putrajanmānantaraṃ svasvarūpeṇa vaikuṇṭhagamanavarṇanam
vyāsa uvāca
tasyai dattvā varaṃ śambhuḥ kailāsaṃ tvarito yayau |
ramyaṃ devagaṇairjuṣṭamapsarobhiśca maṇḍitam
||1||तस्यै दत्त्वा वरं शम्भुः कैलासं त्वरितो ययौ ।
रम्यं देवगणैर्जुष्टमप्सरोभिश्च मण्डितम्
tatra gatvā citrarūpaṃ gaṇaṃ kāryaviśāradam |
preṣayāmāsa vaikuṇṭhe lakṣmīkāryārthasiddhaye
||2||तत्र गत्वा चित्ररूपं गणं कार्यविशारदम् ।
प्रेषयामास वैकुण्ठे लक्ष्मीकार्यार्थसिद्धये
śiva uvāca
citrarūpa hariṃ gatvā brūhi tvaṃ vacanānmama |
yathāsau duḥkhitāṃ patnīṃ viśokāṃ ca kariṣyati
||3||चित्ररूप हरिं गत्वा ब्रूहि त्वं वचनान्मम ।
यथासौ दुःखितां पत्नीं विशोकां च करिष्यति
ityuktaścitrarūpo'tha nirjagāma tvarānvitaḥ |
vaikuṇṭhaṃ paramaṃ sthānaṃ vaiṣṇavaiśca gaṇairvṛtam
||4||इत्युक्तश्चित्ररूपोऽथ निर्जगाम त्वरान्वितः ।
वैकुण्ठं परमं स्थानं वैष्णवैश्च गणैर्वृतम्
nānādrumagaṇākīrṇaṃ vāpīśatavirājitam |
saṃjuṣṭaṃ haṃsakāraṇḍamayūraśukakokilaiḥ
||5||नानाद्रुमगणाकीर्णं वापीशतविराजितम् ।
संजुष्टं हंसकारण्डमयूरशुककोकिलैः
uccaprāsādasaṃyuktaṃ patākābhiralaṃkṛtam |
nṛtyagītakalāpūrṇaṃ mandāradrumasaṃyutam
||6||उच्चप्रासादसंयुक्तं पताकाभिरलंकृतम् ।
नृत्यगीतकलापूर्णं मन्दारद्रुमसंयुतम्
bakulāśokatilakacampakālivimaṇḍitam |
kūjitairvihagānāṃ tu karṇāhlādakarairyutam
||7||बकुलाशोकतिलकचम्पकालिविमण्डितम् ।
कूजितैर्विहगानां तु कर्णाह्लादकरैर्युतम्
saṃvīkṣya bhavanaṃ viṣṇordvāsthau prāha praṇamya ca |
jayavijayanāmānau vetrapāṇī sthitāvubhau
||8||संवीक्ष्य भवनं विष्णोर्द्वास्थौ प्राह प्रणम्य च ।
जयविजयनामानौ वेत्रपाणी स्थितावुभौ
citrarūpa uvāca
bho nivedayata śīghraṃ haraye paramātmane |
dūtaṃ prāpyaṃ harasyātra preritaṃ śūlapāṇinā
||9||भो निवेदयत शीघ्रं हरये परमात्मने ।
दूतं प्राप्यं हरस्यात्र प्रेरितं शूलपाणिना
tacchrutvā vacanaṃ tasya jayaḥ paramabuddhimān |
gatvā hariṃ praṇamyāha kṛtāñjalipuṭaḥ puraḥ
||10||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य जयः परमबुद्धिमान् ।
गत्वा हरिं प्रणम्याह कृताञ्जलिपुटः पुरः
devadeva ramākānta karuṇākara keśava |
dvāri tiṣṭhati dūto'tra śaṅkarasya samāgataḥ
||11||देवदेव रमाकान्त करुणाकर केशव ।
द्वारि तिष्ठति दूतोऽत्र शङ्करस्य समागतः
