devīsamārādhanāya devakṛtastutivarṇanam
vyāsa uvāca
tathā cintāturānvīkṣya sarvānmarvārthatattvavit |
prāha premabharodbhrāntānmādhavo medinīpate
||1||तथा चिन्तातुरान्वीक्ष्य सर्वान्मर्वार्थतत्त्ववित् ।
प्राह प्रेमभरोद्भ्रान्तान्माधवो मेदिनीपते
viṣṇuruvāca
kiṃ maunamāśritā yūyaṃ bruvantu kāraṇaṃ surāḥ |
sadasadvāpi yacchrutvā yatiṣye tannivāraṇe
||2||किं मौनमाश्रिता यूयं ब्रुवन्तु कारणं सुराः ।
सदसद्वापि यच्छ्रुत्वा यतिष्ये तन्निवारणे
devā ūcuḥ
kimajñātaṃ tava vibho triṣu lokeṣu vartate |
sarvaṃ veda bhavānkāryaṃ kiṃ pṛcchasi punaḥ punaḥ
||3||किमज्ञातं तव विभो त्रिषु लोकेषु वर्तते ।
सर्वं वेद भवान्कार्यं किं पृच्छसि पुनः पुनः
tvayā pūrvaṃ balirbaddhaḥ śakro devādhipaḥ kṛtaḥ |
vāmanaṃ vapurāsthāya krāntaṃ tribhuvanaṃ padaiḥ
||4||त्वया पूर्वं बलिर्बद्धः शक्रो देवाधिपः कृतः ।
वामनं वपुरास्थाय क्रान्तं त्रिभुवनं पदैः
amṛtaṃ tvāhṛtaṃ viṣṇo daityāśca vinipātitāḥ |
tvaṃ prabhuḥ sarvadevānāṃ sarvāpadvinivāraṇe
||5||अमृतं त्वाहृतं विष्णो दैत्याश्च विनिपातिताः ।
त्वं प्रभुः सर्वदेवानां सर्वापद्विनिवारणे
viṣṇuruvāca
na bhetavyaṃ suravarā vedmyupāyaṃ susammatam |
tadvadhāya pravakṣyāmi yena saukhyaṃ bhaviṣyati
||6||न भेतव्यं सुरवरा वेद्म्युपायं सुसम्मतम् ।
तद्वधाय प्रवक्ष्यामि येन सौख्यं भविष्यति
avaśyaṃ karaṇīyaṃ me bhavatāṃ hitamātmanā |
buddhyā balena cārthena yena kenacchalena vā
||7||अवश्यं करणीयं मे भवतां हितमात्मना ।
बुद्ध्या बलेन चार्थेन येन केनच्छलेन वा
upāyāḥ khalu catvāraḥ kathitāstattvadarśibhiḥ |
sāmādayaḥ suhṛtsveva durhṛdeṣu viśeṣataḥ
||8||उपायाः खलु चत्वारः कथितास्तत्त्वदर्शिभिः ।
सामादयः सुहृत्स्वेव दुर्हृदेषु विशेषतः
brahmaṇāsya varo dattastapasā''rādhitena ca |
durjayatvaṃ ca samprāptaṃ varadānaprabhāvataḥ
||9||ब्रह्मणास्य वरो दत्तस्तपसाऽऽराधितेन च ।
दुर्जयत्वं च सम्प्राप्तं वरदानप्रभावतः
ajeyaḥ sarvabhūtānāṃ tvaṣṭrā samupapāditaḥ |
tato balena vṛddhiṃ sa prāptaḥ parapurañjayaḥ
||10||अजेयः सर्वभूतानां त्वष्ट्रा समुपपादितः ।
ततो बलेन वृद्धिं स प्राप्तः परपुरञ्जयः
duḥsādhyo'sau surāḥ śatrurvinā sāmapratāraṇam |
pralobhya vaśamāneyo hantavyastu tataḥ param
||11||दुःसाध्योऽसौ सुराः शत्रुर्विना सामप्रतारणम् ।
प्रलोभ्य वशमानेयो हन्तव्यस्तु ततः परम्
gacchadhvaṃ sarvagandharvā yatrāsti balavattaraḥ |
