indrasya padmanālapraveśānantaraṃ nahuṣasya devendrapade'bhiṣekavarṇanam
vyāsa uvāca
atha taṃ patitaṃ dṛṣṭvā viṣṇurviṣṇupurīṃ yayau |
manasā śaṅkamānastu tasya hatyākṛtaṃ bhayam
||1||अथ तं पतितं दृष्ट्वा विष्णुर्विष्णुपुरीं ययौ ।
मनसा शङ्कमानस्तु तस्य हत्याकृतं भयम्
indro'pi bhayasaṃtrasto yayāvindrapurīṃ tataḥ |
munayo bhayasaṃvignā hyabhavannihate ripau
||2||इन्द्रोऽपि भयसंत्रस्तो ययाविन्द्रपुरीं ततः ।
मुनयो भयसंविग्ना ह्यभवन्निहते रिपौ
kimasmābhiḥ kṛtaṃ pāpaṃ yadasau vañcitaḥ kila |
muniśabdo vṛthā jātaḥ sureśasya ca saṅgamāt
||3||किमस्माभिः कृतं पापं यदसौ वञ्चितः किल ।
मुनिशब्दो वृथा जातः सुरेशस्य च सङ्गमात्
asmākaṃ vacanādvṛtro viśvāsamagamatkila |
viśvāsaghātinaḥ saṅgādvayaṃ viśvāsaghātakāḥ
||4||अस्माकं वचनाद्वृत्रो विश्वासमगमत्किल ।
विश्वासघातिनः सङ्गाद्वयं विश्वासघातकाः
dhigiyaṃ mamatā pāpamūlamevamanarthakṛt |
yadasmābhiśchalaṃ kṛtvā śapathairvañcito'suraḥ
||5||धिगियं ममता पापमूलमेवमनर्थकृत् ।
यदस्माभिश्छलं कृत्वा शपथैर्वञ्चितोऽसुरः
mantrakṛdbuddhidātā ca prerakaḥ pāpakāriṇām |
pāpabhāksa bhavennūnaṃ pakṣakartā tathaiva ca
||6||मन्त्रकृद्बुद्धिदाता च प्रेरकः पापकारिणाम् ।
पापभाक्स भवेन्नूनं पक्षकर्ता तथैव च
viṣṇunāpi kṛtaṃ pāpaṃ yatsāhāyyamavāptavān |
vajraṃ praviśya yenāsau pātitaḥ sattvamūrtinā
||7||विष्णुनापि कृतं पापं यत्साहाय्यमवाप्तवान् ।
वज्रं प्रविश्य येनासौ पातितः सत्त्वमूर्तिना
nūnaṃ svārthaparaḥ prāṇī na pāpāttrāsamaśnute |
hariṇā harisaṅgena sarvathā duṣkṛtaṃ kṛtam
||8||नूनं स्वार्थपरः प्राणी न पापात्त्रासमश्नुते ।
हरिणा हरिसङ्गेन सर्वथा दुष्कृतं कृतम्
dvāveva staḥ padārthānāṃ dvāveva nidhanaṃ gatau |
prathamaśca turīyaśca yau trilokyāṃ tu durlabhau
||9||द्वावेव स्तः पदार्थानां द्वावेव निधनं गतौ ।
प्रथमश्च तुरीयश्च यौ त्रिलोक्यां तु दुर्लभौ
arthakāmau praśastau dvau sarveṣāṃ sammatau priyau |
dharmādharmeti vāgvādo dambho'yaṃ mahatāmapi
||10||अर्थकामौ प्रशस्तौ द्वौ सर्वेषां सम्मतौ प्रियौ ।
धर्माधर्मेति वाग्वादो दम्भोऽयं महतामपि
munayo'pi manastāpamevaṃ kṛtvā punaḥ punaḥ |
jagmuḥ svānāśramāneva vimanaskā hatodyamāḥ
||11||मुनयोऽपि मनस्तापमेवं कृत्वा पुनः पुनः ।
जग्मुः स्वानाश्रमानेव विमनस्का हतोद्यमाः
tvaṣṭā tu nihataṃ śrutvā putramindreṇa bhārata |
ruroda duḥkhasantapto nirvedamagamatpunaḥ
||12||त्वष्टा तु निहतं श्रुत्वा पुत्रमिन्द्रेण भारत ।
रुरोद दुःखसन्तप्तो निर्वेदमगमत्पुनः
yatrāsau patitastatra gatvā vīkṣya tathāgatam |
saṃskāraṃ kārayāmāsa vidhivatpāralaukikam
||13||यत्रासौ पतितस्तत्र गत्वा वीक्ष्य तथागतम् ।
