nāradasya punaḥ svarūpaprāptivarṇanam
nārada uvāca
ityukto'haṃ tadā tena rājñā tāladhvajena ca |
vimṛśya manasātyarthaṃ tamuvāca viśāmpate
||1||इत्युक्तोऽहं तदा तेन राज्ञा तालध्वजेन च ।
विमृश्य मनसात्यर्थं तमुवाच विशाम्पते
rājannāhaṃ vijānāmi putrī kasyeti niścayam |
pitarau kva ca me kena sthāpitā ca sarovare
||2||राजन्नाहं विजानामि पुत्री कस्येति निश्चयम् ।
पितरौ क्व च मे केन स्थापिता च सरोवरे
kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ me sukṛtaṃ bhavet |
nirādhārāsmi rājendra cintayāmi cikīrṣitam
||3||किं करोमि क्व गच्छामि कथं मे सुकृतं भवेत् ।
निराधारास्मि राजेन्द्र चिन्तयामि चिकीर्षितम्
daivameva paraṃ rājannāstyatra pauruṣaṃ mama |
dharmajño'si mahīpāla yathecchasi tathā kuru
||4||दैवमेव परं राजन्नास्त्यत्र पौरुषं मम ।
धर्मज्ञोऽसि महीपाल यथेच्छसि तथा कुरु
tavādhīnāsmyahaṃ bhūpa na me ko'pyasti pālakaḥ |
na pitā na ca mātā ca na sthānaṃ na ca bāndhavāḥ
||5||तवाधीनास्म्यहं भूप न मे कोऽप्यस्ति पालकः ।
न पिता न च माता च न स्थानं न च बान्धवाः
ityukto'sau mayā rājā babhūva madanāturaḥ |
māṃ nirīkṣya viśālākṣīṃ sevakānityuvāca ha
||6||इत्युक्तोऽसौ मया राजा बभूव मदनातुरः ।
मां निरीक्ष्य विशालाक्षीं सेवकानित्युवाच ह
narayānamānayadhvaṃ caturvāhyaṃ manoharam |
ārohaṇārthamasyāstu kauśeyāmbaraveṣṭitam
||7||नरयानमानयध्वं चतुर्वाह्यं मनोहरम् ।
आरोहणार्थमस्यास्तु कौशेयाम्बरवेष्टितम्
mṛdvāstaraṇasaṃyuktaṃ muktājālavibhūṣitam |
caturasraṃ viśālaṃ ca suvarṇaracitaṃ śubham
||8||मृद्वास्तरणसंयुक्तं मुक्ताजालविभूषितम् ।
चतुरस्रं विशालं च सुवर्णरचितं शुभम्
tasya tadvacanaṃ śrutvā bhṛtyāḥ satvaragāminaḥ |
āninyuḥ śibikāṃ divyāṃ madarthe vastraveṣṭitām
||9||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भृत्याः सत्वरगामिनः ।
आनिन्युः शिबिकां दिव्यां मदर्थे वस्त्रवेष्टिताम्
ārūḍhā'haṃ tadā tasyāṃ tasya priyacikīrṣayā |
mudito'sau gṛhe nītvā māṃ tadā pṛthivīpatiḥ
||10||आरूढाऽहं तदा तस्यां तस्य प्रियचिकीर्षया ।
मुदितोऽसौ गृहे नीत्वा मां तदा पृथिवीपतिः
vivāhavidhinā rājā śubhe lagne śubhe dine |
upayeme ca māṃ tatra hutabhuksannidhau tataḥ
||11||विवाहविधिना राजा शुभे लग्ने शुभे दिने ।
उपयेमे च मां तत्र हुतभुक्सन्निधौ ततः
tasyāhaṃ vallabhā jātā prāṇebhyo'pi garīyasī |
saubhāgyasundarītyevaṃ nāma tatra kṛtaṃ mama
||12||तस्याहं वल्लभा जाता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ।
सौभाग्यसुन्दरीत्येवं नाम तत्र कृतं मम
ramamāṇo mayā sārdhaṃ sukhamāpa mahīpatiḥ |
nānābhogavilāsaiśca kāmaśāstroditaistathā
||13||रममाणो मया सार्धं सुखमाप महीपतिः ।