sāma tasya prayuñjadhvaṃ tata enaṃ vijeṣyatha
||12||गच्छध्वं सर्वगन्धर्वा यत्रास्ति बलवत्तरः ।
साम तस्य प्रयुञ्जध्वं तत एनं विजेष्यथ
saṅgamya śapathātkṛtvā viśvāsya samayena hi |
mitratvaṃ ca samādhāya hantavyaḥ prabalo ripuḥ
||13||सङ्गम्य शपथात्कृत्वा विश्वास्य समयेन हि ।
मित्रत्वं च समाधाय हन्तव्यः प्रबलो रिपुः
adṛśyaḥ sampravekṣyāmi vajramasya varāyudham |
sāhāyyaṃ ca kariṣyāmi śakrasyāhaṃ surottamāḥ
||14||अदृश्यः सम्प्रवेक्ष्यामि वज्रमस्य वरायुधम् ।
साहाय्यं च करिष्यामि शक्रस्याहं सुरोत्तमाः
samayaṃ ca pratīkṣadhvaṃ sarvathaivāyuṣaḥ kṣaye |
maraṇaṃ vibudhāstasya nānyathā sambhaviṣyati
||15||समयं च प्रतीक्षध्वं सर्वथैवायुषः क्षये ।
मरणं विबुधास्तस्य नान्यथा सम्भविष्यति
gacchadhvamṛṣibhiḥ sārdhaṃ gandharvāḥ kapaṭāvṛtāḥ |
indreṇa saha mitratvaṃ kurudhvaṃ vākyadānataḥ
||16||गच्छध्वमृषिभिः सार्धं गन्धर्वाः कपटावृताः ।
इन्द्रेण सह मित्रत्वं कुरुध्वं वाक्यदानतः
yathā sa yāti viśvāsaṃ tathā kāryaṃ pratāraṇam |
gupto'haṃ sampravekṣyāmi paviṃ sañchāditaṃ dṛḍham
||17||यथा स याति विश्वासं तथा कार्यं प्रतारणम् ।
गुप्तोऽहं सम्प्रवेक्ष्यामि पविं सञ्छादितं दृढम्
viśvastaṃ maghavā śatruṃ haniṣyati na cānyathā |
viśvāsasya kṛte pāpaṃ kṛtvā śakrastu pṛṣṭhataḥ
||18||विश्वस्तं मघवा शत्रुं हनिष्यति न चान्यथा ।
विश्वासस्य कृते पापं कृत्वा शक्रस्तु पृष्ठतः
matsahāyo'tha vajreṇa śātayiṣyati pāpinam |
na doṣo'tra śaṭhe śatrau śāṭhyameva prakurvataḥ
||19||मत्सहायोऽथ वज्रेण शातयिष्यति पापिनम् ।
न दोषोऽत्र शठे शत्रौ शाठ्यमेव प्रकुर्वतः
nānyathā balavānvadhyaḥ śūradharmeṇa jāyate |
vāmanaṃ rūpamādhāya mayāyaṃ vañcito baliḥ
||20||नान्यथा बलवान्वध्यः शूरधर्मेण जायते ।
वामनं रूपमाधाय मयायं वञ्चितो बलिः
kṛtvā ca mohinīveṣaṃ daityāḥ sarve'pivañcitāḥ |
bhavantaḥ sahitāḥ sarve devīṃ bhagavatīṃ śivām
||21||कृत्वा च मोहिनीवेषं दैत्याः सर्वेऽपिवञ्चिताः ।
भवन्तः सहिताः सर्वे देवीं भगवतीं शिवाम्
gacchadhvaṃ śaraṇaṃ bhāvaiḥ stotramantraiḥ surottamāḥ |
sāhāyyaṃ sā yogamāyā bhavatāṃ saṃvidhāsyati
||22||गच्छध्वं शरणं भावैः स्तोत्रमन्त्रैः सुरोत्तमाः ।
साहाय्यं सा योगमाया भवतां संविधास्यति
vandāmahe sadā devīṃ sāttvikīṃ prakṛtiṃ parām |
siddhidāṃ kāmadāṃ kāmāṃ durāpāmakṛtātmabhiḥ
||23||वन्दामहे सदा देवीं सात्त्विकीं प्रकृतिं पराम् ।
