āḍībakayuddha varṇanasahitaṃ devīmāhātmyavarṇanam
indra uvāca
sāhasaṃ kṛtavān rājā pūrvaṃ yatkathito makhaḥ |
varuṇāya pratijñātaḥ putraṃ kṛtvā paśuṃ priyam
||1||साहसं कृतवान् राजा पूर्वं यत्कथितो मखः ।
वरुणाय प्रतिज्ञातः पुत्रं कृत्वा पशुं प्रियम्
gate tvayi pitā putraṃ baddhvā yūpe'ghṛṇaḥ punaḥ |
paśuṃ kṛtvā mahābuddhe vadhiṣyati vyathāturaḥ
||2||गते त्वयि पिता पुत्रं बद्ध्वा यूपेऽघृणः पुनः ।
पशुं कृत्वा महाबुद्धे वधिष्यति व्यथातुरः
itthaṃ niṣiddhastatputraḥ śakreṇāmitatejasā |
sthitastatraiva māyeśīmāyayā mohito bhṛśam
||3||इत्थं निषिद्धस्तत्पुत्रः शक्रेणामिततेजसा ।
स्थितस्तत्रैव मायेशीमायया मोहितो भृशम्
yadā punaḥ punaḥ śrutvā pitaraṃ rogapīḍitam |
gamanāya matiṃ cakre tadendraḥ pratyaṣedhayat
||4||यदा पुनः पुनः श्रुत्वा पितरं रोगपीडितम् ।
गमनाय मतिं चक्रे तदेन्द्रः प्रत्यषेधयत्
hariścandro'tiduḥkhārtaḥ papraccha gurumantike |
sthitaṃ vasiṣṭhamekānte sarvajñaṃ hitatatparam
||5||हरिश्चन्द्रोऽतिदुःखार्तः पप्रच्छ गुरुमन्तिके ।
स्थितं वसिष्ठमेकान्ते सर्वज्ञं हिततत्परम्
rājovāca
bhagavan ki karomyadya kātaro'smi vyathākulaḥ |
trāhi māṃ duḥkhamanasaṃ mahāvyādhibhayāturam
||6||भगवन् कि करोम्यद्य कातरोऽस्मि व्यथाकुलः ।
त्राहि मां दुःखमनसं महाव्याधिभयातुरम्
vasiṣṭha uvāca
śṛṇu rājannupāyo'sti roganāśaṃ prati stutaḥ |
trayodaśavidhāḥ putrāḥ kathitā dharmasaṃgrahe
||7||शृणु राजन्नुपायोऽस्ति रोगनाशं प्रति स्तुतः ।
त्रयोदशविधाः पुत्राः कथिता धर्मसंग्रहे
tasmātkrītaṃ sutaṃ kṛtvā yajasva makhamuttamam |
dravyaṃ dattvā yathoddiṣṭamānayasva dvijottamam
||8||तस्मात्क्रीतं सुतं कृत्वा यजस्व मखमुत्तमम् ।
द्रव्यं दत्त्वा यथोद्दिष्टमानयस्व द्विजोत्तमम्
evaṃ kṛte makhe bhūpa roganāśo bhaviṣyati |
varuṇo'pi prasannātmā bhaviṣyati yathāsukham
||9||एवं कृते मखे भूप रोगनाशो भविष्यति ।
वरुणोऽपि प्रसन्नात्मा भविष्यति यथासुखम्
vyāsa uvāca
iti tasya vacaḥ śrutvā rājā provāca mantriṇam |
anveṣaya mahābuddhe viṣayeṣvatiyatnataḥ
||10||इति तस्य वचः श्रुत्वा राजा प्रोवाच मन्त्रिणम् ।
अन्वेषय महाबुद्धे विषयेष्वतियत्नतः
kadācitko'pi lobhārthī dadāti svasutaṃ pitā |
samānaya dhanaṃ dattvā yāvatprārthayate'pyasau
||11||कदाचित्कोऽपि लोभार्थी ददाति स्वसुतं पिता ।
समानय धनं दत्त्वा यावत्प्रार्थयतेऽप्यसौ
sarvathaiva samāneyo yajñārthe dvijabālakaḥ |