ājñāpaya praveṣṭavyo na veti garuḍadhvaja |
citrarūpadharo'pyasti na jāne kāryagauravam
||12||आज्ञापय प्रवेष्टव्यो न वेति गरुडध्वज ।
चित्ररूपधरोऽप्यस्ति न जाने कार्यगौरवम्
ityākarṇya hariḥ prāha jayaṃ prajñātakāraṇaḥ |
praveśayātra rudrasya bhṛtyaṃ samayasaṃsthitam
||13||इत्याकर्ण्य हरिः प्राह जयं प्रज्ञातकारणः ।
प्रवेशयात्र रुद्रस्य भृत्यं समयसंस्थितम्
ityākarṇya jayastūrṇaṃ gatvā taṃ paramādbhutam |
ehītyākārayāmāsa jayaḥ śaṅkarasevakam
||14||इत्याकर्ण्य जयस्तूर्णं गत्वा तं परमाद्भुतम् ।
एहीत्याकारयामास जयः शङ्करसेवकम्
praveśito jayenātha citrarūpastathākṛtiḥ |
praṇamya daṇḍavadviṣṇuṃ kṛtāñjalipuṭaḥ sthitaḥ
||15||प्रवेशितो जयेनाथ चित्ररूपस्तथाकृतिः ।
प्रणम्य दण्डवद्विष्णुं कृताञ्जलिपुटः स्थितः
dṛṣṭvā taṃ vismayaṃ prāpa bhagavān garuḍadhvajaḥ |
citrarūpadharaṃ śambhoḥ sevakaṃ vinayānvitam
||16||दृष्ट्वा तं विस्मयं प्राप भगवान् गरुडध्वजः ।
चित्ररूपधरं शम्भोः सेवकं विनयान्वितम्
papraccha taṃ smitaṃ kṛtvā citrarūpaṃ ramāpatiḥ |
kuśalaṃ devadevasya sakuṭumbasya cānagha
||17||पप्रच्छ तं स्मितं कृत्वा चित्ररूपं रमापतिः ।
कुशलं देवदेवस्य सकुटुम्बस्य चानघ
kasmāttvaṃ preṣito'syatra brūhikāryaṃ harasya kim |
athavā devatānāṃ ca kiñcitkāryaṃ samutthitam
||18||कस्मात्त्वं प्रेषितोऽस्यत्र ब्रूहिकार्यं हरस्य किम् ।
अथवा देवतानां च किञ्चित्कार्यं समुत्थितम्
dūta uvāca
kimajñātaṃ tavāstīha saṃsāre garuḍadhvaja |
vartamānaṃ trikālajña yadahaṃ prabravīmi vai
||19||किमज्ञातं तवास्तीह संसारे गरुडध्वज ।
वर्तमानं त्रिकालज्ञ यदहं प्रब्रवीमि वै
preṣito'smi bhavenātra vijñastu tvāṃ janārdana |
harasya vacanādvākyaṃ prabravīmi tvayi prabho
||20||प्रेषितोऽस्मि भवेनात्र विज्ञस्तु त्वां जनार्दन ।
हरस्य वचनाद्वाक्यं प्रब्रवीमि त्वयि प्रभो
tenoktametaddeveśa bhāryā te kamalālayā |
tapastapati kālindītamasāsaṅgame vibho
||21||तेनोक्तमेतद्देवेश भार्या ते कमलालया ।
तपस्तपति कालिन्दीतमसासङ्गमे विभो
hayīrūpadharā devī sarvārthasiddhidāyinī |
dhyātuṃ yogyāmaragaṇairmānavairyakṣakinnaraiḥ
||22||हयीरूपधरा देवी सर्वार्थसिद्धिदायिनी ।
ध्यातुं योग्यामरगणैर्मानवैर्यक्षकिन्नरैः
vinā tayā naraḥ ko'pisukhabhāgī bhavenna hi |
