māyāprābalyavarṇanam
nārada uvāca
māṃ dṛṣṭvā nāradaṃ vipraṃ vismito'sau mahīpatiḥ |
kva gatā mama bhāryā sā kuto'yaṃ munisattamaḥ
||1||मां दृष्ट्वा नारदं विप्रं विस्मितोऽसौ महीपतिः ।
क्व गता मम भार्या सा कुतोऽयं मुनिसत्तमः
vilalāpa nṛpastatra hā priyeti muhurmuhuḥ |
kva gatā māṃ parityajya vilapantaṃ viyoginam
||2||विललाप नृपस्तत्र हा प्रियेति मुहुर्मुहुः ।
क्व गता मां परित्यज्य विलपन्तं वियोगिनम्
vinā tvāṃ vipulaśroṇi vṛthā me jīvitaṃ gṛham |
rājyaṃ kamalapatrākṣi kiṃ karomi śucismite
||3||विना त्वां विपुलश्रोणि वृथा मे जीवितं गृहम् ।
राज्यं कमलपत्राक्षि किं करोमि शुचिस्मिते
na prāṇā me bahiryānti viraheṇa tavādhunā |
gato vai prītidharmastu tvāmṛte prāṇadhāraṇāt
||4||न प्राणा मे बहिर्यान्ति विरहेण तवाधुना ।
गतो वै प्रीतिधर्मस्तु त्वामृते प्राणधारणात्
vilapāmi viśālākṣi dehi pratyuttaraṃ priyam |
kva gatā sā mayi prītiryābhūtprathamasaṅgame
||5||विलपामि विशालाक्षि देहि प्रत्युत्तरं प्रियम् ।
क्व गता सा मयि प्रीतिर्याभूत्प्रथमसङ्गमे
nimagnā kiṃ jale subhrūrbhakṣitā matsyakacchapaiḥ |
gṛhītā varuṇenāśu mama daurbhāgyayogataḥ
||6||निमग्ना किं जले सुभ्रूर्भक्षिता मत्स्यकच्छपैः ।
गृहीता वरुणेनाशु मम दौर्भाग्ययोगतः
dhanyā sucārusarvāṅgi yā tvaṃ putraiḥ samāgatā |
akṛtrimastu putreṣu snehaste'mṛtabhāṣiṇi
||7||धन्या सुचारुसर्वाङ्गि या त्वं पुत्रैः समागता ।
अकृत्रिमस्तु पुत्रेषु स्नेहस्तेऽमृतभाषिणि
na yuktamadhunā yanmāṃ vihāya tridivaṃ gatā |
vilapantaṃ patiṃ dīnaṃ putrasnehena yantritā
||8||न युक्तमधुना यन्मां विहाय त्रिदिवं गता ।
विलपन्तं पतिं दीनं पुत्रस्नेहेन यन्त्रिता
ubhayaṃ me gataṃ kānte putrāstvaṃ prāṇavallabhā |
tathāpi maraṇaṃ nāsti duḥkhitasya bhṛśaṃ priye
||9||उभयं मे गतं कान्ते पुत्रास्त्वं प्राणवल्लभा ।
तथापि मरणं नास्ति दुःखितस्य भृशं प्रिये
kiṃ karomi kva gacchāmi rāmo nāsti mahītale |
rāmāvirahajaṃ duḥkhaṃ jānāti raghunandanaḥ
||10||किं करोमि क्व गच्छामि रामो नास्ति महीतले ।
रामाविरहजं दुःखं जानाति रघुनन्दनः
vidhinā niṣṭhureṇātra viparītaṃ kṛtaṃ bhuvi |
dampatyormaraṇaṃ bhinnaṃ sarvathā samacittayoḥ
||11||विधिना निष्ठुरेणात्र विपरीतं कृतं भुवि ।
दम्पत्योर्मरणं भिन्नं सर्वथा समचित्तयोः
upakārastu nārīṇāṃ munibhirvihitaḥ kila |
yaduktaṃ dharmaśāstreṣu jvalanaṃ patinā saha
||12||उपकारस्तु नारीणां मुनिभिर्विहितः किल ।
यदुक्तं धर्मशास्त्रेषु ज्वलनं पतिना सह
evaṃ vilapamānaṃ taṃ rājānaṃ bhagavānhariḥ |
nivārayāmāsa tadā vacanairyuktiyojitaiḥ
||13||एवं विलपमानं तं राजानं भगवान्हरिः ।
निवारयामास तदा वचनैर्युक्तियोजितैः
śrībhagavānuvāca
kiṃ viṣīdasi rājendra kva gatā te priyāṅganā |