सिद्धिदां कामदां कामां दुरापामकृतात्मभिः
indro'pi tāṃ samārādhya haniṣyati ripuṃ raṇe |
mohinī sā mahāmāyā mohayiṣyati dānavam
||24||इन्द्रोऽपि तां समाराध्य हनिष्यति रिपुं रणे ।
मोहिनी सा महामाया मोहयिष्यति दानवम्
mohito māyayā vṛtraḥ sukhasādhyo bhaviṣyati |
prasannāyāṃ parāmbāyāṃ sarvaṃ sādhyaṃ bhaviṣyati
||25||मोहितो मायया वृत्रः सुखसाध्यो भविष्यति ।
प्रसन्नायां पराम्बायां सर्वं साध्यं भविष्यति
nocenmanorathāvāptirna kasyāpi bhaviṣyati |
antaryāmisvarūpā sā sarvakāraṇakāraṇā
||26||नोचेन्मनोरथावाप्तिर्न कस्यापि भविष्यति ।
अन्तर्यामिस्वरूपा सा सर्वकारणकारणा
tasmāttāṃ viśvajananīṃ prakṛtiṃ paramādṛtāḥ |
bhajadhvaṃ sāttvikairbhāvaiḥ śatrunāśāya sattamāḥ
||27||तस्मात्तां विश्वजननीं प्रकृतिं परमादृताः ।
भजध्वं सात्त्विकैर्भावैः शत्रुनाशाय सत्तमाः
purā mayāpi saṃgrāmaṃ kṛtvā paramadāruṇam |
pañcavarṣasahasrāṇi nihatau madhukaiṭabhau
||28||पुरा मयापि संग्रामं कृत्वा परमदारुणम् ।
पञ्चवर्षसहस्राणि निहतौ मधुकैटभौ
stutā mayā tadātyarthaṃ prasannā prakṛtiḥ parā |
mohitau tau tadā daityau chalena ca mayā hatau
||29||स्तुता मया तदात्यर्थं प्रसन्ना प्रकृतिः परा ।
मोहितौ तौ तदा दैत्यौ छलेन च मया हतौ
vipralabdhau mahābāhū dānavau madagarvitau |
tathā kurudhvaṃ prakṛterbhajanaṃ bhāvasaṃyutāḥ
||30||विप्रलब्धौ महाबाहू दानवौ मदगर्वितौ ।
तथा कुरुध्वं प्रकृतेर्भजनं भावसंयुताः
sarvathā kāryasiddhiṃ sā kariṣyati surottamāḥ |
evaṃ te dattamatayo viṣṇunā prabhaviṣṇunā
||31||सर्वथा कार्यसिद्धिं सा करिष्यति सुरोत्तमाः ।
एवं ते दत्तमतयो विष्णुना प्रभविष्णुना
jagmuste meruśikharaṃ mandāradrumamaṇḍitam |
ekānte saṃsthitā devāḥ kṛtvā dhyānaṃ japaṃ tapaḥ
||32||जग्मुस्ते मेरुशिखरं मन्दारद्रुममण्डितम् ।
एकान्ते संस्थिता देवाः कृत्वा ध्यानं जपं तपः
tuṣṭuvurjagatāṃ dhātrīṃ sṛṣṭisaṃhārakāriṇīm |
bhaktakāmadughāmambāṃ saṃsārakleśanāśinīm
||33||तुष्टुवुर्जगतां धात्रीं सृष्टिसंहारकारिणीम् ।
भक्तकामदुघामम्बां संसारक्लेशनाशिनीम्
devā ūcuḥ
devi prasīda paripāhi surānprataptān vṛtrāsureṇa samare paripīḍitāṃśca |
dīnārtināśanapare paramārthatattve prāptāṃstvadaṅghrikamalaṃ śaraṇaṃ sadaiva
||34||देवि प्रसीद परिपाहि सुरान्प्रतप्तान् वृत्रासुरेण समरे परिपीडितांश्च ।
दीनार्तिनाशनपरे परमार्थतत्त्वे प्राप्तांस्त्वदङ्घ्रिकमलं शरणं सदैव