संस्कारं कारयामास विधिवत्पारलौकिकम्
snātvāsya salilaṃ dattvā kṛtvā caivaurdhvadaihikam |
śaśāpendraṃ sa śokārtaḥ pāpiṣṭhaṃ mitraghātakam
||14||स्नात्वास्य सलिलं दत्त्वा कृत्वा चैवौर्ध्वदैहिकम् ।
शशापेन्द्रं स शोकार्तः पापिष्ठं मित्रघातकम्
yathā me nihataḥ putraḥ pralobhya śapathairbhṛśam |
tathendro'pi mahadduḥkhaṃ prāpnotu vidhinirmitam
||15||यथा मे निहतः पुत्रः प्रलोभ्य शपथैर्भृशम् ।
तथेन्द्रोऽपि महद्दुःखं प्राप्नोतु विधिनिर्मितम्
iti śaptvā sureśānaṃ tvaṣṭā tāpasamanvitaḥ |
meroḥ śikharamāsthāya tapastepe suduṣkaram
||16||इति शप्त्वा सुरेशानं त्वष्टा तापसमन्वितः ।
मेरोः शिखरमास्थाय तपस्तेपे सुदुष्करम्
janamejaya uvāca
hatvā tvāṣṭraṃ sureśo'tha kāmavasthāmavāptavān |
sukhaṃ vā duḥkhamevāgre tanme brūhi pitāmaha
||17||हत्वा त्वाष्ट्रं सुरेशोऽथ कामवस्थामवाप्तवान् ।
सुखं वा दुःखमेवाग्रे तन्मे ब्रूहि पितामह
vyāsa uvāca
kiṃ pṛcchasi mahābhāga sandehaḥ kīdṛśastava |
avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham
||18||किं पृच्छसि महाभाग सन्देहः कीदृशस्तव ।
अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम्
baliṣṭhairdurbalairvāpi svalpaṃ vā bahu vā kṛtam |
sarvathaiva hi bhoktavyaṃ sadevāsuramānuṣaiḥ
||19||बलिष्ठैर्दुर्बलैर्वापि स्वल्पं वा बहु वा कृतम् ।
सर्वथैव हि भोक्तव्यं सदेवासुरमानुषैः
śakrāyetthaṃ matirdattā hariṇā vṛtraghātine |
praviṣṭo'tha paviṃ viṣṇuḥ sahāyaḥ pratyapadyata
||20||शक्रायेत्थं मतिर्दत्ता हरिणा वृत्रघातिने ।
प्रविष्टोऽथ पविं विष्णुः सहायः प्रत्यपद्यत
na cāpadi sahāyo'bhūdvāsudevaḥ kathañcana |
samaye svajanaḥ sarvaḥ saṃsāre'sminnarādhipa
||21||न चापदि सहायोऽभूद्वासुदेवः कथञ्चन ।
समये स्वजनः सर्वः संसारेऽस्मिन्नराधिप
daive vimukhatāṃ prāpte na ko'pyasti sahāyavān |
pitā mātā tathā bhāryā bhrātā vātha sahodaraḥ
||22||दैवे विमुखतां प्राप्ते न कोऽप्यस्ति सहायवान् ।
पिता माता तथा भार्या भ्राता वाथ सहोदरः
sevako vāpi mitraṃ vā putraścaiva tathaurasaḥ |
pratikūle gate daive na ko'pyeti sahāyatām
||23||सेवको वापि मित्रं वा पुत्रश्चैव तथौरसः ।
प्रतिकूले गते दैवे न कोऽप्येति सहायताम्
bhoktā pāpasya puṇyasya kartā bhavati sarvathā |
vṛtraṃ hatvā gatāḥ sarve nistejaskaḥ śacīpatiḥ
||24||भोक्ता पापस्य पुण्यस्य कर्ता भवति सर्वथा ।
वृत्रं हत्वा गताः सर्वे निस्तेजस्कः शचीपतिः
śepustaṃ tridaśāḥ sarve brahmahetyabruvañchanaiḥ |
ko nāma śapathānkṛtvā satyaṃ dattvā vacaḥ punaḥ
||25||शेपुस्तं त्रिदशाः सर्वे ब्रह्महेत्यब्रुवञ्छनैः ।
को नाम शपथान्कृत्वा सत्यं दत्त्वा वचः पुनः