na śrutaṃ kiṃ tvayā śāstraṃ na kṛto'sau budhāśrayaḥ
||14||किं विषीदसि राजेन्द्र क्व गता ते प्रियाङ्गना ।
न श्रुतं किं त्वया शास्त्रं न कृतोऽसौ बुधाश्रयः
kā sā kastvaṃ kva saṃyogo viyogaḥ kīdṛśastava |
pravāharūpe saṃsāre nṛṇāṃ nautaratāmiva
||15||का सा कस्त्वं क्व संयोगो वियोगः कीदृशस्तव ।
प्रवाहरूपे संसारे नृणां नौतरतामिव
gṛhe gaccha nṛpaśreṣṭha vṛthā te ruditena kim |
saṃyogaśca viyogaśca daivādhīnaḥ sadā nṛṇām
||16||गृहे गच्छ नृपश्रेष्ठ वृथा ते रुदितेन किम् ।
संयोगश्च वियोगश्च दैवाधीनः सदा नृणाम्
anayā saha te rājan saṃyogastviha saṃvṛtaḥ |
bhuktā tvayā viśālākṣī sundarī tanumadhyamā
||17||अनया सह ते राजन् संयोगस्त्विह संवृतः ।
भुक्ता त्वया विशालाक्षी सुन्दरी तनुमध्यमा
na dṛṣṭau pitarāvasyāstvayā prāptā sarovare |
kākatālīprasaṅgena yadbhūtaṃ tattathā gatam
||18||न दृष्टौ पितरावस्यास्त्वया प्राप्ता सरोवरे ।
काकतालीप्रसङ्गेन यद्भूतं तत्तथा गतम्
mā śokaṃ kuru rājendra kālo hi duratikramaḥ |
kālayogaṃ samāsādya bhuṅkṣva bhogān gṛhe yathā
||19||मा शोकं कुरु राजेन्द्र कालो हि दुरतिक्रमः ।
कालयोगं समासाद्य भुङ्क्ष्व भोगान् गृहे यथा
yathāgatā gatā sā tu tathaiva varavarṇinī |
yathā pūrvaṃ tathā tatra gaccha kāryaṃ kuru prabho
||20||यथागता गता सा तु तथैव वरवर्णिनी ।
यथा पूर्वं तथा तत्र गच्छ कार्यं कुरु प्रभो
ruditena tavādyaiva nāgamiṣyati kāminī |
vṛthā śocasi pṛdhvīśa yogayukto bhavādhunā
||21||रुदितेन तवाद्यैव नागमिष्यति कामिनी ।
वृथा शोचसि पृध्वीश योगयुक्तो भवाधुना
bhogaḥ kālavaśādeti tathaiva pratiyāti ca |
nātra śokastu kartavyo niṣphale bhavavartmani
||22||भोगः कालवशादेति तथैव प्रतियाति च ।
नात्र शोकस्तु कर्तव्यो निष्फले भववर्त्मनि
naikatra sukhasaṃyogo duḥkhayogastu naikataḥ |
ghaṭikāyantravatkāmaṃ bhramaṇaṃ sukhaduḥkhayoḥ
||23||नैकत्र सुखसंयोगो दुःखयोगस्तु नैकतः ।
घटिकायन्त्रवत्कामं भ्रमणं सुखदुःखयोः
manaḥ kṛtvā sthiraṃ bhūpa kuru rājyaṃ yathāsukham |
athavā nyasya dāyāde vanaṃ sevaya sāmpratam
||24||मनः कृत्वा स्थिरं भूप कुरु राज्यं यथासुखम् ।
अथवा न्यस्य दायादे वनं सेवय साम्प्रतम्
durlabho mānuṣo dehaḥ prāṇināṃ kṣaṇabhaṅguraḥ |
tasminprāpte tu kartavyaṃ sarvathaivātmasādhanam
||25||दुर्लभो मानुषो देहः प्राणिनां क्षणभङ्गुरः ।
तस्मिन्प्राप्ते तु कर्तव्यं सर्वथैवात्मसाधनम्
jihvopastharaso rājan paśuyoniṣu vartate |
jñānaṃ mānuṣadehe vai nānyāsu ca kuyoniṣu
||26||जिह्वोपस्थरसो राजन् पशुयोनिषु वर्तते ।
ज्ञानं मानुषदेहे वै नान्यासु च कुयोनिषु
tasmādgaccha gṛhaṃ tyaktvā śokaṃ kāntāsamudbhavam |
māyeyaṃ bhagavatyāstu yayā sammohitaṃ jagat
||27||तस्माद्गच्छ गृहं त्यक्त्वा शोकं कान्तासमुद्भवम् ।
मायेयं भगवत्यास्तु यया सम्मोहितं जगत्
