chadmenendreṇa phenadvārā parāśaktismaraṇapūrvakaṃ vṛtrahananavarṇanam
vyāsa uvāca
evaṃ prāptavarā devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ |
(jagmuḥ sarve ca sammantrya vṛtrasyāśramamuttamam |
) dadṛśustatra taṃ vṛtraṃ jvalantamiva tejasā
||1||एवं प्राप्तवरा देवा ऋषयश्च तपोधनाः ।
(जग्मुः सर्वे च सम्मन्त्र्य वृत्रस्याश्रममुत्तमम् ।
) ददृशुस्तत्र तं वृत्रं ज्वलन्तमिव तेजसा
dhakṣyantamiva lokāṃstrīngrasantamiva cāmarān |
ṛṣayo'tha tato'bhyetya vṛtramūcuḥ priyaṃ vacaḥ
||2||धक्ष्यन्तमिव लोकांस्त्रीन्ग्रसन्तमिव चामरान् ।
ऋषयोऽथ ततोऽभ्येत्य वृत्रमूचुः प्रियं वचः
devakāryārthasiddhyarthaṃ sāmayuktaṃ rasātmakam |
ṛṣaya ūcuḥ |
vṛtra vṛtra mahābhāga sarvalokabhayaṅkara
||3||देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं सामयुक्तं रसात्मकम् ।
ऋषय ऊचुः ।
वृत्र वृत्र महाभाग सर्वलोकभयङ्कर
vyāptaṃ tvayaitatsakalaṃ brahmāṇḍamakhilaṃ kila |
śakreṇa tava vairaṃ yattattu saukhyavighātakam
||4||व्याप्तं त्वयैतत्सकलं ब्रह्माण्डमखिलं किल ।
शक्रेण तव वैरं यत्तत्तु सौख्यविघातकम्
yuvayorduḥkhadaṃ kāmaṃ cintāvṛddhikaraṃ param |
na tvaṃ svapiṣi santuṣṭo na cāpi maghavā tathā
||5||युवयोर्दुःखदं कामं चिन्तावृद्धिकरं परम् ।
न त्वं स्वपिषि सन्तुष्टो न चापि मघवा तथा
sukhaṃ svapiti cintārto dvayoryadvairijaṃ bhayam |
yuvayoryudhyatoḥ kālo vyatītastu mahāniha
||6||सुखं स्वपिति चिन्तार्तो द्वयोर्यद्वैरिजं भयम् ।
युवयोर्युध्यतोः कालो व्यतीतस्तु महानिह
pīḍyante ca prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥ |
saṃsāre'tra sukhaṃ grāhyaṃ duḥkhaṃ heyamiti sthitiḥ
||7||पीड्यन्ते च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानवाः ।
संसारेऽत्र सुखं ग्राह्यं दुःखं हेयमिति स्थितिः
na sukhaṃ kṛtavairasya bhavatīti vinirṇayaḥ |
saṃgrāmarasikāḥ śūrāḥ praśaṃsanti na paṇḍitāḥ
||8||न सुखं कृतवैरस्य भवतीति विनिर्णयः ।
संग्रामरसिकाः शूराः प्रशंसन्ति न पण्डिताः
yuddhaṃ śṛṅgāracaturā indriyārthavighātakam |
puṣpairapi na yoddhavyaṃ kiṃ punarniśitaiḥ śaraiḥ
||9||युद्धं शृङ्गारचतुरा इन्द्रियार्थविघातकम् ।
पुष्पैरपि न योद्धव्यं किं पुनर्निशितैः शरैः
yuddhe vijayasandeho niścayaṃ bāṇatāḍanam |
daivādhīnamidaṃ viśvaṃ tathā jayaparājayau
||10||युद्धे विजयसन्देहो निश्चयं बाणताडनम् ।
दैवाधीनमिदं विश्वं तथा जयपराजयौ
