ekavīrākhyānavarṇanam
janamejaya uvāca
saṃśayo'yaṃ mahānatra jātamātraḥ śiśustathā |
muktaḥ kena gṛhīto'sāvekākī vijane vane
||1||संशयोऽयं महानत्र जातमात्रः शिशुस्तथा ।
मुक्तः केन गृहीतोऽसावेकाकी विजने वने
kā gatistasya bālasya jātā satyavatīsuta |
vyāghrasiṃhādibhirhiṃsrairgṛhīto nātibālakaḥ
||2||का गतिस्तस्य बालस्य जाता सत्यवतीसुत ।
व्याघ्रसिंहादिभिर्हिंस्रैर्गृहीतो नातिबालकः
vyāsa uvāca
lakṣmīnārāyaṇau tasmātsthānācca calitau yadā |
tadaiva tatra campākhyaḥ prāpto vidyādharaḥ kila
||3||लक्ष्मीनारायणौ तस्मात्स्थानाच्च चलितौ यदा ।
तदैव तत्र चम्पाख्यः प्राप्तो विद्याधरः किल
vimānavaramārūḍhaḥ kāminyā sahito nṛpa |
madanālasayā kāmaṃ krīḍamāno yadṛcchayā
||4||विमानवरमारूढः कामिन्या सहितो नृप ।
मदनालसया कामं क्रीडमानो यदृच्छया
vilokya taṃ śiśuṃ bhūmāvekākinamanuttamam |
devaputrapratīkāśaṃ ramamāṇaṃ yathāsukham
||5||विलोक्य तं शिशुं भूमावेकाकिनमनुत्तमम् ।
देवपुत्रप्रतीकाशं रममाणं यथासुखम्
vimānāttarasottīrya campakastaṃ śiśu javāt |
jagrāha ca mudaṃ prāpa nidhiṃ prāpya yathādhanaḥ
||6||विमानात्तरसोत्तीर्य चम्पकस्तं शिशु जवात् ।
जग्राह च मुदं प्राप निधिं प्राप्य यथाधनः
gṛhītvā campakaḥ prādāddevyai taṃ madanopamam |
madanālasāyai taṃ bālaṃ jātamātraṃ manoharam
||7||गृहीत्वा चम्पकः प्रादाद्देव्यै तं मदनोपमम् ।
मदनालसायै तं बालं जातमात्रं मनोहरम्
sā gṛhītvā śiśuṃ premṇā saromāñcā savismayā |
mukhaṃ cucumba bālasya kṛtvā tu hṛdaye bhṛśam
||8||सा गृहीत्वा शिशुं प्रेम्णा सरोमाञ्चा सविस्मया ।
मुखं चुचुम्ब बालस्य कृत्वा तु हृदये भृशम्
āliṅgitaścumbitaśca tayāsau prītipūrvakam |
utsaṅge ca kṛtastanvyā putrabhāvena bhārata
||9||आलिङ्गितश्चुम्बितश्च तयासौ प्रीतिपूर्वकम् ।
उत्सङ्गे च कृतस्तन्व्या पुत्रभावेन भारत
kṛtvāṅke tau samārūḍhau vimānaṃ dampatī mudā |
patiṃ papraccha cārvaṅgī prahasya madanālasā
||10||कृत्वाङ्के तौ समारूढौ विमानं दम्पती मुदा ।
पतिं पप्रच्छ चार्वङ्गी प्रहस्य मदनालसा
kasyāyaṃ bālakaḥ kānta tyaktaḥ kena ca kānane |
putro'yaṃ mama devena dattastryambakapāṇinā
||11||कस्यायं बालकः कान्त त्यक्तः केन च कानने ।
पुत्रोऽयं मम देवेन दत्तस्त्र्यम्बकपाणिना
campaka uvāca
priye gatvādya pṛccheyaṃ śakraṃ sarvajñamāśu vai |
devo vā dānavo vāpi gandharvo vā śiśuḥ kila
||12||प्रिये गत्वाद्य पृच्छेयं शक्रं सर्वज्ञमाशु वै ।
देवो वा दानवो वापि गन्धर्वो वा शिशुः किल
tenājñaptaḥ kariṣyāmi putraṃ prāptaṃ vanādamum |
apṛṣṭvā naiva kartavyaṃ kāryaṃ kiñcinmayā dhruvam
||13||तेनाज्ञप्तः करिष्यामि पुत्रं प्राप्तं वनादमुम् ।