na kāryā kṛpaṇā buddhistvayā matkāryahetave
||12||सर्वथैव समानेयो यज्ञार्थे द्विजबालकः ।
न कार्या कृपणा बुद्धिस्त्वया मत्कार्यहेतवे
prārthanīyastvayā putraḥ kasyaciddvijavādinaḥ |
dravyeṇa dehi yajñārthaṃ kartavyo'sau paśuḥ kila
||13||प्रार्थनीयस्त्वया पुत्रः कस्यचिद्द्विजवादिनः ।
द्रव्येण देहि यज्ञार्थं कर्तव्योऽसौ पशुः किल
iti sañcoditastena sacivaḥ kāryahetave |
anveṣayāmāsa pure grāme grāme gṛhe gṛhe
||14||इति सञ्चोदितस्तेन सचिवः कार्यहेतवे ।
अन्वेषयामास पुरे ग्रामे ग्रामे गृहे गृहे
evamanveṣatastasya viṣaye kaścidāturaḥ |
nirdhanastrisutaścāsīdajīgarteti nāmataḥ
||15||एवमन्वेषतस्तस्य विषये कश्चिदातुरः ।
निर्धनस्त्रिसुतश्चासीदजीगर्तेति नामतः
tasya putraṃ śunaḥśepaṃ madhyamaṃ mantrisattamaḥ |
ānayāmāsa dattvārthaṃ prārthitaṃ yaddhanaṃ tadā
||16||तस्य पुत्रं शुनःशेपं मध्यमं मन्त्रिसत्तमः ।
आनयामास दत्त्वार्थं प्रार्थितं यद्धनं तदा
samānīya śunaḥśepaṃ sacivaḥ kāryatatparaḥ |
rājñe nivedayāmāsa paśuyogyaṃ dvijātmajam
||17||समानीय शुनःशेपं सचिवः कार्यतत्परः ।
राज्ञे निवेदयामास पशुयोग्यं द्विजात्मजम्
rājātimuditastena viprānānīya sarvataḥ |
kārayāmāsa sambhārānyajñārthaṃ vedavittamān
||18||राजातिमुदितस्तेन विप्रानानीय सर्वतः ।
कारयामास सम्भारान्यज्ञार्थं वेदवित्तमान्
prārabdhe tu makhe tatra viśvāmitro mahāmuniḥ |
baddhaṃ dṛṣṭvā śunaḥśepaṃ niṣiṣedha nṛpaṃ tadā
||19||प्रारब्धे तु मखे तत्र विश्वामित्रो महामुनिः ।
बद्धं दृष्ट्वा शुनःशेपं निषिषेध नृपं तदा
rājanmā sāhasaṃ kārṣīrmuñcainaṃ dvijabālakam |
prārthayāmyahamāyuṣman sukhaṃ te'dya bhaviṣyati
||20||राजन्मा साहसं कार्षीर्मुञ्चैनं द्विजबालकम् ।
प्रार्थयाम्यहमायुष्मन् सुखं तेऽद्य भविष्यति
krandatyayaṃ śunaḥśepaḥ karuṇā māṃ dunotyapi |
dayāvānbhava rājendra kuru me vacanaṃ nṛpa
||21||क्रन्दत्ययं शुनःशेपः करुणा मां दुनोत्यपि ।
दयावान्भव राजेन्द्र कुरु मे वचनं नृप
paradehasya rakṣāyai svadehaṃ ye dayāparāḥ |
dadati kṣatriyāḥ pūrvaṃ svargakāmāḥ śucivratāḥ
||22||परदेहस्य रक्षायै स्वदेहं ये दयापराः ।
ददति क्षत्रियाः पूर्वं स्वर्गकामाः शुचिव्रताः
tvaṃ svadehasya rakṣārthaṃ haṃsi dvijasutaṃ balāt |
pāpaṃ mā kuru rājendra dayāvān bhava bālake
||23||त्वं स्वदेहस्य रक्षार्थं हंसि द्विजसुतं बलात् ।
पापं मा कुरु राजेन्द्र दयावान् भव बालके