daivādhīnāviti jñātvā na yoddhavyaṃ kadācana |
kāle'tha bhojanaṃ snānaṃ śayyāyāṃ śayanaṃ tathā
||11||दैवाधीनाविति ज्ञात्वा न योद्धव्यं कदाचन ।
कालेऽथ भोजनं स्नानं शय्यायां शयनं तथा
paricaryāparā bhāryā saṃsāre sukhasādhanam |
kiṃ sukhaṃ yudhyataḥ saṃkhye bāṇavṛṣṭibhayaṅkare
||12||परिचर्यापरा भार्या संसारे सुखसाधनम् ।
किं सुखं युध्यतः संख्ये बाणवृष्टिभयङ्करे
khaḍgapātātiraudre ca tathārātisukhaprade |
saṃgrāme maraṇātsvargasukhaprāptiriti sphuṭam
||13||खड्गपातातिरौद्रे च तथारातिसुखप्रदे ।
संग्रामे मरणात्स्वर्गसुखप्राप्तिरिति स्फुटम्
pralobhanaparaṃ vākyaṃ nodanārthaṃ nirarthakam |
chittvā dehaṃ vyathāṃ prāpya śṛgālakaraṭādibhiḥ
||14||प्रलोभनपरं वाक्यं नोदनार्थं निरर्थकम् ।
छित्त्वा देहं व्यथां प्राप्य शृगालकरटादिभिः
paścātsvargasukhāvāptiṃ ko vā vāñchati mandadhīḥ |
sakhyaṃ bhavatu te vṛtra śakreṇa saha nityadā
||15||पश्चात्स्वर्गसुखावाप्तिं को वा वाञ्छति मन्दधीः ।
सख्यं भवतु ते वृत्र शक्रेण सह नित्यदा
avāpsyasi sukhaṃ tvaṃ ca śakraścāpi nirantaram |
vayaṃ ca tāpasāḥ sarve gandharvāśca nijāśrame
||16||अवाप्स्यसि सुखं त्वं च शक्रश्चापि निरन्तरम् ।
वयं च तापसाः सर्वे गन्धर्वाश्च निजाश्रमे
sukhavāsaṃ gamiṣyāmaḥ śānte vaire'dhunaiva vām |
saṃgrāme yuvayordhīra vartamāne divāniśam
||17||सुखवासं गमिष्यामः शान्ते वैरेऽधुनैव वाम् ।
संग्रामे युवयोर्धीर वर्तमाने दिवानिशम्
pīḍyante munayaḥ sarve gandharvāḥ kinnarā narāḥ |
sarveṣāṃ śāntikāmānāṃ sakhyamicchāmahe vayam
||18||पीड्यन्ते मुनयः सर्वे गन्धर्वाः किन्नरा नराः ।
सर्वेषां शान्तिकामानां सख्यमिच्छामहे वयम्
munayastvaṃ ca śakraśca prāpnuvantu sukhaṃ kila |
madhyasthāśca vayaṃ vṛtra yuvayoḥ sakhyakāraṇe
||19||मुनयस्त्वं च शक्रश्च प्राप्नुवन्तु सुखं किल ।
मध्यस्थाश्च वयं वृत्र युवयोः सख्यकारणे
śapathaṃ kārayitvātra yojayāmo mithaḥ priyam |
śakrastu śapathānkṛtvā yathoktāṃśca tavāgrataḥ
||20||शपथं कारयित्वात्र योजयामो मिथः प्रियम् ।
शक्रस्तु शपथान्कृत्वा यथोक्तांश्च तवाग्रतः
cittaṃ te prītisaṃyuktaṃ kariṣyati tu sāmpratam |
satyādhārā dharā nūnaṃ satyena ca divākaraḥ
||21||चित्तं ते प्रीतिसंयुक्तं करिष्यति तु साम्प्रतम् ।
सत्याधारा धरा नूनं सत्येन च दिवाकरः
tapatyayaṃ yathākālaṃ vāyuḥ satyena vātyatha |
udanvānapi maryādāṃ satyenaiva na muñcati
