सशङ्करः ।
जग्मुर्विष्णोः क्षयं देवाः शरण्यं भक्तवत्सलम्
gatvā viṣṇupadaṃ devāstuṣṭuvuḥ parameśvaram |
hariṃ puruṣasūktena vedoktena jagadgurum
||59||गत्वा विष्णुपदं देवास्तुष्टुवुः परमेश्वरम् ।
हरिं पुरुषसूक्तेन वेदोक्तेन जगद्गुरुम्
pratyakṣo'bhūjjagannāthasteṣāṃ sa kamalāpatiḥ |
sammānya ca surānsarvānityuvāca puraḥsthitaḥ
||60||प्रत्यक्षोऽभूज्जगन्नाथस्तेषां स कमलापतिः ।
सम्मान्य च सुरान्सर्वानित्युवाच पुरःस्थितः
kimāgatāḥ sma lokeśā harabrahmasamanvitāḥ |
kāraṇaṃ kathayadhvaṃ vaḥ sarveṣāṃ surasattamāḥ
||61||किमागताः स्म लोकेशा हरब्रह्मसमन्विताः ।
कारणं कथयध्वं वः सर्वेषां सुरसत्तमाः
vyāsa uvāca
iti śrutvā harervākyaṃ nocurdevā ramāpatim |
cintāviṣṭāḥ sthitāḥ prāyaḥ sarveprāñjalayastathā
||62||इति श्रुत्वा हरेर्वाक्यं नोचुर्देवा रमापतिम् ।
चिन्ताविष्टाः स्थिताः प्रायः सर्वेप्राञ्जलयस्तथा
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryā saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe brahmanetṛtve sendraiḥ surairviṣṇoḥ śaraṇagamanavarṇanaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ || 4 ||