अपृष्ट्वा नैव कर्तव्यं कार्यं किञ्चिन्मया ध्रुवम्
ityuktvā tāṃ gṛhītvā taṃ vimānenātha campakaḥ |
yayau śakrapuraṃ tūrṇaṃ harṣeṇotphullalocanaḥ
||14||इत्युक्त्वा तां गृहीत्वा तं विमानेनाथ चम्पकः ।
ययौ शक्रपुरं तूर्णं हर्षेणोत्फुल्ललोचनः
praṇamya pādayoḥ prītyā campakastu śacīpatim |
nivedya bālakaṃ prāha kṛtāñjalipuṭaḥ sthitaḥ
||15||प्रणम्य पादयोः प्रीत्या चम्पकस्तु शचीपतिम् ।
निवेद्य बालकं प्राह कृताञ्जलिपुटः स्थितः
devadeva mayā labdhastīrthe paramapāvane |
kālindītamasāsaṅge bālako'yaṃ smaraprabhaḥ
||16||देवदेव मया लब्धस्तीर्थे परमपावने ।
कालिन्दीतमसासङ्गे बालकोऽयं स्मरप्रभः
kasyāyaṃ bālakaḥ kāntaḥ kathaṃ tyaktaḥ śacīpate |
ājñā cettava deveśa kurve'haṃ bālakaṃ sutam
||17||कस्यायं बालकः कान्तः कथं त्यक्तः शचीपते ।
आज्ञा चेत्तव देवेश कुर्वेऽहं बालकं सुतम्
atīva sundaro bālaḥ priyāyā vallabhaḥ sutaḥ |
kṛtrimastu sutaḥ prokto dharmaśāstreṣu sarvathā
||18||अतीव सुन्दरो बालः प्रियाया वल्लभः सुतः ।
कृत्रिमस्तु सुतः प्रोक्तो धर्मशास्त्रेषु सर्वथा
indra uvāca
putro'yaṃ vāsudevasya vājirūpadharasya ha |
haihayo'yaṃ mahābhāga lakṣmyāṃ jātaḥ parantapaḥ
||19||पुत्रोऽयं वासुदेवस्य वाजिरूपधरस्य ह ।
हैहयोऽयं महाभाग लक्ष्म्यां जातः परन्तपः
utpādito bhagavatā kāryārthaṃ kila bālakaḥ |
dātuṃ nṛpataye nūnaṃ yayātitanayāya ca
||20||उत्पादितो भगवता कार्यार्थं किल बालकः ।
दातुं नृपतये नूनं ययातितनयाय च
hariṇā preritaḥ so'dya rājā paramadhārmikaḥ |
āgamiṣyati putrārthaṃ tīrthe tasminmanorame
||21||हरिणा प्रेरितः सोऽद्य राजा परमधार्मिकः ।
आगमिष्यति पुत्रार्थं तीर्थे तस्मिन्मनोरमे
tāvattvaṃ gaccha tatraiva gṛhītvā bālakaṃ śubham |
yāvanna yāti nṛpatirgrahītuṃ hariṇeritaḥ
||22||तावत्त्वं गच्छ तत्रैव गृहीत्वा बालकं शुभम् ।
यावन्न याति नृपतिर्ग्रहीतुं हरिणेरितः
gatvā tatra vimuñcainaṃ vilambaṃ mā kṛthā vara |
adṛṣṭvā bālakaṃ rājā duḥkhitaśca bhaviṣyati
||23||गत्वा तत्र विमुञ्चैनं विलम्बं मा कृथा वर ।
अदृष्ट्वा बालकं राजा दुःखितश्च भविष्यति
tasmāccampaka muñcainaṃ rājā prāpnotu putrakam |
ekavīreti nāmnāyaṃ khyātaḥ syāt pṛthivītale
||24||तस्माच्चम्पक मुञ्चैनं राजा प्राप्नोतु पुत्रकम् ।
एकवीरेति नाम्नायं ख्यातः स्यात् पृथिवीतले
vyāsa uvāca
iti tasya vacaḥ śrutvā campakastvarayānvitaḥ |
jagāma putramādāya sthale tasminmahīpate
||25||इति तस्य वचः श्रुत्वा चम्पकस्त्वरयान्वितः ।
जगाम पुत्रमादाय स्थले तस्मिन्महीपते
mumoca bālakaṃ tatra yatra pūrvaṃ sthito hyabhūt |
āruhya svavimānaṃ tu yayau svāśramamaṇḍalam