||22||तपत्ययं यथाकालं वायुः सत्येन वात्यथ ।
उदन्वानपि मर्यादां सत्येनैव न मुञ्चति
tasmātsatyena sakhyaṃ vā bhavatvadya yathāsukham |
ekatra śayanaṃ krīḍā jalakeliṃ sukhāsanam
||23||तस्मात्सत्येन सख्यं वा भवत्वद्य यथासुखम् ।
एकत्र शयनं क्रीडा जलकेलिं सुखासनम्
yuvābhyāṃ sarvathā kāryaṃ kartavyaṃ sakhyametya ca |
vyāsa uvāca |
maharṣivacanaṃ śrutvā tānuvāca mahāmatiḥ
||24||युवाभ्यां सर्वथा कार्यं कर्तव्यं सख्यमेत्य च ।
व्यास उवाच ।
महर्षिवचनं श्रुत्वा तानुवाच महामतिः
avaśyaṃ bhagavanto me mānanīyāstapasvinaḥ |
bhavanto munayaḥ kvāpi na mithyāvādino bhṛśam
||25||अवश्यं भगवन्तो मे माननीयास्तपस्विनः ।
भवन्तो मुनयः क्वापि न मिथ्यावादिनो भृशम्
sadācārāḥ suśāntāśca na viduśchalakāraṇam |
kṛtavaire śaṭhe stabdhe kāmuke ca gatatviṣi
||26||सदाचाराः सुशान्ताश्च न विदुश्छलकारणम् ।
कृतवैरे शठे स्तब्धे कामुके च गतत्विषि
nirlajje naiva kartavyaṃ sakhyaṃ matimatā sadā |
nirlajjo'yaṃ durācāro brahmahā lampaṭaḥ śaṭhaḥ
||27||निर्लज्जे नैव कर्तव्यं सख्यं मतिमता सदा ।
निर्लज्जोऽयं दुराचारो ब्रह्महा लम्पटः शठः
na viśvāsastu kartavyaḥ sarvathaivedṛśe jane |
bhavanto nipuṇāḥ sarve na drohamatayaḥ sadā
||28||न विश्वासस्तु कर्तव्यः सर्वथैवेदृशे जने ।
भवन्तो निपुणाः सर्वे न द्रोहमतयः सदा
anabhijñāstu śāntatvāccittānāmativādinām |
munaya ūcuḥ |
jantuḥ kṛtasya bhoktā vai śubhasya tvaśubhasya ca
||29||अनभिज्ञास्तु शान्तत्वाच्चित्तानामतिवादिनाम् ।
मुनय ऊचुः ।
जन्तुः कृतस्य भोक्ता वै शुभस्य त्वशुभस्य च
drohaṃ kṛtvā kutaḥ śāntimāpnuyānnaṣṭacetanaḥ |
viśvāsaghātakartāro narakaṃ yānti niścayam
||30||द्रोहं कृत्वा कुतः शान्तिमाप्नुयान्नष्टचेतनः ।
विश्वासघातकर्तारो नरकं यान्ति निश्चयम्
duḥkhaṃ ca samavāpnoti nūnaṃ viśvāsaghātakaḥ |
niṣkṛtirbrahmahantṝṇāṃ surāpānāṃ ca niṣkṛtiḥ
||31||दुःखं च समवाप्नोति नूनं विश्वासघातकः ।
निष्कृतिर्ब्रह्महन्तॄणां सुरापानां च निष्कृतिः
viśvāsaghātināṃ naiva mitradrohakṛtāmapi |
samayaṃ brūhi sarvajña yathā te cetasi dhruvam
||32||विश्वासघातिनां नैव मित्रद्रोहकृतामपि ।
समयं ब्रूहि सर्वज्ञ यथा ते चेतसि ध्रुवम्
tenaiva samayenādya sandhiḥ syādubhayoḥ kila |
vṛtra uvāca |
na śuṣkeṇa na cārdreṇa nāśmanā na ca dāruṇā
||33||तेनैव समयेनाद्य सन्धिः स्यादुभयोः किल ।
वृत्र उवाच ।
न शुष्केण न चार्द्रेण नाश्मना न च दारुणा