नानाभोगविलासैश्च कामशास्त्रोदितैस्तथा
rājakāryāṇi santyajya krīḍāsakto divāniśam |
nāsau viveda gacchantaṃ kālaṃ kāmakalārataḥ
||14||राजकार्याणि सन्त्यज्य क्रीडासक्तो दिवानिशम् ।
नासौ विवेद गच्छन्तं कालं कामकलारतः
udyāneṣu ca ramyeṣu vāpīṣu ca gṛheṣu ca |
harmyeṣu varaśaileṣu dīrghikāsu varāsu ca
||15||उद्यानेषु च रम्येषु वापीषु च गृहेषु च ।
हर्म्येषु वरशैलेषु दीर्घिकासु वरासु च
vāruṇīmadamatto'sau viharankānane śubhe |
visṛjya sarvakāryāṇi madadhīno babhūva ha
||16||वारुणीमदमत्तोऽसौ विहरन्कानने शुभे ।
विसृज्य सर्वकार्याणि मदधीनो बभूव ह
vyāsāhaṃ tena saṃsaktā krīḍārasavaśīkṛtā |
smṛtavānpūrvadehaṃ na puṃbhāvaṃ munijanma ca
||17||व्यासाहं तेन संसक्ता क्रीडारसवशीकृता ।
स्मृतवान्पूर्वदेहं न पुंभावं मुनिजन्म च
mamaivāyaṃ patiryoṣāhaṃ patnīṣu priyā satī |
paṭṭarājñī vilāsajñā saphalaṃ jīvitaṃ mama
||18||ममैवायं पतिर्योषाहं पत्नीषु प्रिया सती ।
पट्टराज्ञी विलासज्ञा सफलं जीवितं मम
iti cintayatī tasminpremabaddhā divāniśam |
krīḍāsaktā sukhe lubdhā taṃ sthitā vaśavartinī
||19||इति चिन्तयती तस्मिन्प्रेमबद्धा दिवानिशम् ।
क्रीडासक्ता सुखे लुब्धा तं स्थिता वशवर्तिनी
vismṛtaṃ brahmavijñānaṃ brahmajñānaṃ ca śāśvatam |
dharmaśāstraparijñānaṃ tadāsaktamanā sthitā
||20||विस्मृतं ब्रह्मविज्ञानं ब्रह्मज्ञानं च शाश्वतम् ।
धर्मशास्त्रपरिज्ञानं तदासक्तमना स्थिता
evaṃ viharatastatra varṣāṇi dvādaśaiva tu |
gatāni kṣaṇavatkāmakrīḍāsaktasya me mune
||21||एवं विहरतस्तत्र वर्षाणि द्वादशैव तु ।
गतानि क्षणवत्कामक्रीडासक्तस्य मे मुने
jātā garbhavatī cāhaṃ mudaṃ prāpa nṛpastadā |
kārayāmāsa vidhivadgarbhasaṃskārakarma ca
||22||जाता गर्भवती चाहं मुदं प्राप नृपस्तदा ।
कारयामास विधिवद्गर्भसंस्कारकर्म च
apṛcchaddohadaṃ rājā prīṇayanmāṃ punaḥ punaḥ |
nābravaṃ lajjamānāhaṃ nṛpaṃ prītamanā bhṛśam
||23||अपृच्छद्दोहदं राजा प्रीणयन्मां पुनः पुनः ।
नाब्रवं लज्जमानाहं नृपं प्रीतमना भृशम्
sampūrṇe daśame māsi putro jātastato mama |
śubhe'hni grahanakṣatralagnatārābalānvite
||24||सम्पूर्णे दशमे मासि पुत्रो जातस्ततो मम ।
शुभेऽह्नि ग्रहनक्षत्रलग्नताराबलान्विते
babhūva nṛpatergehe putrajanmamahotsavaḥ |
rājā paramasantuṣṭo babhūva sutajanmataḥ
||25||बभूव नृपतेर्गेहे पुत्रजन्ममहोत्सवः ।
राजा परमसन्तुष्टो बभूव सुतजन्मतः
sūtakānte sutaṃ vīkṣya rājā mudamavāpa ha |
ahaṃ bhūmipateścāsaṃ priyā bhāryā parantapa
||26||सूतकान्ते सुतं वीक्ष्य राजा मुदमवाप ह ।
अहं भूमिपतेश्चासं प्रिया भार्या परन्तप
tato varṣadvayānte vai punargarbho mayā dhṛtaḥ |
dvitīyastu suto jātaḥ sarvalakṣaṇasaṃyutaḥ