tvaṃ sarvaviśvajananī paripālayāsmān putrānivātipatitān ripusaṅkaṭe'smin |
mātarna te'styaviditaṃ bhuvanatraye'pi kasmādupekṣasi surānasuraprataptān
||35||त्वं सर्वविश्वजननी परिपालयास्मान् पुत्रानिवातिपतितान् रिपुसङ्कटेऽस्मिन् ।
मातर्न तेऽस्त्यविदितं भुवनत्रयेऽपि कस्मादुपेक्षसि सुरानसुरप्रतप्तान्
trailokyametadakhilaṃ vihitaṃ tvayaiva brahmā hariḥ paśupatistava vāsanotthāḥ |
kurvanti kāryamakhilaṃ svavaśā na te te bhrūbhaṅgacālanavaśādviharanti kāmam
||36||त्रैलोक्यमेतदखिलं विहितं त्वयैव ब्रह्मा हरिः पशुपतिस्तव वासनोत्थाः ।
कुर्वन्ति कार्यमखिलं स्ववशा न ते ते भ्रूभङ्गचालनवशाद्विहरन्ति कामम्
mātā sutānparibhavātparipāti dīnān rītistvayaiva racitā prakaṭāparādhān |
kasmānna pālayasi devi vināparādhā- nasmāṃstvadaṅghriśaraṇānkaruṇārasābdhe
||37||माता सुतान्परिभवात्परिपाति दीनान् रीतिस्त्वयैव रचिता प्रकटापराधान् ।
कस्मान्न पालयसि देवि विनापराधा- नस्मांस्त्वदङ्घ्रिशरणान्करुणारसाब्धे
nūnaṃ madaṅghribhajanāptapadāḥ kilaite bhaktiṃ vihāya vibhave sukhabhogalubdhāḥ |
neme kaṭākṣaviṣayā iti cenna caiṣā rītiḥ sute jananakartari cāpi dṛṣṭā
||38||नूनं मदङ्घ्रिभजनाप्तपदाः किलैते भक्तिं विहाय विभवे सुखभोगलुब्धाः ।
नेमे कटाक्षविषया इति चेन्न चैषा रीतिः सुते जननकर्तरि चापि दृष्टा
doṣo na no'tra janani pratibhāti citte yatte vihāya bhajanaṃ vibhave nimagnāḥ |
mohastvayā viracitaḥ prabhavatyasau na- stasmātsvabhāvakaruṇe dayase kathaṃ na
||39||दोषो न नोऽत्र जननि प्रतिभाति चित्ते यत्ते विहाय भजनं विभवे निमग्नाः ।
मोहस्त्वया विरचितः प्रभवत्यसौ न- स्तस्मात्स्वभावकरुणे दयसे कथं न
pūrvaṃ tvayā janani daityapatirbaliṣṭho vyāpādito mahiṣarūpadharaḥ kilājau |
asmatkṛte sakalalokabhayāvaho'sau vṛtraṃ kathaṃ na bhayadaṃ vidhunoṣi mātaḥ
||40||पूर्वं त्वया जननि दैत्यपतिर्बलिष्ठो व्यापादितो महिषरूपधरः किलाजौ ।
अस्मत्कृते सकललोकभयावहोऽसौ वृत्रं कथं न भयदं विधुनोषि मातः
śumbhastathātibalavānanujo niśumbha- stau bhrātarau tadanugā nihatā hatau ca |
vṛtraṃ tathā jahi khalaṃ prabalaṃ dayārdre mattaṃ vimohaya tathā na bhavedyathāsau
||41||शुम्भस्तथातिबलवाननुजो निशुम्भ- स्तौ भ्रातरौ तदनुगा निहता हतौ च ।
वृत्रं तथा जहि खलं प्रबलं दयार्द्रे मत्तं विमोहय तथा न भवेद्यथासौ