tāṃ tyaktvā puṇḍarīkākṣa prāpnoṣi kiṃ sukhaṃ hare
||23||विना तया नरः कोऽपिसुखभागी भवेन्न हि ।
तां त्यक्त्वा पुण्डरीकाक्ष प्राप्नोषि किं सुखं हरे
durbalo'pi striyaṃ pāti nirdhano'pi jagatpate |
vināparādhaṃ ca vibho kiṃ tyaktā jagadīśvarī
||24||दुर्बलोऽपि स्त्रियं पाति निर्धनोऽपि जगत्पते ।
विनापराधं च विभो किं त्यक्ता जगदीश्वरी
duḥkhaṃ prāpnoti saṃsāre yasya bhāryā jagadguro |
dhiktasya jīvitaṃ loke ninditaṃ tvarimaṇḍale
||25||दुःखं प्राप्नोति संसारे यस्य भार्या जगद्गुरो ।
धिक्तस्य जीवितं लोके निन्दितं त्वरिमण्डले
sakāmā ripavaste'dya dṛṣṭvā tāṃ duḥkhitā bhṛśam |
tvāṃ viyuktaṃ ca ramayā hasiṣyanti divāniśam
||26||सकामा रिपवस्तेऽद्य दृष्ट्वा तां दुःखिता भृशम् ।
त्वां वियुक्तं च रमया हसिष्यन्ति दिवानिशम्
ramāṃ ramaya deveśa tvadutsaṅgagatāṃ kuru |
sarvalakṣaṇasampannāṃ suśīlāṃ ca surūpiṇīm
||27||रमां रमय देवेश त्वदुत्सङ्गगतां कुरु ।
सर्वलक्षणसम्पन्नां सुशीलां च सुरूपिणीम्
sukhito bhava tāṃ prāpya vallabhāṃ cāruhāsinīm |
kāntāvirahajaṃ duḥkhaṃ smarāmyahamanāturaḥ
||28||सुखितो भव तां प्राप्य वल्लभां चारुहासिनीम् ।
कान्ताविरहजं दुःखं स्मराम्यहमनातुरः
mama bhāryā mṛtā viṣṇo dakṣayajñe satī yadā |
tadāhaṃ duḥsahaṃ duḥkhaṃ bhuktavānambujekṣaṇa
||29||मम भार्या मृता विष्णो दक्षयज्ञे सती यदा ।
तदाहं दुःसहं दुःखं भुक्तवानम्बुजेक्षण
saṃsāre'sminnaraḥ ko'pi mābhūnmatsadṛśo'paraḥ |
manasākaravaṃ śokaṃ tasyā virahapīḍitaḥ
||30||संसारेऽस्मिन्नरः कोऽपि माभून्मत्सदृशोऽपरः ।
मनसाकरवं शोकं तस्या विरहपीडितः
kālena mahatā prāptā mayā girisutā punaḥ |
tapastaptvātiduḥsādhyaṃ yā dagdhā tu ruṣādhvare
||31||कालेन महता प्राप्ता मया गिरिसुता पुनः ।
तपस्तप्त्वातिदुःसाध्यं या दग्धा तु रुषाध्वरे
hare kiṃ sukhamāpannaṃ tvayā santyajya kāminīm |
ekākī tiṣṭhatā kālaṃ sahasravatsarātmakam
||32||हरे किं सुखमापन्नं त्वया सन्त्यज्य कामिनीम् ।
एकाकी तिष्ठता कालं सहस्रवत्सरात्मकम्
gatvāśvāsya mahābhāgāṃ samānaya nijālayam |
mābhūtko'pīha saṃsāre vimukto ramayā tayā
||33||गत्वाश्वास्य महाभागां समानय निजालयम् ।
माभूत्कोऽपीह संसारे विमुक्तो रमया तया
kṛtvā turagarūpaṃ tvaṃ bhaja tāṃ kamalālayām |
utpādya putramāyuṣmaṃstāmānaya śucismitām