||27||ततो वर्षद्वयान्ते वै पुनर्गर्भो मया धृतः ।
द्वितीयस्तु सुतो जातः सर्वलक्षणसंयुतः
sudhanveti sutasyātha nāma cakre nṛpastadā |
vīravarmeti jyeṣṭhasya brāhmaṇaiḥ preritastvayam
||28||सुधन्वेति सुतस्याथ नाम चक्रे नृपस्तदा ।
वीरवर्मेति ज्येष्ठस्य ब्राह्मणैः प्रेरितस्त्वयम्
evaṃ dvādaśa putrāśca prasūtā bhūpasammatāḥ |
mohito'haṃ tadā teṣāṃ prītyā pālanalālane
||29||एवं द्वादश पुत्राश्च प्रसूता भूपसम्मताः ।
मोहितोऽहं तदा तेषां प्रीत्या पालनलालने
punaraṣṭa sutāḥ kāle kāle jātāḥ svarūpiṇaḥ |
gārhasthyaṃ me tataḥ pūrṇaṃ sampannaṃ sukhasādhanam
||30||पुनरष्ट सुताः काले काले जाताः स्वरूपिणः ।
गार्हस्थ्यं मे ततः पूर्णं सम्पन्नं सुखसाधनम्
teṣāṃ dārakriyāḥ kāle kṛtā rājñā yathocitāḥ |
snuṣābhiśca tathā putraiḥ parivāro mahānabhūt
||31||तेषां दारक्रियाः काले कृता राज्ञा यथोचिताः ।
स्नुषाभिश्च तथा पुत्रैः परिवारो महानभूत्
tataḥ pautrādisambhūtāste'pi krīḍārasānvitāḥ |
āsannānārasopetā mohavṛddhikarā bhṛśam
||32||ततः पौत्रादिसम्भूतास्तेऽपि क्रीडारसान्विताः ।
आसन्नानारसोपेता मोहवृद्धिकरा भृशम्
kadācitsukhamaiśvaryaṃ kadācidduḥkhamadbhutam |
putreṣu rogajanitaṃ dehasantāpakārakam
||33||कदाचित्सुखमैश्वर्यं कदाचिद्दुःखमद्भुतम् ।
पुत्रेषु रोगजनितं देहसन्तापकारकम्
parasparaṃ kadācittu virodho'bhūtsudāruṇaḥ |
putrāṇāṃ vā vadhūnāṃ ca tena santāpasambhavaḥ
||34||परस्परं कदाचित्तु विरोधोऽभूत्सुदारुणः ।
पुत्राणां वा वधूनां च तेन सन्तापसम्भवः
sukhaduḥkhātmake ghore mithyācārakare bhṛśam |
saṅkalpajanite kṣudre magno'haṃ munisattama
||35||सुखदुःखात्मके घोरे मिथ्याचारकरे भृशम् ।
सङ्कल्पजनिते क्षुद्रे मग्नोऽहं मुनिसत्तम
vismṛtaṃ pūrvavijñānaṃ śāstrajñānaṃ tathā gatam |
yoṣābhāve vilīno'haṃ gṛhakāryeṣu sarvathā
||36||विस्मृतं पूर्वविज्ञानं शास्त्रज्ञानं तथा गतम् ।
योषाभावे विलीनोऽहं गृहकार्येषु सर्वथा
ahaṅkārastu sañjāto bhṛśaṃ mohavivardhakaḥ |
ete me balinaḥ putrāḥ snuṣāḥ sukulasambhavāḥ
||37||अहङ्कारस्तु सञ्जातो भृशं मोहविवर्धकः ।
एते मे बलिनः पुत्राः स्नुषाः सुकुलसम्भवाः
ete putrāḥ susannaddhāḥ krīḍanti mama veśmasu |
dhanyāhaṃ khalu nārīṇāṃ saṃsāre'sminnaho bhṛśam
||38||एते पुत्राः सुसन्नद्धाः क्रीडन्ति मम वेश्मसु ।
धन्याहं खलु नारीणां संसारेऽस्मिन्नहो भृशम्
nārado'haṃ bhagavatā vañcito māyayā kila |
na kadācinmayāpyevaṃ cintitaṃ manasā kila
||39||नारदोऽहं भगवता वञ्चितो मायया किल ।
न कदाचिन्मयाप्येवं चिन्तितं मनसा किल
rājapatnī śubhācārā bahuputrā pativratā |
dhanyāhaṃ kila saṃsāre kṛṣṇaivaṃ mohitastvaham
||40||राजपत्नी शुभाचारा बहुपुत्रा पतिव्रता ।
धन्याहं किल संसारे कृष्णैवं मोहितस्त्वहम्