tvaṃ pālayādya vibudhānasureṇa mātaḥ santāpitānatitarāṃ bhayavihvalāṃśca |
nānyo'sti ko'pi bhuvaneṣu surārtihantā yaḥ kleśajālamakhilaṃ nidahetsvaśaktyā
||42||त्वं पालयाद्य विबुधानसुरेण मातः सन्तापितानतितरां भयविह्वलांश्च ।
नान्योऽस्ति कोऽपि भुवनेषु सुरार्तिहन्ता यः क्लेशजालमखिलं निदहेत्स्वशक्त्या
vṛtre dayā tava yadi prathitā tathāpi jahyenamāśu janaduḥkhakaraṃ khalaṃ ca |
pāpātsamuddhara bhavāni śaraiḥ punānā nocetprayāsyati tamo nanu duṣṭabuddhiḥ
||43||वृत्रे दया तव यदि प्रथिता तथापि जह्येनमाशु जनदुःखकरं खलं च ।
पापात्समुद्धर भवानि शरैः पुनाना नोचेत्प्रयास्यति तमो ननु दुष्टबुद्धिः
te prāpitāḥ suravanaṃ vibudhārayo ye hatvā raṇe'pi viśikhaiḥ kila pāvitāste |
trātā na kiṃ nirayapātabhayāddayārdre yacchatravo'pi na hi kiṃ vinihaṃsi vṛtram
||44||ते प्रापिताः सुरवनं विबुधारयो ये हत्वा रणेऽपि विशिखैः किल पावितास्ते ।
त्राता न किं निरयपातभयाद्दयार्द्रे यच्छत्रवोऽपि न हि किं विनिहंसि वृत्रम्
jānīmahe ripurasau tava sevako na prāyeṇa pīḍayati naḥ kila pāpabuddhiḥ |
yastāvakastviha bhavedamarānasau kiṃ tvatpādapaṅkajaratānnanu pīḍayedvā
||45||जानीमहे रिपुरसौ तव सेवको न प्रायेण पीडयति नः किल पापबुद्धिः ।
यस्तावकस्त्विह भवेदमरानसौ किं त्वत्पादपङ्कजरतान्ननु पीडयेद्वा
kurmaḥ kathaṃ janani pūjanamadya te'mba puṣpādikaṃ tava vinirmitameva yasmāt |
mantrā vayaṃ ca sakalaṃ paraśaktirūpaṃ tasmādbhavāni caraṇe praṇatāḥ sma nūnam
||46||कुर्मः कथं जननि पूजनमद्य तेऽम्ब पुष्पादिकं तव विनिर्मितमेव यस्मात् ।
मन्त्रा वयं च सकलं परशक्तिरूपं तस्माद्भवानि चरणे प्रणताः स्म नूनम्
dhanyāsta eva manujā hi bhajanti bhaktyā pādāmbujaṃ tava bhavābdhijaleṣu potam |
yaṃ yogino'pi manasā satataṃ smaranti mokṣārthino vigatarāgavikāramohāḥ
||47||धन्यास्त एव मनुजा हि भजन्ति भक्त्या पादाम्बुजं तव भवाब्धिजलेषु पोतम् ।
यं योगिनोऽपि मनसा सततं स्मरन्ति मोक्षार्थिनो विगतरागविकारमोहाः
ye yājñikāḥ sakalavedavido'pi nūnaṃ tvāṃ saṃsmaranti satataṃ kila homakāle |
svāhāṃ tu tṛptijananīmamareśvarāṇāṃ bhūyaḥ svadhāṃ pitṛgaṇasya ca tṛptihetum
||48||ये याज्ञिकाः सकलवेदविदोऽपि नूनं त्वां संस्मरन्ति सततं किल होमकाले ।
स्वाहां तु तृप्तिजननीममरेश्वराणां भूयः स्वधां पितृगणस्य च तृप्तिहेतुम्
medhāsi kāntirasi śāntirapi prasiddhā buddhistvameva viśadārthakarī narāṇām |