||26||मुमोच बालकं तत्र यत्र पूर्वं स्थितो ह्यभूत् ।
आरुह्य स्वविमानं तु ययौ स्वाश्रममण्डलम्
tadaiva kamalākānto lakṣmyā saha jagadguruḥ |
vimānavaramārūḍho jagāma nṛpatiṃ prati
||27||तदैव कमलाकान्तो लक्ष्म्या सह जगद्गुरुः ।
विमानवरमारूढो जगाम नृपतिं प्रति
dṛṣṭastadā tena nṛpeṇa viṣṇuḥ samuttaraṃstatra vimānamukhyāt |
jaharṣa rājā haridarśanena papāta bhūmau khalu daṇḍavacca
||28||दृष्टस्तदा तेन नृपेण विष्णुः समुत्तरंस्तत्र विमानमुख्यात् ।
जहर्ष राजा हरिदर्शनेन पपात भूमौ खलु दण्डवच्च
uttiṣṭha vatseti hariḥ patanta- māśvāsayadbhūmigataṃ svabhaktam |
so'pyutsuko vāsudevaṃ puraḥsthaṃ tuṣṭāva bhaktyā mukharīkṛto'tha
||29||उत्तिष्ठ वत्सेति हरिः पतन्त- माश्वासयद्भूमिगतं स्वभक्तम् ।
सोऽप्युत्सुको वासुदेवं पुरःस्थं तुष्टाव भक्त्या मुखरीकृतोऽथ
devādhidevākhilalokanātha kṛpānidhe lokaguro rameśa |
mandasya me te kila darśanaṃ ya- tsudurlabhaṃ yogijanairalabhyam
||30||देवाधिदेवाखिललोकनाथ कृपानिधे लोकगुरो रमेश ।
मन्दस्य मे ते किल दर्शनं य- त्सुदुर्लभं योगिजनैरलभ्यम्
ye niḥspṛhāste viṣayairapetā- steṣāṃ tvadīyaṃ khalu darśanaṃ syāt |
āśāparo'haṃ bhagavannananta yogyo na te darśane devadeva
||31||ये निःस्पृहास्ते विषयैरपेता- स्तेषां त्वदीयं खलु दर्शनं स्यात् ।
आशापरोऽहं भगवन्ननन्त योग्यो न ते दर्शने देवदेव
iti stutastena nṛpeṇa viṣṇu- stamāha vākyena sudhāmayena |
vṛṇīṣva rājan manasepsitaṃ te dadāmi tuṣṭastapasā taveti
||32||इति स्तुतस्तेन नृपेण विष्णु- स्तमाह वाक्येन सुधामयेन ।
वृणीष्व राजन् मनसेप्सितं ते ददामि तुष्टस्तपसा तवेति
tato nṛpastaṃ praṇipatya pādayoḥ provāca viṣṇuṃ purataḥ sthitaṃ ca |
tapastu taptaṃ hi mayā sutārthe putraṃ dadasvātmasamaṃ murāre
||33||ततो नृपस्तं प्रणिपत्य पादयोः प्रोवाच विष्णुं पुरतः स्थितं च ।
तपस्तु तप्तं हि मया सुतार्थे पुत्रं ददस्वात्मसमं मुरारे
śrutvā nṛpaprārthitamādideva- stamāha rājānamamoghavākyam |
yayātisūno vraja tatra tīrthe kalindakanyātamasāprasaṅge
||34||श्रुत्वा नृपप्रार्थितमादिदेव- स्तमाह राजानममोघवाक्यम् ।
ययातिसूनो व्रज तत्र तीर्थे कलिन्दकन्यातमसाप्रसङ्गे
mayādya putrastu yathepsitaste tatraiva mukto'styamitaprabhāvaḥ |
lakṣmyāḥ prasūto mama vīryajaśca kṛtastavārthe'tha gṛhāṇa rājan
||35||मयाद्य पुत्रस्तु यथेप्सितस्ते तत्रैव मुक्तोऽस्त्यमितप्रभावः ।
लक्ष्म्याः प्रसूतो मम वीर्यजश्च कृतस्तवार्थेऽथ गृहाण राजन्
śrutvā harervākyamatīva mṛṣṭaṃ santuṣṭacittaḥ prababhūva rājā |
haristu dattveti varaṃ jagāma vaikuṇṭhalokaṃ ramayā yutaśca