na vajreṇa mahābhāga na divā niśi naiva ca |
vadhyo bhaveyaṃ viprendrāḥ śakrasya saha daivataiḥ
||34||न वज्रेण महाभाग न दिवा निशि नैव च ।
वध्यो भवेयं विप्रेन्द्राः शक्रस्य सह दैवतैः
evaṃ me rocate sandhiḥ śakreṇa saha nānyathā |
vyāsa uvāca |
ṛṣayastaṃ tadā prāhurbāḍhamityeva cādṛtāḥ
||35||एवं मे रोचते सन्धिः शक्रेण सह नान्यथा ।
व्यास उवाच ।
ऋषयस्तं तदा प्राहुर्बाढमित्येव चादृताः
samayaṃ śrāvayāmāsustatrānīya sureśvaram |
indro'pi śapathāṃstatra cakāra vigatajvaraḥ
||36||समयं श्रावयामासुस्तत्रानीय सुरेश्वरम् ।
इन्द्रोऽपि शपथांस्तत्र चकार विगतज्वरः
sākṣiṇaṃ pāvakaṃ kṛtvā munīnāṃ sannidhau kila |
vṛtrastu vacanaistasya viśvāsamagamattadā
||37||साक्षिणं पावकं कृत्वा मुनीनां सन्निधौ किल ।
वृत्रस्तु वचनैस्तस्य विश्वासमगमत्तदा
babhūva mitravacchakre sahacaryāparāyaṇaḥ |
kadācinnandane cobhau kadācidgandhamādane
||38||बभूव मित्रवच्छक्रे सहचर्यापरायणः ।
कदाचिन्नन्दने चोभौ कदाचिद्गन्धमादने
kadācidudadhestīre modamānau viceratuḥ |
evaṃ kṛte ca sandhāne vṛtraḥ pramudito'bhavat
||39||कदाचिदुदधेस्तीरे मोदमानौ विचेरतुः ।
एवं कृते च सन्धाने वृत्रः प्रमुदितोऽभवत्
śakro'pi vadhakāmastu tadupāyānacintayat |
randhrānveṣī samudvignastadāsīnmaghavā bhṛśam
||40||शक्रोऽपि वधकामस्तु तदुपायानचिन्तयत् ।
रन्ध्रान्वेषी समुद्विग्नस्तदासीन्मघवा भृशम्
evaṃ cintayatastasya kālaḥ samabhivartata |
viśvāsaṃ paramaṃ prāpa vṛtraḥ śakre'tidāruṇe
||41||एवं चिन्तयतस्तस्य कालः समभिवर्तत ।
विश्वासं परमं प्राप वृत्रः शक्रेऽतिदारुणे
evaṃ katicidabdāni gatāni samaye kṛte |
vṛtrasya maraṇopāyānmanasīndro'pyacintayat
||42||एवं कतिचिदब्दानि गतानि समये कृते ।
वृत्रस्य मरणोपायान्मनसीन्द्रोऽप्यचिन्तयत्
tvaṣṭaikadā sutaṃ prāha viśvastaṃ pākaśāsane |
putra vṛtra mahābhāga śṛṇu me vacanaṃ hitam
||43||त्वष्टैकदा सुतं प्राह विश्वस्तं पाकशासने ।
पुत्र वृत्र महाभाग शृणु मे वचनं हितम्
na viśvāsastu kartavyaḥ kṛtavaire kathañcana |
maghavā kṛtavairaste sadāsūyāparaḥ paraiḥ
||44||न विश्वासस्तु कर्तव्यः कृतवैरे कथञ्चन ।
मघवा कृतवैरस्ते सदासूयापरः परैः
lobhānmatto dveṣarataḥ paraduḥkhotsavānvitaḥ |
paradāralampaṭaḥ sa pāpabuddhiḥ pratārakaḥ
||45||लोभान्मत्तो द्वेषरतः परदुःखोत्सवान्वितः ।
परदारलम्पटः स पापबुद्धिः प्रतारकः
randhrānveṣī drohaparo māyāvī madagarvitaḥ |
