haihayairdhanāharaṇena saha bhṛgūṇāṃ vadhavarṇanam
janamejaya uvāca
kule kasya samutpannāḥ kṣatriyā haihayāśca te |
brahmahatyāmanādṛtya nijaghnurbhārgavāṃśca ye
||1||कुले कस्य समुत्पन्नाः क्षत्रिया हैहयाश्च ते ।
ब्रह्महत्यामनादृत्य निजघ्नुर्भार्गवांश्च ये
vairasya kāraṇaṃ teṣāṃ kiṃ me brūhi pitāmaha |
nimittena vinā krodhaṃ kathaṃ kurvanti sattamāḥ
||2||वैरस्य कारणं तेषां किं मे ब्रूहि पितामह ।
निमित्तेन विना क्रोधं कथं कुर्वन्ति सत्तमाः
vairaṃ purohitaiḥ sārdhaṃ kasmātteṣāmajāyata |
nālpahetorhi tadvairaṃ kṣatriyāṇāṃ bhaviṣyati
||3||वैरं पुरोहितैः सार्धं कस्मात्तेषामजायत ।
नाल्पहेतोर्हि तद्वैरं क्षत्रियाणां भविष्यति
anyathā brāhmaṇān pūjyānkathaṃ jaghnuranāgasaḥ |
bāhujā balavanto'pi pāpabhītāḥ kathaṃ na te
||4||अन्यथा ब्राह्मणान् पूज्यान्कथं जघ्नुरनागसः ।
बाहुजा बलवन्तोऽपि पापभीताः कथं न ते
svalpe'parādhe ko hanyādvāḍavānkṣatriyarṣabhaḥ |
sandeho me muniśreṣṭha kāraṇaṃ vaktumarhasi
||5||स्वल्पेऽपराधे को हन्याद्वाडवान्क्षत्रियर्षभः ।
सन्देहो मे मुनिश्रेष्ठ कारणं वक्तुमर्हसि
sūta uvāca
iti pṛṣṭastadā tena rājñā satyavatīsutaḥ |
uvāca paramaprītaḥ kathāṃ saṃsmṛtya cetasā
||6||इति पृष्टस्तदा तेन राज्ञा सत्यवतीसुतः ।
उवाच परमप्रीतः कथां संस्मृत्य चेतसा
vyāsa uvāca
śṛṇu pārikṣite vārtāṃ kṣatriyāṇāṃ purātanīm |
āścaryakāriṇīṃ samyagviditāṃ ca purā mayā
||7||शृणु पारिक्षिते वार्तां क्षत्रियाणां पुरातनीम् ।
आश्चर्यकारिणीं सम्यग्विदितां च पुरा मया
kārtavīryeti nāmnābhūddhaihayaḥ pṛthivīpatiḥ |
sahasrabāhurbalavānarjuno dharmatatparaḥ
||8||कार्तवीर्येति नाम्नाभूद्धैहयः पृथिवीपतिः ।
सहस्रबाहुर्बलवानर्जुनो धर्मतत्परः
dattātreyasya śiṣyo'bhūdavatāro hareriva |
siddhaḥ sarvārthadaḥ śākto bhṛgūṇāṃ yājya eva saḥ
||9||दत्तात्रेयस्य शिष्योऽभूदवतारो हरेरिव ।
सिद्धः सर्वार्थदः शाक्तो भृगूणां याज्य एव सः
yajvā paramadharmiṣṭhaḥ sadā dānaparāyaṇaḥ |
dadau vittaṃ bhṛgubhyo'sau kṛtvā yajñānanekaśaḥ
||10||यज्वा परमधर्मिष्ठः सदा दानपरायणः ।
ददौ वित्तं भृगुभ्योऽसौ कृत्वा यज्ञाननेकशः
dhaninaste dvijā jātā bhṛgavo nṛpadānataḥ |
hayaratnasamṛddhyāḍhyāḥ sañjātāḥ prathitā bhuvi
||11||धनिनस्ते द्विजा जाता भृगवो नृपदानतः ।
हयरत्नसमृद्ध्याढ्याः सञ्जाताः प्रथिता भुवि