sarvaṃ tvameva vibhavaṃ bhuvanatraye'smi- nkṛtvā dadāsi bhajatāṃ kṛpayā sadaiva
||49||मेधासि कान्तिरसि शान्तिरपि प्रसिद्धा बुद्धिस्त्वमेव विशदार्थकरी नराणाम् ।
सर्वं त्वमेव विभवं भुवनत्रयेऽस्मि- न्कृत्वा ददासि भजतां कृपया सदैव
vyāsa uvāca
evaṃ stutā surairdevī pratyakṣā sābhavattadā |
cārurūpadharā tanvī sarvābharaṇabhūṣitā
||50||एवं स्तुता सुरैर्देवी प्रत्यक्षा साभवत्तदा ।
चारुरूपधरा तन्वी सर्वाभरणभूषिता
pāśāṃkuśavarābhītilasadbāhucatuṣṭayā |
raṇatkiṅkiṇikājālarasanābaddhasatkaṭiḥ
||51||पाशांकुशवराभीतिलसद्बाहुचतुष्टया ।
रणत्किङ्किणिकाजालरसनाबद्धसत्कटिः
kalakaṇṭhīravā kāntā kvaṇatkaṅkaṇanūpurā |
candrakhaṇḍasamābaddharatnamaulivirājitā
||52||कलकण्ठीरवा कान्ता क्वणत्कङ्कणनूपुरा ।
चन्द्रखण्डसमाबद्धरत्नमौलिविराजिता
mandasmitāravindāsyā netratrayavibhūṣitā |
pārijātaprasūnācchanālavarṇasamaprabhā
||53||मन्दस्मितारविन्दास्या नेत्रत्रयविभूषिता ।
पारिजातप्रसूनाच्छनालवर्णसमप्रभा
raktāmbaraparīdhānā raktacandanacarcitā |
prasādasumukhī devī karuṇārasasāgarā
||54||रक्ताम्बरपरीधाना रक्तचन्दनचर्चिता ।
प्रसादसुमुखी देवी करुणारससागरा
sarvaśṛṅgāraveṣāḍhyā sarvadvaitāraṇiḥ parā |
sarvajñā sarvakartrī ca sarvādhiṣṭhānarūpiṇī
||55||सर्वशृङ्गारवेषाढ्या सर्वद्वैतारणिः परा ।
सर्वज्ञा सर्वकर्त्री च सर्वाधिष्ठानरूपिणी
sarvavedāntasaṃsiddhā saccidānandarūpiṇī |
praṇemustāṃ samālokya surā devīṃ puraḥsthitām
||56||सर्ववेदान्तसंसिद्धा सच्चिदानन्दरूपिणी ।
प्रणेमुस्तां समालोक्य सुरा देवीं पुरःस्थिताम्
tānāha praṇatānambā kiṃ vaḥ kāryaṃ bruvantu mām |
devā ūcuḥ |
mohayainaṃ ripuṃ vṛtraṃ devānāmatiduḥkhadam
||57||तानाह प्रणतानम्बा किं वः कार्यं ब्रुवन्तु माम् ।
देवा ऊचुः ।
मोहयैनं रिपुं वृत्रं देवानामतिदुःखदम्
yathā viśvasate devāṃstathā kuru vimohitam |
āyudhe ca balaṃ dehi hataḥ syādyena vā ripuḥ
||58||यथा विश्वसते देवांस्तथा कुरु विमोहितम् ।
आयुधे च बलं देहि हतः स्याद्येन वा रिपुः
vyāsa uvāca
tathetyuktvā bhagavatī tatraivāntaradhīyata |
svāni svāni niketāni jagmurdevā mudānvitāḥ
||59||तथेत्युक्त्वा भगवती तत्रैवान्तरधीयत ।
स्वानि स्वानि निकेतानि जग्मुर्देवा मुदान्विताः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe devīsamārādhanāya devakṛtastutivarṇanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ || 5 ||