atha kaścinnṛpaḥ kāmaṃ dūradeśādhipo mahān |
arātibhāvamāpannaḥ patinā saha mānada
||41||अथ कश्चिन्नृपः कामं दूरदेशाधिपो महान् ।
अरातिभावमापन्नः पतिना सह मानद
kṛtvā sainyasamāyogaṃ rathaiśca vāraṇairyutam |
ājagāma kānyakubje pure yuddhamacintayat
||42||कृत्वा सैन्यसमायोगं रथैश्च वारणैर्युतम् ।
आजगाम कान्यकुब्जे पुरे युद्धमचिन्तयत्
veṣṭitaṃ nagaraṃ tena rājñā sainyayutena ca |
mama putrāśca pautrāśca nirgatā nagarāttadā
||43||वेष्टितं नगरं तेन राज्ञा सैन्ययुतेन च ।
मम पुत्राश्च पौत्राश्च निर्गता नगरात्तदा
saṃgrāmastumulastatra kṛtastaistena putrakaiḥ |
hatā raṇe sutāḥ sarve vairiṇā kālayogataḥ
||44||संग्रामस्तुमुलस्तत्र कृतस्तैस्तेन पुत्रकैः ।
हता रणे सुताः सर्वे वैरिणा कालयोगतः
rājā bhagnastu saṃgrāmādāgataḥ svagṛhaṃ punaḥ |
śrutaṃ mayā mṛtāḥ putrāḥ saṃgrāme bhṛśadāruṇe
||45||राजा भग्नस्तु संग्रामादागतः स्वगृहं पुनः ।
श्रुतं मया मृताः पुत्राः संग्रामे भृशदारुणे
sa hatvā me sutānpautrāngato rājā balānvitaḥ |
krandamānā hyahaṃ tatra gatā samaramaṇḍale
||46||स हत्वा मे सुतान्पौत्रान्गतो राजा बलान्वितः ।
क्रन्दमाना ह्यहं तत्र गता समरमण्डले
dṛṣṭvā tānpatitānputrānpautrāṃścaduḥkhapīḍitā |
vilalāpāhamāyuṣmañchokasāgarasaṃplave
||47||दृष्ट्वा तान्पतितान्पुत्रान्पौत्रांश्चदुःखपीडिता ।
विललापाहमायुष्मञ्छोकसागरसंप्लवे
hā putrāḥ kva gatā me'dya hā hatāsmi durātmanā |
daivenātibaliṣṭhena durvāreṇātipāpinā
||48||हा पुत्राः क्व गता मेऽद्य हा हतास्मि दुरात्मना ।
दैवेनातिबलिष्ठेन दुर्वारेणातिपापिना
etasminnantare tatra bhagavānmadhusūdanaḥ |
kṛtvā rūpaṃ dvijasyāgādvṛddhaḥ paramaśobhanaḥ
||49||एतस्मिन्नन्तरे तत्र भगवान्मधुसूदनः ।
कृत्वा रूपं द्विजस्यागाद्वृद्धः परमशोभनः
suvāsā vedavitkāmaṃ matsamīpaṃ samāgataḥ |
māmuvācātidīnāṃ sa krandamānāṃ raṇājire
||50||सुवासा वेदवित्कामं मत्समीपं समागतः ।
मामुवाचातिदीनां स क्रन्दमानां रणाजिरे
brāhmaṇa uvāca
kiṃ viṣīdasi tanvaṅgi bhramo'yaṃ prakaṭīkṛtaḥ |
mohena kokilālāpe patiputragṛhātmake
||51||किं विषीदसि तन्वङ्गि भ्रमोऽयं प्रकटीकृतः ।
मोहेन कोकिलालापे पतिपुत्रगृहात्मके
kā tvaṃ kasyāḥ sutāḥ ke'mī cintayātmagatiṃ parām |
uttiṣṭha rodanaṃ tyaktvā svasthā bhava sulocane
||52||का त्वं कस्याः सुताः केऽमी चिन्तयात्मगतिं पराम् ।
उत्तिष्ठ रोदनं त्यक्त्वा स्वस्था भव सुलोचने
snānaṃ ca tiladānaṃ ca putrāṇāṃ kuru kāmini |
paralokagatānāṃ ca maryādārakṣaṇāya vai
||53||स्नानं च तिलदानं च पुत्राणां कुरु कामिनि ।
परलोकगतानां च मर्यादारक्षणाय वै
kartavyaṃ sarvathā tīrthe snānaṃ tu na gṛhe kvacit |
mṛtānāṃ kila bandhūnāṃ dharmaśāstravinirṇayaḥ