jighāṃsati suviśvastaṃ muniṃ mitratvamāgatam |
devagoṣṭhyāṃ surodyāne gandharvāṇāṃ samāgame
||26||जिघांसति सुविश्वस्तं मुनिं मित्रत्वमागतम् ।
देवगोष्ठ्यां सुरोद्याने गन्धर्वाणां समागमे
sarvatraiva kathā tasya vistāramagamatkila |
kiṃ kṛtaṃ duṣkṛtaṃ karma śakreṇādya jighāṃsatā
||27||सर्वत्रैव कथा तस्य विस्तारमगमत्किल ।
किं कृतं दुष्कृतं कर्म शक्रेणाद्य जिघांसता
vṛtraṃ chalena viśvastaṃ munibhiśca pratāritam |
vedapramāṇamutsṛjya svīkṛtaṃ saugataṃ matam
||28||वृत्रं छलेन विश्वस्तं मुनिभिश्च प्रतारितम् ।
वेदप्रमाणमुत्सृज्य स्वीकृतं सौगतं मतम्
yadayaṃ nihataḥ śanurvañcayitvātisāhasāt |
ko nāma vacanaṃ dattvā viparītamathācaret
||29||यदयं निहतः शनुर्वञ्चयित्वातिसाहसात् ।
को नाम वचनं दत्त्वा विपरीतमथाचरेत्
vinā śakraṃ hariṃ vāpi yathāyaṃ vinipātitaḥ |
evaṃvidhāḥ kathāścānyāḥ samājeṣvabhavanbhṛśam
||30||विना शक्रं हरिं वापि यथायं विनिपातितः ।
एवंविधाः कथाश्चान्याः समाजेष्वभवन्भृशम्
śuśrāvendro'pi vividhāḥ svakīrterhānikārakāḥ |
yasya kīrtirhatā loke dhiktasyaiva kujīvitam
||31||शुश्रावेन्द्रोऽपि विविधाः स्वकीर्तेर्हानिकारकाः ।
यस्य कीर्तिर्हता लोके धिक्तस्यैव कुजीवितम्
yaṃ dṛṣṭvā pathi gacchantaṃ śatruḥ smeramukho bhavet |
indradyumno'pi rājarṣiḥ patitaḥ kīrtisaṃkṣayāt
||32||यं दृष्ट्वा पथि गच्छन्तं शत्रुः स्मेरमुखो भवेत् ।
इन्द्रद्युम्नोऽपि राजर्षिः पतितः कीर्तिसंक्षयात्
svargādakṛtapāpo'sau pāpakṛtkiṃ na pātyate |
svalpe'parādhe'pi nṛpo yayātiḥ patitaḥ kila
||33||स्वर्गादकृतपापोऽसौ पापकृत्किं न पात्यते ।
स्वल्पेऽपराधेऽपि नृपो ययातिः पतितः किल
nṛpaḥ karkaṭatāṃ prāpto yugānaṣṭādaśaiva tu |
bhṛgupatnīśiraśchedādbhagavānhariracyutaḥ
||34||नृपः कर्कटतां प्राप्तो युगानष्टादशैव तु ।
भृगुपत्नीशिरश्छेदाद्भगवान्हरिरच्युतः
brahmaśāpātpaśoryonau sañjāto makarādiṣu |
viṣṇuśca vāmano bhūtvā yācanārthaṃ balergṛhe
||35||ब्रह्मशापात्पशोर्योनौ सञ्जातो मकरादिषु ।
विष्णुश्च वामनो भूत्वा याचनार्थं बलेर्गृहे
gataḥ kimaparaṃ duḥkhaṃ prāpnoti duṣkṛtī naraḥ |
rāmo'pi vanavāseṣu sītāvirahajaṃ bahu
||36||गतः किमपरं दुःखं प्राप्नोति दुष्कृती नरः ।
रामोऽपि वनवासेषु सीताविरहजं बहु
duḥkhaṃ ca prāptavānghoraṃ bhṛguśāpena bhārata |
tathendro'pi brahmahatyākṛtaṃ prāpya mahadbhayam
||37||दुःखं च प्राप्तवान्घोरं भृगुशापेन भारत ।
तथेन्द्रोऽपि ब्रह्महत्याकृतं प्राप्य महद्भयम्
na svāsthyaṃ prāpa gehe'sau sarvasiddhisamanvite |
paulomī taṃ sabhāhīnaṃ dṛṣṭvā provāca vāsavam
||38||न स्वास्थ्यं प्राप गेहेऽसौ सर्वसिद्धिसमन्विते ।
पौलोमी तं सभाहीनं दृष्ट्वा प्रोवाच वासवम्