||34||कृत्वा तुरगरूपं त्वं भज तां कमलालयाम् ।
उत्पाद्य पुत्रमायुष्मंस्तामानय शुचिस्मिताम्
vyāsa uvāca
harirākarṇya tadvākyaṃ citrarūpasya bhārata |
tathetyuktvā tu taṃ dūtaṃ preṣayāmāsa śaṅkaram
||35||हरिराकर्ण्य तद्वाक्यं चित्ररूपस्य भारत ।
तथेत्युक्त्वा तु तं दूतं प्रेषयामास शङ्करम्
gate dūte'tha bhagavānvaikuṇṭhātkāmasaṃyutaḥ |
jagāma dhṛtvā tatrāśu vājirūpaṃ manoharam
||36||गते दूतेऽथ भगवान्वैकुण्ठात्कामसंयुतः ।
जगाम धृत्वा तत्राशु वाजिरूपं मनोहरम्
yatra sā vaḍavārūpaṃ kṛtvā tapati sindhujā |
viṣṇustaṃ deśamāsādya tāmapaśyaddhayīṃ sthitām
||37||यत्र सा वडवारूपं कृत्वा तपति सिन्धुजा ।
विष्णुस्तं देशमासाद्य तामपश्यद्धयीं स्थिताम्
sāpi taṃ vīkṣya govindaṃ hayarūpadharaṃ patim |
jñātvā vīkṣya sthitā sādhvī vismitā sāśrulocanā
||38||सापि तं वीक्ष्य गोविन्दं हयरूपधरं पतिम् ।
ज्ञात्वा वीक्ष्य स्थिता साध्वी विस्मिता साश्रुलोचना
tayostu saṅgamastatra pravṛtto manmathārtayoḥ |
kālindītamasāsaṅge pāvane lokaviśrute
||39||तयोस्तु सङ्गमस्तत्र प्रवृत्तो मन्मथार्तयोः ।
कालिन्दीतमसासङ्गे पावने लोकविश्रुते
sagarbhā sā tadā jātā vaḍavā harivallabhā |
suṣuve sundaraṃ bālaṃ tatraiva suguṇottaram
||40||सगर्भा सा तदा जाता वडवा हरिवल्लभा ।
सुषुवे सुन्दरं बालं तत्रैव सुगुणोत्तरम्
tāmāha bhagavānvākyaṃ prahasya samayāśritam |
tyajādya vāḍavaṃ dehaṃ pūrvadehā bhavādhunā
||41||तामाह भगवान्वाक्यं प्रहस्य समयाश्रितम् ।
त्यजाद्य वाडवं देहं पूर्वदेहा भवाधुना
gamiṣyāvaḥ svavaikuṇṭhamāvāṃ kṛtvā nijaṃ vapuḥ |
tiṣṭhatvatra kumāro'yaṃ tvayā jātaḥ sulocane
||42||गमिष्यावः स्ववैकुण्ठमावां कृत्वा निजं वपुः ।
तिष्ठत्वत्र कुमारोऽयं त्वया जातः सुलोचने
lakṣmīruvāca
svadehasambhavaṃ putraṃ kathaṃ hitvā vrajāmyaham |
snehaḥ sudustyajaḥ kāmaṃ svātmajasya surarṣabha
||43||स्वदेहसम्भवं पुत्रं कथं हित्वा व्रजाम्यहम् ।
स्नेहः सुदुस्त्यजः कामं स्वात्मजस्य सुरर्षभ
kā gatiḥ syādameyātman bālasyāsya nadītaṭe |
anāthasyāsamarthasya vijane'lpatanoriha
||44||का गतिः स्यादमेयात्मन् बालस्यास्य नदीतटे ।
अनाथस्यासमर्थस्य विजनेऽल्पतनोरिह
anāśrayaṃ sutaṃ tyaktvā kathaṃ gantuṃ mano mama |
samarthaṃ sadayaṃ svāmin bhavedambujalocana
||45||अनाश्रयं सुतं त्यक्त्वा कथं गन्तुं मनो मम ।