||54||कर्तव्यं सर्वथा तीर्थे स्नानं तु न गृहे क्वचित् ।
मृतानां किल बन्धूनां धर्मशास्त्रविनिर्णयः
nārada uvāca
ityuktvā tena vipreṇa vṛddhena pratibodhitā |
utthitāhaṃ nṛpeṇātha yuktā bandhubhirāvṛtā
||55||इत्युक्त्वा तेन विप्रेण वृद्धेन प्रतिबोधिता ।
उत्थिताहं नृपेणाथ युक्ता बन्धुभिरावृता
agrato dvijarūpeṇa bhagavānbhūtabhāvanaḥ |
calitāhaṃ tatastūrṇaṃ tīrthaṃ paramapāvanam
||56||अग्रतो द्विजरूपेण भगवान्भूतभावनः ।
चलिताहं ततस्तूर्णं तीर्थं परमपावनम्
harirmāṃ kṛpayā tatra puṃtīrthe sarasi prabhuḥ |
nītvāha bhagavānviṣṇurdvijarūpī janārdanaḥ
||57||हरिर्मां कृपया तत्र पुंतीर्थे सरसि प्रभुः ।
नीत्वाह भगवान्विष्णुर्द्विजरूपी जनार्दनः
snānaṃ kuru taḍāge'sminpāvane gajagāmini |
tyaja śokaṃ kriyākālaḥ putrāṇāṃ ca nirarthakam
||58||स्नानं कुरु तडागेऽस्मिन्पावने गजगामिनि ।
त्यज शोकं क्रियाकालः पुत्राणां च निरर्थकम्
koṭiśaste mṛtāḥ putrā janmajanmasamudbhavāḥ |
pitaraḥ patayaścaiva bhrātaro jāmayastathā
||59||कोटिशस्ते मृताः पुत्रा जन्मजन्मसमुद्भवाः ।
पितरः पतयश्चैव भ्रातरो जामयस्तथा
keṣāṃ duḥkhaṃ tvayā kāryaṃ bhrame'sminmānasodbhave |
vitathe svapnasadṛśe tāpade dehināmiha
||60||केषां दुःखं त्वया कार्यं भ्रमेऽस्मिन्मानसोद्भवे ।
वितथे स्वप्नसदृशे तापदे देहिनामिह
nārada uvāca
iti tasya vacaḥ śrutvā tīrthe puruṣasaṃjñake |
praviṣṭā snātukāmāhaṃ preritā tatra viṣṇunā
||61||इति तस्य वचः श्रुत्वा तीर्थे पुरुषसंज्ञके ।
प्रविष्टा स्नातुकामाहं प्रेरिता तत्र विष्णुना
majjanādeva tīrtheṣu pumāñjātaḥ kṣaṇādapi |
harirvīṇāṃ kare kṛtvā sthitastīre svadehavān
||62||मज्जनादेव तीर्थेषु पुमाञ्जातः क्षणादपि ।
हरिर्वीणां करे कृत्वा स्थितस्तीरे स्वदेहवान्
unmajjya ca mayā tīre dṛṣṭaḥ kamalalocanaḥ |
pratyabhijñā tadā jātā mama citte dvijottama
||63||उन्मज्ज्य च मया तीरे दृष्टः कमललोचनः ।
प्रत्यभिज्ञा तदा जाता मम चित्ते द्विजोत्तम
sañcintitaṃ mayā tatra nārado'hamihāgataḥ |
hariṇā saha strībhāvaṃ prāpto māyāvimohitaḥ
||64||सञ्चिन्तितं मया तत्र नारदोऽहमिहागतः ।
हरिणा सह स्त्रीभावं प्राप्तो मायाविमोहितः
iti cintāparaścāhaṃ yadā jātastadā hariḥ |
māmāha nāradāgaccha kiṃ karoṣi jale sthitaḥ
||65||इति चिन्तापरश्चाहं यदा जातस्तदा हरिः ।
मामाह नारदागच्छ किं करोषि जले स्थितः
vismito'haṃ tadā smṛtvā strībhāvaṃ dāruṇaṃ bhṛśam |
punaḥ puruṣabhāvaśca sampannaḥ kena hetunā
||66||विस्मितोऽहं तदा स्मृत्वा स्त्रीभावं दारुणं भृशम् ।
पुनः पुरुषभावश्च सम्पन्नः केन हेतुना
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe nāradasya punaḥ svarūpaprāptivarṇanaṃ nāmekonatriṃśo'dhyāyaḥ || 29 ||