svaryāte nṛpaśārdūle kārtavīryārjune punaḥ |
haihayā nirdhanā jātāḥ kālena mahatā nṛpa
||12||स्वर्याते नृपशार्दूले कार्तवीर्यार्जुने पुनः ।
हैहया निर्धना जाताः कालेन महता नृप
dhanakāryaṃ samutpannaṃ haihayānāṃ kadācana |
yāciṣṇavo'bhijagmustānbhūgūṃste haihayā nṛpa
||13||धनकार्यं समुत्पन्नं हैहयानां कदाचन ।
याचिष्णवोऽभिजग्मुस्तान्भूगूंस्ते हैहया नृप
vinayaṃ kṣatriyāḥ kṛtvāpyayācanta dhanaṃ bahu |
na daduste'tilobhārtā nāsti nāstītivādinaḥ
||14||विनयं क्षत्रियाः कृत्वाप्ययाचन्त धनं बहु ।
न ददुस्तेऽतिलोभार्ता नास्ति नास्तीतिवादिनः
bhūmau ca nidadhuḥ kecidbhṛgavo dhanamuttamam |
daduḥ keciddvijātibhyo jñātvā kṣatriyato bhayam
||15||भूमौ च निदधुः केचिद्भृगवो धनमुत्तमम् ।
ददुः केचिद्द्विजातिभ्यो ज्ञात्वा क्षत्रियतो भयम्
kṛtvā sthānāntare dravyaṃ brāhmaṇā bhayavihvalāḥ |
tyaktvā''śramānyayuḥ sarve bhṛgavastṛṣṇayānvitāḥ
||16||कृत्वा स्थानान्तरे द्रव्यं ब्राह्मणा भयविह्वलाः ।
त्यक्त्वाऽऽश्रमान्ययुः सर्वे भृगवस्तृष्णयान्विताः
yājyāṃśca duḥkhitāndṛṣṭvā na dadurlobhamohitāḥ |
palāyitvā gatāḥ sarve giridurgānupāśritāḥ
||17||याज्यांश्च दुःखितान्दृष्ट्वा न ददुर्लोभमोहिताः ।
पलायित्वा गताः सर्वे गिरिदुर्गानुपाश्रिताः
tataste haihayāstāta duḥkhitāḥ kāryagauravāt |
bhṛgūṇāmāśramāñjagmurdravyārthaṃ kṣatriyarṣabhāḥ
||18||ततस्ते हैहयास्तात दुःखिताः कार्यगौरवात् ।
भृगूणामाश्रमाञ्जग्मुर्द्रव्यार्थं क्षत्रियर्षभाः
bhṛgūṃstu nirgatānvīkṣya śūnyāṃstyaktyā gṛhānatha |
cakhanurbhūtalaṃ tatra dravyārthaṃ haihayā bhṛśam
||19||भृगूंस्तु निर्गतान्वीक्ष्य शून्यांस्त्यक्त्या गृहानथ ।
चखनुर्भूतलं तत्र द्रव्यार्थं हैहया भृशम्
khanatādhigataṃ vittaṃ kenacidbhṛguveśmani |
dadṛśuḥ kṣatriyāḥ sarve tadvittaṃ śramakarśitāḥ
||20||खनताधिगतं वित्तं केनचिद्भृगुवेश्मनि ।
ददृशुः क्षत्रियाः सर्वे तद्वित्तं श्रमकर्शिताः
yatra yatra samutpannaṃ bhūri dravyaṃ mahītalāt |
tadā te pārśvabhāgasthabrāhmaṇānāṃ gṛhāṇyapi
||21||यत्र यत्र समुत्पन्नं भूरि द्रव्यं महीतलात् ।
तदा ते पार्श्वभागस्थब्राह्मणानां गृहाण्यपि
nirbhidya haihayā dravyaṃ dadṛśurdhanalipsayā |
brāhmaṇāścukuśaḥ sarve bhītāśca śaraṇaṃ gatāḥ
||22||निर्भिद्य हैहया द्रव्यं ददृशुर्धनलिप्सया ।
ब्राह्मणाश्चुकुशः सर्वे भीताश्च शरणं गताः
aticinvatsu viprāṇāṃ bhavanānniḥsṛtaṃ bahu |