nārada uvāca
ityukto hariṇā rājā praṇamya kamalāpatim |
kṛtvā snānavidhiṃ samyagjagāma nijamandiram
||28||इत्युक्तो हरिणा राजा प्रणम्य कमलापतिम् ।
कृत्वा स्नानविधिं सम्यग्जगाम निजमन्दिरम्
dattvā rājyaṃ svapautrāya prāpya nirvedamadbhutam |
vanaṃ jagāma bhūpālastattvajñānamavāpa ca
||29||दत्त्वा राज्यं स्वपौत्राय प्राप्य निर्वेदमद्भुतम् ।
वनं जगाम भूपालस्तत्त्वज्ञानमवाप च
gate rājanyahaṃ vīkṣya bhagavantamadhokṣajam |
tamabravaṃ jagannāthaṃ hasantaṃ māṃ punaḥ punaḥ
||30||गते राजन्यहं वीक्ष्य भगवन्तमधोक्षजम् ।
तमब्रवं जगन्नाथं हसन्तं मां पुनः पुनः
vañcito'haṃ tvayā deva jñātaṃ māyābalaṃ mahat |
smarāmi caritaṃ sarvaṃ strīdehe yatkṛtaṃ mayā
||31||वञ्चितोऽहं त्वया देव ज्ञातं मायाबलं महत् ।
स्मरामि चरितं सर्वं स्त्रीदेहे यत्कृतं मया
brūhi me devadeveśa praviṣṭo'haṃ sarovare |
vigataṃ pūrvavijñānaṃ snānādeva kathaṃ hare
||32||ब्रूहि मे देवदेवेश प्रविष्टोऽहं सरोवरे ।
विगतं पूर्वविज्ञानं स्नानादेव कथं हरे
yoṣiddehaṃ samāsādya mohito'haṃ jagadguro |
patiṃ prāpya nṛpaśreṣṭhaṃ pulomī vāsavaṃ yathā
||33||योषिद्देहं समासाद्य मोहितोऽहं जगद्गुरो ।
पतिं प्राप्य नृपश्रेष्ठं पुलोमी वासवं यथा
manastadeva taccittaṃ dehaḥ sa ca purātanaḥ |
liṅgaṃ tadeva deveśa smṛternāśaḥ kathaṃ hare
||34||मनस्तदेव तच्चित्तं देहः स च पुरातनः ।
लिङ्गं तदेव देवेश स्मृतेर्नाशः कथं हरे
vismayo'yaṃ mahānme'tra jñānanāśaṃ prati prabho |
kathayādya ramākānta kāraṇaṃ paramaṃ ca yat
||35||विस्मयोऽयं महान्मेऽत्र ज्ञाननाशं प्रति प्रभो ।
कथयाद्य रमाकान्त कारणं परमं च यत्
nārīdehaṃ mayā prāpya bhuktā bhogā hyanekaśaḥ |
surāpānaṃ kṛtaṃ nityaṃ vidhihīnaṃ ca bhojanam
||36||नारीदेहं मया प्राप्य भुक्ता भोगा ह्यनेकशः ।
सुरापानं कृतं नित्यं विधिहीनं च भोजनम्
mayā tadeva na jñātaṃ nārado'hamiti sphuṭam |
jānāmyadya yathā sarvaṃ viviktaṃ na tathā tadā
||37||मया तदेव न ज्ञातं नारदोऽहमिति स्फुटम् ।
जानाम्यद्य यथा सर्वं विविक्तं न तथा तदा
viṣṇuruvāca
paśya nārada māyāvī vilāso'yaṃ mahāmate |
deheṣu sarvajantūnāṃ daśābhedā hyanekaśaḥ
||38||पश्य नारद मायावी विलासोऽयं महामते ।
देहेषु सर्वजन्तूनां दशाभेदा ह्यनेकशः
jāgratsvapnasuṣuptiśca turīyā dehināṃ daśā |
tathā dehāntare prāpte sandehaḥ kīdṛśaḥ punaḥ
||39||जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिश्च तुरीया देहिनां दशा ।
तथा देहान्तरे प्राप्ते सन्देहः कीदृशः पुनः
supto naro na jānāti na śṛṇoti vadatyapi |
punaḥ prabuddho jānāti sarvaṃ jñātamaśeṣataḥ
||40||सुप्तो नरो न जानाति न शृणोति वदत्यपि ।
पुनः प्रबुद्धो जानाति सर्वं ज्ञातमशेषतः
nidrayā cālyate cittaṃ bhavanti svapnasambhavāḥ |