yaḥ praviśyodare māturgarbhacchedaṃ cakāra ha
||46||रन्ध्रान्वेषी द्रोहपरो मायावी मदगर्वितः ।
यः प्रविश्योदरे मातुर्गर्भच्छेदं चकार ह
saptakṛtvaḥ saptakṛtvaḥ krandamānamanāturaḥ |
tasmātputra na kartavyo viśvāsastu kathañcana
||47||सप्तकृत्वः सप्तकृत्वः क्रन्दमानमनातुरः ।
तस्मात्पुत्र न कर्तव्यो विश्वासस्तु कथञ्चन
kṛtapāpasya kā lajjā punaḥ putra prakurvataḥ |
vyāsa uvāca |
evaṃ prabodhitaḥ pitrā vacanairhetusaṃyutaiḥ
||48||कृतपापस्य का लज्जा पुनः पुत्र प्रकुर्वतः ।
व्यास उवाच ।
एवं प्रबोधितः पित्रा वचनैर्हेतुसंयुतैः
na bubodha tadā vṛtra āsannamaraṇaḥ kila |
sa kadācitsamudrānte tamapaśyanmahāsuram
||49||न बुबोध तदा वृत्र आसन्नमरणः किल ।
स कदाचित्समुद्रान्ते तमपश्यन्महासुरम्
sandhyākāla upāvṛtte muhūrte'tīva dāruṇe |
tataḥ sañcintya maghavā varadānaṃ mahātmanām
||50||सन्ध्याकाल उपावृत्ते मुहूर्तेऽतीव दारुणे ।
ततः सञ्चिन्त्य मघवा वरदानं महात्मनाम्
sandhyeyaṃ vartate raudrā na rātrirdivaso na ca |
hantavyo'yaṃ mayā cādya balenaiva na saṃśayaḥ
||51||सन्ध्येयं वर्तते रौद्रा न रात्रिर्दिवसो न च ।
हन्तव्योऽयं मया चाद्य बलेनैव न संशयः
ekākī vijane cātra samprāptaḥ samayocitaḥ |
evaṃ vicārya manasā sasmāra harimavyayam
||52||एकाकी विजने चात्र सम्प्राप्तः समयोचितः ।
एवं विचार्य मनसा सस्मार हरिमव्ययम्
tatrājagāma bhagavānadṛśyaḥ puruṣottamaḥ |
vajramadhye praviśyāsau saṃsthito bhagavānhariḥ
||53||तत्राजगाम भगवानदृश्यः पुरुषोत्तमः ।
वज्रमध्ये प्रविश्यासौ संस्थितो भगवान्हरिः
indro buddhiṃ cakārāśu tadā vṛtravadhaṃ prati |
iti sañcintya manasā kathaṃ hanyāṃ ripuṃ raṇe
||54||इन्द्रो बुद्धिं चकाराशु तदा वृत्रवधं प्रति ।
इति सञ्चिन्त्य मनसा कथं हन्यां रिपुं रणे
ajeyaṃ sarvathā sarvadevaiśca dānavaistathā |
yadi vṛtraṃ na hanmyadya vañcayitvā mahābalam
||55||अजेयं सर्वथा सर्वदेवैश्च दानवैस्तथा ।
यदि वृत्रं न हन्म्यद्य वञ्चयित्वा महाबलम्
na śreyo mama nūnaṃ syātsarvathā ripurakṣaṇāt |
apāṃ phenaṃ tadāpaśyatsamudre parvatopamam
||56||न श्रेयो मम नूनं स्यात्सर्वथा रिपुरक्षणात् ।
अपां फेनं तदापश्यत्समुद्रे पर्वतोपमम्
nāyaṃ śuṣko na cārdro'yaṃ na ca śastramidaṃ tathā |
apāṃ phenaṃ tadā śakro jagrāha kila līlayā
||57||नायं शुष्को न चार्द्रोऽयं न च शस्त्रमिदं तथा ।
अपां फेनं तदा शक्रो जग्राह किल लीलया