समर्थं सदयं स्वामिन् भवेदम्बुजलोचन
divyadehau tato jātau lakṣmīnārāyaṇāvubhau |
vimānavarasaṃviṣṭau stūyamānau surairdivi
||46||दिव्यदेहौ ततो जातौ लक्ष्मीनारायणावुभौ ।
विमानवरसंविष्टौ स्तूयमानौ सुरैर्दिवि
gantukāmaṃ patiṃ prāha kamalā kamalāpatim |
gṛhāṇemaṃ sutaṃ nātha nāhaṃ śaktāsmi hāpitum
||47||गन्तुकामं पतिं प्राह कमला कमलापतिम् ।
गृहाणेमं सुतं नाथ नाहं शक्तास्मि हापितुम्
prāṇapriyo'sti me putraḥ kāntyā tvatsadṛśaḥ prabho |
gṛhītvainaṃ gamiṣyāvo vaikuṇṭhaṃ madhusūdana
||48||प्राणप्रियोऽस्ति मे पुत्रः कान्त्या त्वत्सदृशः प्रभो ।
गृहीत्वैनं गमिष्यावो वैकुण्ठं मधुसूदन
hariruvāca
mā viṣādaṃ priye kartuṃ tvamarhasi varānane |
tiṣṭhatvayaṃ sukhenātra rakṣā me vihitā tviha
||49||मा विषादं प्रिये कर्तुं त्वमर्हसि वरानने ।
तिष्ठत्वयं सुखेनात्र रक्षा मे विहिता त्विह
kāryaṃ kimapi vāmoru vartate mahadadbhutam |
nibodha kathayāmyadya sutasyātra vimocane
||50||कार्यं किमपि वामोरु वर्तते महदद्भुतम् ।
निबोध कथयाम्यद्य सुतस्यात्र विमोचने
turvasurnāma vikhyāto yayātitanujo bhuvi |
harivarmeti pitrāsya kṛtaṃ nāma suviśrutam
||51||तुर्वसुर्नाम विख्यातो ययातितनुजो भुवि ।
हरिवर्मेति पित्रास्य कृतं नाम सुविश्रुतम्
sa rājā putrakāmo'dya tapastapati pāvane |
tīrthe varṣaśataṃ jātaṃ tasya vai kurvatastapaḥ
||52||स राजा पुत्रकामोऽद्य तपस्तपति पावने ।
तीर्थे वर्षशतं जातं तस्य वै कुर्वतस्तपः
tasyārthe nirmitaḥ putro mayāyaṃ kamalālaye |
tatra gatvā nṛpaṃ subhru prerayiṣyāmi sāmpratam
||53||तस्यार्थे निर्मितः पुत्रो मयायं कमलालये ।
तत्र गत्वा नृपं सुभ्रु प्रेरयिष्यामि साम्प्रतम्
tasmai dāsyāmyahaṃ putraṃ putrakāmāya kāmini |
gṛhītvā svagṛhaṃ rājā prāpayiṣyati bālakam
||54||तस्मै दास्याम्यहं पुत्रं पुत्रकामाय कामिनि ।
गृहीत्वा स्वगृहं राजा प्रापयिष्यति बालकम्
vyāsa uvāca
ityāśvāsya priyāṃ padmāṃ kṛtvā rakṣāṃ ca bālake |
vimānavaramāruhya prayayau priyayā saha
||55||इत्याश्वास्य प्रियां पद्मां कृत्वा रक्षां च बालके ।
विमानवरमारुह्य प्रययौ प्रियया सह
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe putrajanmānantaraṃ svasvarūpeṇa vaikuṇṭhagamanavarṇanaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ || 19 ||