nānāvidhā manobhedā manobhāvā hyanekaśaḥ
||41||निद्रया चाल्यते चित्तं भवन्ति स्वप्नसम्भवाः ।
नानाविधा मनोभेदा मनोभावा ह्यनेकशः
gajo māṃ hantumāyāti na śakto'smi palāyane |
kiṃ karomi na me sthānaṃ yatra gacchāmi satvaraḥ
||42||गजो मां हन्तुमायाति न शक्तोऽस्मि पलायने ।
किं करोमि न मे स्थानं यत्र गच्छामि सत्वरः
mṛtaṃ pitāmahaṃ svapne paśyati svagṛhāgatam |
saṃyogastena vārtā ca bhojanaṃ saha manyate
||43||मृतं पितामहं स्वप्ने पश्यति स्वगृहागतम् ।
संयोगस्तेन वार्ता च भोजनं सह मन्यते
prabuddhaḥ khalu jānāti svapne dṛṣṭaṃ sukhāsukham |
smṛtvā sarvaṃ janebhyastu vistarātpravadatyapi
||44||प्रबुद्धः खलु जानाति स्वप्ने दृष्टं सुखासुखम् ।
स्मृत्वा सर्वं जनेभ्यस्तु विस्तरात्प्रवदत्यपि
svapneko'pi na jānāti bhramo'yamiti niścayaḥ |
tathā tathaiva vibhavo māyāyā durgamaḥ kila
||45||स्वप्नेकोऽपि न जानाति भ्रमोऽयमिति निश्चयः ।
तथा तथैव विभवो मायाया दुर्गमः किल
nāhaṃ nārada jānāmi pāraṃ paramadurghaṭam |
guṇānāṃ kila māyāyā naiva śambhurna padmajaḥ
||46||नाहं नारद जानामि पारं परमदुर्घटम् ।
गुणानां किल मायाया नैव शम्भुर्न पद्मजः
ko'nyo jñātuṃ samartho'bhūnmānato mandadhīḥ punaḥ |
māyāguṇaparijñānaṃ na kasyāpi bhavediha
||47||कोऽन्यो ज्ञातुं समर्थोऽभून्मानतो मन्दधीः पुनः ।
मायागुणपरिज्ञानं न कस्यापि भवेदिह
guṇatrayakṛtaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam |
vinā guṇairna saṃsāro vartate kiñcidapyadaḥ
||48||गुणत्रयकृतं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
विना गुणैर्न संसारो वर्तते किञ्चिदप्यदः
ahaṃ sattvapradhāno'smi rajastamasamanvitaḥ |
na kadācittribhirhīno bhavāmi bhuvaneśvaraḥ
||49||अहं सत्त्वप्रधानोऽस्मि रजस्तमसमन्वितः ।
न कदाचित्त्रिभिर्हीनो भवामि भुवनेश्वरः
tathā brahmā pitā te'tra rajomukhyaḥ prakīrtitaḥ |
tamaḥsattvasamāyukto na tābhyāmujjhitaḥ kila
||50||तथा ब्रह्मा पिता तेऽत्र रजोमुख्यः प्रकीर्तितः ।
तमःसत्त्वसमायुक्तो न ताभ्यामुज्झितः किल
śivastathā tamomukhyo rajaḥsattvasamāvṛtaḥ |
guṇatrayavihīnastu naiva ko'pi mayā śrutaḥ
||51||शिवस्तथा तमोमुख्यो रजःसत्त्वसमावृतः ।
गुणत्रयविहीनस्तु नैव कोऽपि मया श्रुतः
tasmānmoho na kartavyaḥ saṃsāre'sminmunīśvara |
māyāvinirmite'sāre'pāre paramadurghaṭe
||52||तस्मान्मोहो न कर्तव्यः संसारेऽस्मिन्मुनीश्वर ।
मायाविनिर्मितेऽसारेऽपारे परमदुर्घटे
dṛṣṭā māyā tvayādyaiva bhuktā bhogā hyanekaśaḥ |
kiṃ pṛcchasi mahābhāga tasyāścaritamadbhutam
||53||दृष्टा माया त्वयाद्यैव भुक्ता भोगा ह्यनेकशः ।
किं पृच्छसि महाभाग तस्याश्चरितमद्भुतम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe māyāprābalyavarṇanaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ || 30 ||