sarveṣāṃ sadṛśī prītirdehe vetsi svayaṃ nṛpa |
muñcainaṃ bālakaṃ tasmātpramāṇaṃ yadi me vacaḥ
||24||सर्वेषां सदृशी प्रीतिर्देहे वेत्सि स्वयं नृप ।
मुञ्चैनं बालकं तस्मात्प्रमाणं यदि मे वचः
vyāsa ktvaca anādṛtya ca tadvākyaṃ rājā duḥkhāturo bhṛśam |
na mumoca munistasmai cūkopātīva tāpasaḥ
||25||व्यास क्त्वच अनादृत्य च तद्वाक्यं राजा दुःखातुरो भृशम् ।
न मुमोच मुनिस्तस्मै चूकोपातीव तापसः
upadeśaṃ dadau tasmai śunaḥśepāya kauśikaḥ |
mantraṃ pāśadharasyātha dayāvānvedavittamaḥ
||26||उपदेशं ददौ तस्मै शुनःशेपाय कौशिकः ।
मन्त्रं पाशधरस्याथ दयावान्वेदवित्तमः
śunaḥśepo'pi taṃ mantramasakṛdvadhakarśitaḥ |
stutasvareṇa cukrośa saṃsmaranvaruṇaṃ bhṛśam
||27||शुनःशेपोऽपि तं मन्त्रमसकृद्वधकर्शितः ।
स्तुतस्वरेण चुक्रोश संस्मरन्वरुणं भृशम्
stuvantaṃ muniputraṃ taṃ jñātvā vai yādasāṃ patiḥ |
tatrāgatya śunaḥśepaṃ mumoca karuṇārṇavaḥ
||28||स्तुवन्तं मुनिपुत्रं तं ज्ञात्वा वै यादसां पतिः ।
तत्रागत्य शुनःशेपं मुमोच करुणार्णवः
rogahīnaṃ nṛpaṃ kṛtvā varuṇaḥ svagṛhaṃ yayau |
viśvāmitrastu taṃ putraṃ kṛtavānmocitaṃ mṛteḥ
||29||रोगहीनं नृपं कृत्वा वरुणः स्वगृहं ययौ ।
विश्वामित्रस्तु तं पुत्रं कृतवान्मोचितं मृतेः
na kṛtaṃ vacanaṃ rājñā kauśikasya mahātmanaḥ |
roṣaṃ dadhāra manasā rājopari sa gādhijaḥ
||30||न कृतं वचनं राज्ञा कौशिकस्य महात्मनः ।
रोषं दधार मनसा राजोपरि स गाधिजः
ekasminsamaye rājā hayārūḍho vanaṃ gataḥ |
sūkaraṃ hantukāmastu madhyāhne kauśikītaṭe
||31||एकस्मिन्समये राजा हयारूढो वनं गतः ।
सूकरं हन्तुकामस्तु मध्याह्ने कौशिकीतटे
vṛddhabrāhmaṇaveṣeṇa viśvāmitreṇa vañcitaḥ |
sarvasvaṃ prārthitaṃ tasya gṛhītaṃ rājyamadbhutam
||32||वृद्धब्राह्मणवेषेण विश्वामित्रेण वञ्चितः ।
सर्वस्वं प्रार्थितं तस्य गृहीतं राज्यमद्भुतम्
pīḍito'sau hariścandro yajamāno yato bhṛśam |
vasiṣṭhaḥ kauśikaṃ prāha vane prāptaṃ yadṛcchayā
||33||पीडितोऽसौ हरिश्चन्द्रो यजमानो यतो भृशम् ।
वसिष्ठः कौशिकं प्राह वने प्राप्तं यदृच्छया
kṣatriyādhama durbuddhe vṛthā brāhmaṇaveṣabhṛt |
bakadharma vṛthā kiṃ tvaṃ garvaṃ vahasi dāmbhika
||34||क्षत्रियाधम दुर्बुद्धे वृथा ब्राह्मणवेषभृत् ।
बकधर्म वृथा किं त्वं गर्वं वहसि दाम्भिक
kasmāttvayā nṛpaśreṣṭho yajamāno mamāpyasau |
aparādhaṃ vinā jālma gamito duḥkhamadbhutam
||35||कस्मात्त्वया नृपश्रेष्ठो यजमानो ममाप्यसौ ।