nijaghnustāñcharaiḥ kopādvāḍavāñcharaṇāgatān
||23||अतिचिन्वत्सु विप्राणां भवनान्निःसृतं बहु ।
निजघ्नुस्ताञ्छरैः कोपाद्वाडवाञ्छरणागतान्
yayuste giridurgāṃśca yatra vai bhṛgavaḥ sthitāḥ |
āgarbhādanukṛntantaśceruścaiva mahīmimām
||24||ययुस्ते गिरिदुर्गांश्च यत्र वै भृगवः स्थिताः ।
आगर्भादनुकृन्तन्तश्चेरुश्चैव महीमिमाम्
prāptānprāptānbhṛgūnsarvānnijaghnurniśitaiḥ śaraiḥ |
ābālavṛddhānaparānavamanya ca pātakam
||25||प्राप्तान्प्राप्तान्भृगून्सर्वान्निजघ्नुर्निशितैः शरैः ।
आबालवृद्धानपरानवमन्य च पातकम्
evamutpāṭyamāneṣu bhārgaveṣu yatastataḥ |
hanyurgarbhāṃśca nārīṇāṃ gṛhītvā haihayā bhṛśam
||26||एवमुत्पाट्यमानेषु भार्गवेषु यतस्ततः ।
हन्युर्गर्भांश्च नारीणां गृहीत्वा हैहया भृशम्
rurudustāḥ striyaḥ kāmaṃ kurarya iva duḥkhitāḥ |
garbhāśca kṛntitā yāsāṃ kṣatriyaiḥ pāpaniścayaiḥ
||27||रुरुदुस्ताः स्त्रियः कामं कुरर्य इव दुःखिताः ।
गर्भाश्च कृन्तिता यासां क्षत्रियैः पापनिश्चयैः
anye'pyāhuśca tāndṛptānmunayastīrthavāsinaḥ |
muñcantu kṣatriyāḥ krodhaṃ brāhmaṇeṣu bhayāvaham
||28||अन्येऽप्याहुश्च तान्दृप्तान्मुनयस्तीर्थवासिनः ।
मुञ्चन्तु क्षत्रियाः क्रोधं ब्राह्मणेषु भयावहम्
ayuktametadārabdhaṃ bhavadbhiḥ karma garhitam |
yadgarbhānbhṛgupatnīnāṃ nihanyuḥ kṣatriyarṣabhāḥ
||29||अयुक्तमेतदारब्धं भवद्भिः कर्म गर्हितम् ।
यद्गर्भान्भृगुपत्नीनां निहन्युः क्षत्रियर्षभाः
atyugrapuṇyapāpānāmihaiva phalamāpnuyāt |
tasmājjugupsitaṃ karma tyaktavyaṃ bhūtimicchatā
||30||अत्युग्रपुण्यपापानामिहैव फलमाप्नुयात् ।
तस्माज्जुगुप्सितं कर्म त्यक्तव्यं भूतिमिच्छता
tānāhurhaihayāḥ kruddhā munīnatha dayāparān |
bhavantaḥ sādhavaḥ sarve nārthajñāḥ pāpakarmaṇām
||31||तानाहुर्हैहयाः क्रुद्धा मुनीनथ दयापरान् ।
भवन्तः साधवः सर्वे नार्थज्ञाः पापकर्मणाम्
ebhirhṛtaṃ dhanaṃ sarvaṃ pūrvajānāṃ mahātmanām |
vañcayitvā chalābhijñairmārge pāṭaccarairiva
||32||एभिर्हृतं धनं सर्वं पूर्वजानां महात्मनाम् ।
वञ्चयित्वा छलाभिज्ञैर्मार्गे पाटच्चरैरिव
ete pratārakā dambhāstādṛśā bakavṛttayaḥ |
utpanne ca mahākārye prārthitā vinayena te
||33||एते प्रतारका दम्भास्तादृशा बकवृत्तयः ।
उत्पन्ने च महाकार्ये प्रार्थिता विनयेन ते
na daduḥ prārthitaṃ viprāḥ pādavṛddhyāpi yācitāḥ |
nāstītivādinaḥ stabdhāḥ duḥkhitānvīkṣya yājyakān