||36||श्रुत्वा हरेर्वाक्यमतीव मृष्टं सन्तुष्टचित्तः प्रबभूव राजा ।
हरिस्तु दत्त्वेति वरं जगाम वैकुण्ठलोकं रमया युतश्च
gate harau so'tha yayātisūnu- ryayāvanuddhātarathena rājā |
premānvitastatra suto'sti yatra vaco niśamyeti janārdanasya
||37||गते हरौ सोऽथ ययातिसूनु- र्ययावनुद्धातरथेन राजा ।
प्रेमान्वितस्तत्र सुतोऽस्ति यत्र वचो निशम्येति जनार्दनस्य
sa tatra gatvātimanoharaṃ taṃ dadarśa bālaṃ bhuvi khelamānam |
mukhe niveśyaikakareṇa kṛtvā ślakṣṇaṃ padāṅguṣṭhamananyasattvaḥ
||38||स तत्र गत्वातिमनोहरं तं ददर्श बालं भुवि खेलमानम् ।
मुखे निवेश्यैककरेण कृत्वा श्लक्ष्णं पदाङ्गुष्ठमनन्यसत्त्वः
taṃ vīkṣya putraṃ madanasvarūpaṃ nārāyaṇāṃśaṃ kamalāprasūtam |
hariprabhāvaṃ harivarmanāmā harṣapraphullānanapaṅkajo'bhūt
||39||तं वीक्ष्य पुत्रं मदनस्वरूपं नारायणांशं कमलाप्रसूतम् ।
हरिप्रभावं हरिवर्मनामा हर्षप्रफुल्लाननपङ्कजोऽभूत्
gṛhṇan suvegāt karapaṅkajābhyāṃ babhūva premārṇavamagnadehaḥ |
mūrdhanyupāghrāya mudānvito'sau nananda rājā sutamāliliṅga
||40||गृह्णन् सुवेगात् करपङ्कजाभ्यां बभूव प्रेमार्णवमग्नदेहः ।
मूर्धन्युपाघ्राय मुदान्वितोऽसौ ननन्द राजा सुतमालिलिङ्ग
mukhaṃ samīkṣyātimanoharaṃ ta- muvāca netrāmbuniruddhakaṇṭhaḥ |
datto'si devena janārdanena mātrā hi putrāvamaduḥkhabhīteḥ
||41||मुखं समीक्ष्यातिमनोहरं त- मुवाच नेत्राम्बुनिरुद्धकण्ठः ।
दत्तोऽसि देवेन जनार्दनेन मात्रा हि पुत्रावमदुःखभीतेः
taptaṃ mayā putra tapastavārthe suduṣkaraṃ varṣaśataṃ ca pūrṇam |
tenaiva tuṣṭena ramāpriyeṇa datto'si saṃsārasukhodayāya
||42||तप्तं मया पुत्र तपस्तवार्थे सुदुष्करं वर्षशतं च पूर्णम् ।
तेनैव तुष्टेन रमाप्रियेण दत्तोऽसि संसारसुखोदयाय
mātā ramā tvāṃ tanujaṃ madarthe tyaktvā gatā sā hariṇā sametā |
dhanyā tu sā yā prahasantamaṅke kṛtvā sutaṃ tvāṃ muditānanā syāt
||43||माता रमा त्वां तनुजं मदर्थे त्यक्त्वा गता सा हरिणा समेता ।
धन्या तु सा या प्रहसन्तमङ्के कृत्वा सुतं त्वां मुदितानना स्यात्
tvameva saṃsārasamudranaukā- rūpaḥ kṛtaḥ putra lakṣmīdhareṇa |
ityevamuktvā nṛpatiḥ sutaṃ taṃ mudā samādāya yayau gṛhāya
||44||त्वमेव संसारसमुद्रनौका- रूपः कृतः पुत्र लक्ष्मीधरेण ।
इत्येवमुक्त्वा नृपतिः सुतं तं मुदा समादाय ययौ गृहाय
purīsamīpe nṛpamāgataṃ ta- mākarṇya sarve sacivāstu rājñaḥ |
yayuḥ samīpaṃ nṛpateśca lokāḥ sopāyanāste sapurohitāśca
||45||पुरीसमीपे नृपमागतं त- माकर्ण्य सर्वे सचिवास्तु राज्ञः ।
ययुः समीपं नृपतेश्च लोकाः सोपायनास्ते सपुरोहिताश्च
bandījanā gāyanakāśca sūtāḥ samāyayuḥ sammukhamāśu rājñaḥ |