अपराधं विना जाल्म गमितो दुःखमद्भुतम्
bakadhyānaparo yasmāttasmāttvaṃ vai bako bhava |
iti śapto vasiṣṭhena kauśikaḥ prāha taṃ punaḥ
||36||बकध्यानपरो यस्मात्तस्मात्त्वं वै बको भव ।
इति शप्तो वसिष्ठेन कौशिकः प्राह तं पुनः
tvamapyāḍirbhavāyuṣman bako'haṃ yāvadeva hi |
vyāsa uvāca |
evaṃ parasparaṃ dattvā śāpaṃ tau krodhapīḍitau
||37||त्वमप्याडिर्भवायुष्मन् बकोऽहं यावदेव हि ।
व्यास उवाच ।
एवं परस्परं दत्त्वा शापं तौ क्रोधपीडितौ
aṇḍajau tarasā jātau sarasyāḍībakau munī |
ekasminpādape nīḍaṃ kṛtvāsau bakarūpabhāk
||38||अण्डजौ तरसा जातौ सरस्याडीबकौ मुनी ।
एकस्मिन्पादपे नीडं कृत्वासौ बकरूपभाक्
viśvāmitraḥ sthitastatra divye sarasi mānase |
anyasmitpādape kṛtvā vasiṣṭho nīḍamuttamam
||39||विश्वामित्रः स्थितस्तत्र दिव्ये सरसि मानसे ।
अन्यस्मित्पादपे कृत्वा वसिष्ठो नीडमुत्तमम्
āḍīrūpadharastasthāvanyonyaṃ dveṣatatparau |
dine dine tau saṃgrāmaṃ cakratuḥ krodhasaṃyutau
||40||आडीरूपधरस्तस्थावन्योन्यं द्वेषतत्परौ ।
दिने दिने तौ संग्रामं चक्रतुः क्रोधसंयुतौ
duḥkhadaṃ sarvalokānāṃ krandamānāvubhau bhṛśam |
cañcupakṣaprahāraistu nakhāghātaiḥ parasparam
||41||दुःखदं सर्वलोकानां क्रन्दमानावुभौ भृशम् ।
चञ्चुपक्षप्रहारैस्तु नखाघातैः परस्परम्
jaghnatū rudhiraklinau puṣpitāviva kiṃśukau |
evaṃ bahūni varṣāṇi pakṣirūpadharau munī
||42||जघ्नतू रुधिरक्लिनौ पुष्पिताविव किंशुकौ ।
एवं बहूनि वर्षाणि पक्षिरूपधरौ मुनी
sthitau tatra mahārāja śāpapāśena yantritau |
rājovāca |
kathaṃ muktau muniśreṣṭhau śāpādvasiṣṭhakauśikau
||43||स्थितौ तत्र महाराज शापपाशेन यन्त्रितौ ।
राजोवाच ।
कथं मुक्तौ मुनिश्रेष्ठौ शापाद्वसिष्ठकौशिकौ
tanmamācakṣva viprarṣe paraṃ kautūhalaṃ hi me |
vyāsa uvāca |
yudhyamānābvubhau dṛṣṭvā brahmā lokapitāmahaḥ
||44||तन्ममाचक्ष्व विप्रर्षे परं कौतूहलं हि मे ।
व्यास उवाच ।
युध्यमानाब्वुभौ दृष्ट्वा ब्रह्मा लोकपितामहः
tatrājagāmānimiṣairvṛtaḥ sarvairdayāparaiḥ |
tāvāśvāsya jagatkartā yuddhato vinivārya ca
||45||तत्राजगामानिमिषैर्वृतः सर्वैर्दयापरैः ।
तावाश्वास्य जगत्कर्ता युद्धतो विनिवार्य च
śāpaṃ saṃmocayāmāsa tayoḥ kṣiptaṃ parasparam |
tato jagmuḥ surāḥ sarve svāni dhiṣṇyāni padmabhūḥ
||46||शापं संमोचयामास तयोः क्षिप्तं परस्परम् ।
ततो जग्मुः सुराः सर्वे स्वानि धिष्ण्यानि पद्मभूः
satyalokaṃ jagāmāśu haṃsārūḍhaḥ pratāpavān |