niḥśvasantaṃ bhayatrastaṃ naṣṭasaṃjñaṃ vicetasam |
kiṃ prabho'dya bhayārto'si mṛtaste dāruṇo ripuḥ
||39||निःश्वसन्तं भयत्रस्तं नष्टसंज्ञं विचेतसम् ।
किं प्रभोऽद्य भयार्तोऽसि मृतस्ते दारुणो रिपुः
kā cintā vartate kānta tava śatruniṣūdana |
kasmācchocasi lokeśa niḥśvasanprākṛto yathā
||40||का चिन्ता वर्तते कान्त तव शत्रुनिषूदन ।
कस्माच्छोचसि लोकेश निःश्वसन्प्राकृतो यथा
nānyo'sti balavāñchatruryena cintāparo bhavān |
indra uvāca |
nārātirbalavānme'sti na śāntirna sukhaṃ tathā
||41||नान्योऽस्ति बलवाञ्छत्रुर्येन चिन्तापरो भवान् ।
इन्द्र उवाच ।
नारातिर्बलवान्मेऽस्ति न शान्तिर्न सुखं तथा
brahmahatyābhayādrājñi bibhemi satataṃ gṛhe |
na nandanaṃ sukhakaraṃ nāmṛtaṃ na gṛhaṃ vanam
||42||ब्रह्महत्याभयाद्राज्ञि बिभेमि सततं गृहे ।
न नन्दनं सुखकरं नामृतं न गृहं वनम्
gandharvāṇāṃ tathā geyaṃ nṛtyamapsarasāṃ punaḥ |
na tvaṃ sukhakarā nārī nānā ca surayoṣitaḥ
||43||गन्धर्वाणां तथा गेयं नृत्यमप्सरसां पुनः ।
न त्वं सुखकरा नारी नाना च सुरयोषितः
na tathā kāmadhenuśca devavṛkṣaḥ sukhapradaḥ |
kiṃ karomi kva gacchāmi kva śarma mama jāyate
||44||न तथा कामधेनुश्च देववृक्षः सुखप्रदः ।
किं करोमि क्व गच्छामि क्व शर्म मम जायते
iti cintāparaḥ kānte na labhe sukhamātmani |
vyāsa uvāca |
ityuktvā vacanaṃ śakraḥ priyāṃ paramakātarām
||45||इति चिन्तापरः कान्ते न लभे सुखमात्मनि ।
व्यास उवाच ।
इत्युक्त्वा वचनं शक्रः प्रियां परमकातराम्
nirjagāma gṛhānmando mānasaṃ sara uttamam |
padmanāle praviṣṭo'sau bhayārtaḥ śokakarṣitaḥ
||46||निर्जगाम गृहान्मन्दो मानसं सर उत्तमम् ।
पद्मनाले प्रविष्टोऽसौ भयार्तः शोककर्षितः
na prājñāyata devendrastvabhibhūtaśca kalmaṣaiḥ |
praticchanno vasatyapsu ceṣṭamāna ivoragaḥ
||47||न प्राज्ञायत देवेन्द्रस्त्वभिभूतश्च कल्मषैः ।
प्रतिच्छन्नो वसत्यप्सु चेष्टमान इवोरगः
asahāyasturāṣāḍaiccintārto vikalendriyaḥ |
tataḥ pranaṣṭe devendre brahmahatyābhayārdite
||48||असहायस्तुराषाडैच्चिन्तार्तो विकलेन्द्रियः ।
ततः प्रनष्टे देवेन्द्रे ब्रह्महत्याभयार्दिते
surāścintāturāścāsannutpātāścābhavannatha |
ṛṣayaḥ siddhagandharvā bhayārtāścābhavanbhṛśam
||49||सुराश्चिन्तातुराश्चासन्नुत्पाताश्चाभवन्नथ ।
ऋषयः सिद्धगन्धर्वा भयार्ताश्चाभवन्भृशम्
arājakaṃ jagatsarvamabhibhūtamupadravaiḥ |
avarṣaṇaṃ tadā jātaṃ pṛthivī kṣīṇavaibhavā
||50||अराजकं जगत्सर्वमभिभूतमुपद्रवैः ।
अवर्षणं तदा जातं पृथिवी क्षीणवैभवा
vicchinnasrotaso nadyaḥ sarāṃsyanudakāni vai |
evaṃ tvarājake jāte devatā munayastathā
||51||विच्छिन्नस्रोतसो नद्यः सरांस्यनुदकानि वै ।
एवं त्वराजके जाते देवता मुनयस्तथा