nṛpaḥ puraṃ prāpya puraḥ samāgataṃ janaṃ samāśvāsya vākyaiśca dṛṣṭyā
||46||बन्दीजना गायनकाश्च सूताः समाययुः सम्मुखमाशु राज्ञः ।
नृपः पुरं प्राप्य पुरः समागतं जनं समाश्वास्य वाक्यैश्च दृष्ट्या
sampūjitaḥ paurajanena rājā viveśa putreṇa yuto nagaryām |
mārgeṣu lājaiḥ kusumaiḥ samantā- dvikīryamāṇo nṛpatirjagāma
||47||सम्पूजितः पौरजनेन राजा विवेश पुत्रेण युतो नगर्याम् ।
मार्गेषु लाजैः कुसुमैः समन्ता- द्विकीर्यमाणो नृपतिर्जगाम
gṛhaṃ samṛddhaṃ sacivaiḥ sametaḥ sutaṃ samādāya mudā karābhyām |
rājye dadau cātha sutaṃ manojñaṃ sadyaḥprasūtaṃ ca manobhavābham
||48||गृहं समृद्धं सचिवैः समेतः सुतं समादाय मुदा कराभ्याम् ।
राज्ये ददौ चाथ सुतं मनोज्ञं सद्यःप्रसूतं च मनोभवाभम्
rājñī gṛhītvābhinavaṃ tanūjaṃ papraccha rājānamaninditā sā |
rājan kutaścaiva sutaḥ sujanmā prāptastvayā manmathatulyarūpaḥ
||49||राज्ञी गृहीत्वाभिनवं तनूजं पप्रच्छ राजानमनिन्दिता सा ।
राजन् कुतश्चैव सुतः सुजन्मा प्राप्तस्त्वया मन्मथतुल्यरूपः
kenaiṣa dattaḥ kathayāśu kānta ceto madīyaṃ prahṛtaṃ sutena |
nṛpastadovāca mudānvito'sau priye rameśena suto hi mahyam
||50||केनैष दत्तः कथयाशु कान्त चेतो मदीयं प्रहृतं सुतेन ।
नृपस्तदोवाच मुदान्वितोऽसौ प्रिये रमेशेन सुतो हि मह्यम्
lolākṣi dattaḥ kamalāsamuttho janārdanāṃśo'yamahīnasattvaḥ |
sā taṃ gṛhītvā mudamāpa rājñī rājā cakārotsavamadbhutaṃ ca
||51||लोलाक्षि दत्तः कमलासमुत्थो जनार्दनांशोऽयमहीनसत्त्वः ।
सा तं गृहीत्वा मुदमाप राज्ञी राजा चकारोत्सवमद्भुतं च
dadau ca dānaṃ kila yācakebhyo gītāni vādyāni bahūni neduḥ |
kṛtvotsavaṃ bhūpatirātmajasya nāmaikavīreti cakāra viśrutam
||52||ददौ च दानं किल याचकेभ्यो गीतानि वाद्यानि बहूनि नेदुः ।
कृत्वोत्सवं भूपतिरात्मजस्य नामैकवीरेति चकार विश्रुतम्
sukhaṃ ca samprāpya mudānvito'sau nananda devādhipatulyavīryaḥ |
putraṃ hare rūpaguṇānurūpaṃ samprāpya vaṃśasya ṛṇācca muktaḥ
||53||सुखं च सम्प्राप्य मुदान्वितोऽसौ ननन्द देवाधिपतुल्यवीर्यः ।
पुत्रं हरे रूपगुणानुरूपं सम्प्राप्य वंशस्य ऋणाच्च मुक्तः
iti sakalasurāṇāmīśvareṇārpitaṃ taṃ sakalaguṇagaṇāḍhyaṃ putramāsādya rājā |
vividhasukhavinodairbhāryayā sevyamāno vyaharata nijagehe śakratulyapratāpaḥ
||54||इति सकलसुराणामीश्वरेणार्पितं तं सकलगुणगणाढ्यं पुत्रमासाद्य राजा ।
विविधसुखविनोदैर्भार्यया सेव्यमानो व्यहरत निजगेहे शक्रतुल्यप्रतापः
iti śrīmaddevībhāgavatemahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe ekavīrākhyānavarṇanaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ || 20 ||