viśvāmitro'pyagāttūrṇaṃ vasiṣṭhaḥ svāśramaṃ gataḥ
||47||सत्यलोकं जगामाशु हंसारूढः प्रतापवान् ।
विश्वामित्रोऽप्यगात्तूर्णं वसिष्ठः स्वाश्रमं गतः
mithaḥ snehaṃ tataḥ kṛtvā prajāpatyupadeśataḥ |
maitrāvaruṇināpyevaṃ kṛtaṃ yuddhamakāraṇam
||48||मिथः स्नेहं ततः कृत्वा प्रजापत्युपदेशतः ।
मैत्रावरुणिनाप्येवं कृतं युद्धमकारणम्
kauśikena samaṃ bhūpa duḥkhadaṃ ca parasparam |
ko nāma mānavo loke devo vā dānavo'pi vā
||49||कौशिकेन समं भूप दुःखदं च परस्परम् ।
को नाम मानवो लोके देवो वा दानवोऽपि वा
ahaṅkārajayaṃ kṛtvā sarvadā sukhabhāgbhavet |
tasmādrājaṃścittaśuddhirmahatāmapi durlabhā
||50||अहङ्कारजयं कृत्वा सर्वदा सुखभाग्भवेत् ।
तस्माद्राजंश्चित्तशुद्धिर्महतामपि दुर्लभा
yatnena sādhanīyā sā tadvihīnaṃ nirarthakam |
tīrthaṃ dānaṃ tapaḥ satyaṃ yatkiñciddharmasādhanam
||51||यत्नेन साधनीया सा तद्विहीनं निरर्थकम् ।
तीर्थं दानं तपः सत्यं यत्किञ्चिद्धर्मसाधनम्
(śraddhātra trividhā proktā sāttvikī rājasī tathā |
tāmasī sarvadeheṣu dehināṃ dharmakarmasu |
sāttvikī durlabhā loke yathoktaphaladā sadā |
tadardhaphaladā proktā rājasī vidhisaṃyutā |
tāmasī tvaphalā rājanna tu kīrtikarī punaḥ |
kāmakrodhābhibhūtānāṃ janānāṃ nṛpasattama |
) vāsanārahitaṃ kṛtvā taccittaṃ śravaṇādinā |
tīrthādiṣu vasennityaṃ devīpūjanatatparaḥ
||52||(श्रद्धात्र त्रिविधा प्रोक्ता सात्त्विकी राजसी तथा ।
तामसी सर्वदेहेषु देहिनां धर्मकर्मसु ।
सात्त्विकी दुर्लभा लोके यथोक्तफलदा सदा ।
तदर्धफलदा प्रोक्ता राजसी विधिसंयुता ।
तामसी त्वफला राजन्न तु कीर्तिकरी पुनः ।
कामक्रोधाभिभूतानां जनानां नृपसत्तम ।
) वासनारहितं कृत्वा तच्चित्तं श्रवणादिना ।
तीर्थादिषु वसेन्नित्यं देवीपूजनतत्परः
devīnāmāni vacasā gṛhṇaṃstasyā guṇānstuvan |
dhyāyaṃstasyāḥ padāmbhojaṃ kalidoṣabhayārditaḥ
||53||देवीनामानि वचसा गृह्णंस्तस्या गुणान्स्तुवन् ।
ध्यायंस्तस्याः पदाम्भोजं कलिदोषभयार्दितः
evaṃ tu kurvatastasya na kadācitkalerbhayam |
anāyāsena saṃsārānmucyate pātakī janaḥ
||54||एवं तु कुर्वतस्तस्य न कदाचित्कलेर्भयम् ।
अनायासेन संसारान्मुच्यते पातकी जनः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādalasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe āḍībakayuddha varṇanasahitaṃ devīmāhātmyavarṇanaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13 ||