||34||न ददुः प्रार्थितं विप्राः पादवृद्ध्यापि याचिताः ।
नास्तीतिवादिनः स्तब्धाः दुःखितान्वीक्ष्य याज्यकान्
dhanaṃ prāptaṃ kārtavīryādrakṣitaṃ kena hetunā |
na kṛtāḥ kratavaḥ kiṃ tairdānaṃ cārthiṣu bhūriśaḥ
||35||धनं प्राप्तं कार्तवीर्याद्रक्षितं केन हेतुना ।
न कृताः क्रतवः किं तैर्दानं चार्थिषु भूरिशः
na sañcitavyaṃ vipraistu dhanaṃ cāpi kadācana |
yaṣṭavyaṃ vidhivaddeyaṃ bhoktavyaṃ ca yathāsukham
||36||न सञ्चितव्यं विप्रैस्तु धनं चापि कदाचन ।
यष्टव्यं विधिवद्देयं भोक्तव्यं च यथासुखम्
dravye caurabhayaṃ proktaṃ tathā rājabhayaṃ dvijāḥ |
vahnerbhayaṃ mahāghoraṃ tathā dhūrtabhayaṃ mahat
||37||द्रव्ये चौरभयं प्रोक्तं तथा राजभयं द्विजाः ।
वह्नेर्भयं महाघोरं तथा धूर्तभयं महत्
yena kenāpyupāyena dhanaṃ tyajati rakṣakam |
athavāsau mṛto yāti dravyaṃ tyaktvā hyasadgatim
||38||येन केनाप्युपायेन धनं त्यजति रक्षकम् ।
अथवासौ मृतो याति द्रव्यं त्यक्त्वा ह्यसद्गतिम्
pādavṛddhyā tathāsmābhiḥ prārthitaṃ vinayānvitaiḥ |
tathāpi lobhasandigdhairna dattaṃ naḥ purohitaiḥ
||39||पादवृद्ध्या तथास्माभिः प्रार्थितं विनयान्वितैः ।
तथापि लोभसन्दिग्धैर्न दत्तं नः पुरोहितैः
dānaṃ bhogastathā nāśo dhanasya gatirīdṛśī |
dānabhogau kṛtīnāṃ ca nāśaḥ pāpātmanāṃ kila
||40||दानं भोगस्तथा नाशो धनस्य गतिरीदृशी ।
दानभोगौ कृतीनां च नाशः पापात्मनां किल
na dātā na ca yo bhoktā kṛpaṇo guptitatparaḥ |
rājñāsau sarvathā daṇḍyo vañcako duḥkhabhāṅnaraḥ
||41||न दाता न च यो भोक्ता कृपणो गुप्तितत्परः ।
राज्ञासौ सर्वथा दण्ड्यो वञ्चको दुःखभाङ्नरः
tasmādvayaṃ gurūnetānvañcakānbrāhmaṇādhamān |
hantuṃ samudyatāḥ sarve na krodhavyaṃ mahātmabhiḥ
||42||तस्माद्वयं गुरूनेतान्वञ्चकान्ब्राह्मणाधमान् ।
हन्तुं समुद्यताः सर्वे न क्रोधव्यं महात्मभिः
vyāsa uvāca
ityuktvā hetumadvākyaṃ tānāśvāsya munīnatha |
viceruśca vicinvānā bhṛgudārānanekaśaḥ
||43||इत्युक्त्वा हेतुमद्वाक्यं तानाश्वास्य मुनीनथ ।
विचेरुश्च विचिन्वाना भृगुदाराननेकशः
bhayārtā bhṛgupatnyastu himavantaṃ dharādharam |
prapedire rudantyaśca vepamānāḥ kṛśā bhṛśam
||44||भयार्ता भृगुपत्न्यस्तु हिमवन्तं धराधरम् ।
प्रपेदिरे रुदन्त्यश्च वेपमानाः कृशा भृशम्
evaṃ te haihayairviprāḥ pīḍitā dhanakāmukaiḥ |
nihatāśca yathākāmaṃ saṃrabdhaiḥ pāpakarmabhiḥ