vicārya nahuṣaṃ cakruḥ śakraṃ sarve divaukasaḥ |
samprāpya nahuṣo rājā dharmiṣṭho'pi rajobalāt
||52||विचार्य नहुषं चक्रुः शक्रं सर्वे दिवौकसः ।
सम्प्राप्य नहुषो राजा धर्मिष्ठोऽपि रजोबलात्
babhūva viṣayāsaktaḥ pañcabāṇaśarāhataḥ |
apsarobhirvṛtaḥ krīḍandevodyāneṣu bhārata
||53||बभूव विषयासक्तः पञ्चबाणशराहतः ।
अप्सरोभिर्वृतः क्रीडन्देवोद्यानेषु भारत
śakrapatnīguṇāñchrutvā cakame tāṃ sa pārthivaḥ |
ṛṣīnāha kimindrāṇī nopagacchati māṃ kila
||54||शक्रपत्नीगुणाञ्छ्रुत्वा चकमे तां स पार्थिवः ।
ऋषीनाह किमिन्द्राणी नोपगच्छति मां किल
bhavadbhiścāmaraiḥ sarvaiḥ kṛto'haṃ vāsavastviha |
preṣayadhvaṃ surāḥ kāmaṃ sevārthaṃ mama vai śacīm
||55||भवद्भिश्चामरैः सर्वैः कृतोऽहं वासवस्त्विह ।
प्रेषयध्वं सुराः कामं सेवार्थं मम वै शचीम्
priyaṃ cenmama kartavyaṃ sarvathā munayo'marāḥ |
ahamindro'dya devānāṃ lokānāṃ ca tatheśvaraḥ
||56||प्रियं चेन्मम कर्तव्यं सर्वथा मुनयोऽमराः ।
अहमिन्द्रोऽद्य देवानां लोकानां च तथेश्वरः
āgacchatu śacī mahyaṃ kṣipramadya niveśanam |
iti tasya vacaḥ śrutvā devā devarṣayastathā
||57||आगच्छतु शची मह्यं क्षिप्रमद्य निवेशनम् ।
इति तस्य वचः श्रुत्वा देवा देवर्षयस्तथा
gatvā cintāturāḥ procuḥ paulomīṃ praṇatāstataḥ |
indrapatni durācāro nahuṣastvāmihecchati
||58||गत्वा चिन्तातुराः प्रोचुः पौलोमीं प्रणतास्ततः ।
इन्द्रपत्नि दुराचारो नहुषस्त्वामिहेच्छति
kupito'smānuvācedaṃ preṣayadhvaṃ śacīmiha |
kiṃ kurmastadadhīnāḥ smo yenendro'yaṃ kṛtaḥ kila
||59||कुपितोऽस्मानुवाचेदं प्रेषयध्वं शचीमिह ।
किं कुर्मस्तदधीनाः स्मो येनेन्द्रोऽयं कृतः किल
tacchrutvā durmanā devī bṛhaspatimuvāca ha |
rakṣa māṃ nahuṣādbrahmaṃstavāsmi śaraṇaṃ gatā
||60||तच्छ्रुत्वा दुर्मना देवी बृहस्पतिमुवाच ह ।
रक्ष मां नहुषाद्ब्रह्मंस्तवास्मि शरणं गता
bṛhaspatiruvāca
na bhetavyaṃ tvayā devi nahuṣātpāpamohitāt |
na tvāṃ dāsyāmyahaṃ vatse tyaktvā dharmaṃ sanātanam
||61||न भेतव्यं त्वया देवि नहुषात्पापमोहितात् ।
न त्वां दास्याम्यहं वत्से त्यक्त्वा धर्मं सनातनम्
śaraṇāgatamārtaṃ ca yo dadāti narādhamaḥ |
sa eva narakaṃ yāti yāvadābhūtasaṃplavam |
svasthā bhava pṛthuśroṇi na tyakṣye tvāṃ kadācana
||62||शरणागतमार्तं च यो ददाति नराधमः ।
स एव नरकं याति यावदाभूतसंप्लवम् ।
स्वस्था भव पृथुश्रोणि न त्यक्ष्ये त्वां कदाचन
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryā saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe indrasya padmanālapraveśānantaraṃ nahuṣasya devendrapade'bhiṣekavarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ || 7 ||