parāṃ śaktiṃ ca sasmāra bhaktyā paramayā yutaḥ |
smṛtamātrā tadā devī svāṃśaṃ phene nyadhāpayat
||58||परां शक्तिं च सस्मार भक्त्या परमया युतः ।
स्मृतमात्रा तदा देवी स्वांशं फेने न्यधापयत्
vajraṃ tadāvṛtaṃ tatra cakāra harisaṃyutam |
phenāvṛtaṃ paviṃ tatra śakraścikṣepa taṃ prati
||59||वज्रं तदावृतं तत्र चकार हरिसंयुतम् ।
फेनावृतं पविं तत्र शक्रश्चिक्षेप तं प्रति
sahasā nipapātāśu vajrāhata ivācalaḥ |
vāsavastu prahṛṣṭātmā babhūva nihate tadā
||60||सहसा निपपाताशु वज्राहत इवाचलः ।
वासवस्तु प्रहृष्टात्मा बभूव निहते तदा
ṛṣayaśca mahendraṃ tamastuvanvividhaiḥ stavaiḥ |
hataśatruḥ prahṛṣṭātmā vāsavaḥ saha daivataiḥ
||61||ऋषयश्च महेन्द्रं तमस्तुवन्विविधैः स्तवैः ।
हतशत्रुः प्रहृष्टात्मा वासवः सह दैवतैः
devīṃ sampūjayāmāsa yatprasādāddhato ripuḥ |
prasādayāmāsa tadā stotrairnānāvidhairapi
||62||देवीं सम्पूजयामास यत्प्रसादाद्धतो रिपुः ।
प्रसादयामास तदा स्तोत्रैर्नानाविधैरपि
devodyāne parāśakteḥ prāsādamakaroddhariḥ |
padmarāgamayīṃ mūrtiṃ sthāpayāmāsa vāsavaḥ
||63||देवोद्याने पराशक्तेः प्रासादमकरोद्धरिः ।
पद्मरागमयीं मूर्तिं स्थापयामास वासवः
trikālaṃ mahatīṃ pūjāṃ cakruḥ sarve'pi nirjarāḥ |
tadāprabhṛti devānāṃ śrīdevī kuladaivatam
||64||त्रिकालं महतीं पूजां चक्रुः सर्वेऽपि निर्जराः ।
तदाप्रभृति देवानां श्रीदेवी कुलदैवतम्
viṣṇuṃ tribhuvanaśreṣṭhaṃ pūjayāmāsa vāsavaḥ |
tato hate mahāvīrye vṛtre devabhayaṅkare
||65||विष्णुं त्रिभुवनश्रेष्ठं पूजयामास वासवः ।
ततो हते महावीर्ये वृत्रे देवभयङ्करे
pravavau ca śivo vāyurjahṛṣurdevatāstathā |
hate tasminsagandharvā yakṣarākṣasakinnarāḥ
||66||प्रववौ च शिवो वायुर्जहृषुर्देवतास्तथा ।
हते तस्मिन्सगन्धर्वा यक्षराक्षसकिन्नराः
itthaṃ vṛtraḥ parāśaktipraveśayutaphenataḥ |
tayā kṛtavimohācca śakreṇa sahasā hataḥ
||67||इत्थं वृत्रः पराशक्तिप्रवेशयुतफेनतः ।
तया कृतविमोहाच्च शक्रेण सहसा हतः
tato vṛtranihantrīti devī lokeṣu gīyate |
śakreṇa nihatatvācca śakreṇa hata ucyate
||68||ततो वृत्रनिहन्त्रीति देवी लोकेषु गीयते ।
शक्रेण निहतत्वाच्च शक्रेण हत उच्यते
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryā saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe chadmenendreṇa phenadvārā parāśaktismaraṇamūrvakaṃ vṛtrahananavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ || 6 ||