||45||एवं ते हैहयैर्विप्राः पीडिता धनकामुकैः ।
निहताश्च यथाकामं संरब्धैः पापकर्मभिः
lobha eva manuṣyāṇāṃ dehasaṃstho mahāripuḥ |
sarvaduḥkhākaraḥ prokto duḥkhadaḥ prāṇanāśakaḥ
||46||लोभ एव मनुष्याणां देहसंस्थो महारिपुः ।
सर्वदुःखाकरः प्रोक्तो दुःखदः प्राणनाशकः
sarvapāpasya mūlaṃ hi sarvadā tṛṣṇayānvitaḥ |
virodhakṛttrivarṇānāṃ sarvārteḥ kāraṇaṃ tathā
||47||सर्वपापस्य मूलं हि सर्वदा तृष्णयान्वितः ।
विरोधकृत्त्रिवर्णानां सर्वार्तेः कारणं तथा
lobhāttyajanti dharmaṃ vai kuladharmaṃ tathaiva hi |
mātaraṃ bhrātaraṃ hanti pitaraṃ bāndhavaṃ tathā
||48||लोभात्त्यजन्ति धर्मं वै कुलधर्मं तथैव हि ।
मातरं भ्रातरं हन्ति पितरं बान्धवं तथा
guruṃ mitraṃ tathā bhāryāṃ putraṃ ca bhaginīṃ tathā |
lobhāviṣṭo na kiṃ kuryādakṛtyaṃ pāpamohitaḥ
||49||गुरुं मित्रं तथा भार्यां पुत्रं च भगिनीं तथा ।
लोभाविष्टो न किं कुर्यादकृत्यं पापमोहितः
krodhātkāmādahaṅkārāllobha eva mahāripuḥ |
prāṇāṃstyajati lobhena kiṃ punaḥ syādanāvṛtam
||50||क्रोधात्कामादहङ्काराल्लोभ एव महारिपुः ।
प्राणांस्त्यजति लोभेन किं पुनः स्यादनावृतम्
pūrvajāste mahārāja dharmajñāḥ satpathe sthitāḥ |
pāṇḍavāḥ kauravāścaiva lobhena nidhanaṃ gatāḥ
||51||पूर्वजास्ते महाराज धर्मज्ञाः सत्पथे स्थिताः ।
पाण्डवाः कौरवाश्चैव लोभेन निधनं गताः
yatra bhīṣmaśca droṇaśca kṛpaḥ karṇaśca bāhlikaḥ |
bhīmaseno dharbhaputrastathaivārjunakeśavau
||52||यत्र भीष्मश्च द्रोणश्च कृपः कर्णश्च बाह्लिकः ।
भीमसेनो धर्भपुत्रस्तथैवार्जुनकेशवौ
tathāpi yuddhamatyugraṃ kṛtaṃ taiśca parasparam |
kuṭumbakadanaṃ bhūri kṛtaṃ lobhāturairiha
||53||तथापि युद्धमत्युग्रं कृतं तैश्च परस्परम् ।
कुटुम्बकदनं भूरि कृतं लोभातुरैरिह
hato droṇo hato bhīṣmastathaiva pāṇḍavātmajāḥ |
bhrātaraḥ pitaraḥ putrāḥ sarve vai nihatā raṇe
||54||हतो द्रोणो हतो भीष्मस्तथैव पाण्डवात्मजाः ।
भ्रातरः पितरः पुत्राः सर्वे वै निहता रणे
tasmāllobhābhibhūtastu kiṃ na kuryānnaraḥ kila |
haihayairnihatāḥ sarve bhṛgavaḥ pāpabuddhibhiḥ
||55||तस्माल्लोभाभिभूतस्तु किं न कुर्यान्नरः किल ।
हैहयैर्निहताः सर्वे भृगवः पापबुद्धिभिः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe haihayairdhanāharaṇena saha bhṛgūṇāṃ vadhavarṇanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16 ||