bhagavatīmāhātmyavarṇanam
vyāsa uvāca
niśāmaya mahārāja bravīmi viśadākṣaram |
māhātmyaṃ khalu māyāyā nāradāttu mayā śrutam
||1||निशामय महाराज ब्रवीमि विशदाक्षरम् ।
माहात्म्यं खलु मायाया नारदात्तु मया श्रुतम्
mayā punarmuniḥ pṛṣṭo nāradaḥ sarvavittamaḥ |
śrutvā kathāṃ munestasya nārīdehasamudbhavām
||2||मया पुनर्मुनिः पृष्टो नारदः सर्ववित्तमः ।
श्रुत्वा कथां मुनेस्तस्य नारीदेहसमुद्भवाम्
brūhi nārada paścātkiṃ kathitaṃ hariṇā tadā |
kva gataśca jagannātho bhavatā saha mādhavaḥ
||3||ब्रूहि नारद पश्चात्किं कथितं हरिणा तदा ।
क्व गतश्च जगन्नाथो भवता सह माधवः
nārada uvāca
ityuktvā bhagavāṃstasmiṃstaḍāge'timanohare |
āruhya garuḍaṃ gantuṃ vaikuṇṭhe ca mano dadhe
||4||इत्युक्त्वा भगवांस्तस्मिंस्तडागेऽतिमनोहरे ।
आरुह्य गरुडं गन्तुं वैकुण्ठे च मनो दधे
māmuvāca ramākānto yatheṣṭaṃ gaccha nārada |
ehi vā mama lokaṃ tvaṃ yathāruci tathā kuru
||5||मामुवाच रमाकान्तो यथेष्टं गच्छ नारद ।
एहि वा मम लोकं त्वं यथारुचि तथा कुरु
brahmalokaṃ gataścāhamāpṛcchya madhusūdanam |
bhagavānapi deveśastatkṣaṇādgaruḍāsanaḥ
||6||ब्रह्मलोकं गतश्चाहमापृच्छ्य मधुसूदनम् ।
भगवानपि देवेशस्तत्क्षणाद्गरुडासनः
vaikuṇṭhamagamattūrṇaṃ māmādiśya yathāsukham |
tato'haṃ pitṛsadanaṃ gato yāte janārdane
||7||वैकुण्ठमगमत्तूर्णं मामादिश्य यथासुखम् ।
ततोऽहं पितृसदनं गतो याते जनार्दने
cintayansakalaṃ duḥkhaṃ sukhaṃ ca paramādbhutam |
gatvā praṇamya pitaraṃ sthito yāvatpuraḥ pituḥ
||8||चिन्तयन्सकलं दुःखं सुखं च परमाद्भुतम् ।
गत्वा प्रणम्य पितरं स्थितो यावत्पुरः पितुः
tāvatpṛṣṭo mune pitrā vīkṣya cintāturaṃ tu mām |
brahyovāca |
kva gato'si mahābhāga kasmāccintāturaḥ suta
||9||तावत्पृष्टो मुने पित्रा वीक्ष्य चिन्तातुरं तु माम् ।
ब्रह्योवाच ।
क्व गतोऽसि महाभाग कस्माच्चिन्तातुरः सुत
svasthaṃ naivādya paśyāmi manaste munisattama |
kenāpi vañcito'si tvaṃ dṛṣṭaṃ vā kiñcidadbhutam
||10||स्वस्थं नैवाद्य पश्यामि मनस्ते मुनिसत्तम ।
केनापि वञ्चितोऽसि त्वं दृष्टं वा किञ्चिदद्भुतम्
viṣaṇṇaṃ gatavijñānaṃ paśyāmi tvāṃ kathaṃ suta |
nārada uvāca |
iti pṛṣṭastadā pitrā bṛsyāṃ samupaveśya ca
||11||विषण्णं गतविज्ञानं पश्यामि त्वां कथं सुत ।
नारद उवाच ।
इति पृष्टस्तदा पित्रा बृस्यां समुपवेश्य च
tamabravaṃ svavṛttāntaṃ māyābalasamudbhavam |
vañcito'haṃ pitaḥ kāmaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā
||12||तमब्रवं स्ववृत्तान्तं मायाबलसमुद्भवम् ।
वञ्चितोऽहं पितः कामं विष्णुना प्रभविष्णुना
strībhāvaṃ gamitaḥ kāmaṃ varṣāṇi subahūnyapi |
anubhūtaṃ mahadduḥkhaṃ putraśokasamudbhavam
||13||स्त्रीभावं गमितः कामं वर्षाणि सुबहून्यपि ।
अनुभूतं महद्दुःखं पुत्रशोकसमुद्भवम्
prabodhito'haṃ tenaiva mṛduvākyāmṛtena ca |
punaḥ sarovare snātvā jāto'haṃ nāradaḥ pumān
||14||प्रबोधितोऽहं तेनैव मृदुवाक्यामृतेन च ।
पुनः सरोवरे स्नात्वा जातोऽहं नारदः पुमान्
kimetatkāraṇaṃ brahman yanmohamagamaṃ tadā |
vismṛtaṃ pūrvavijñānaṃ tanmayastarasā kṛtaḥ
||15||किमेतत्कारणं ब्रह्मन् यन्मोहमगमं तदा ।
विस्मृतं पूर्वविज्ञानं तन्मयस्तरसा कृतः
etanmāyābalaṃ brahmanna jāne'haṃ duratyayam |
jñānahānikaraṃ jātaṃ mūlaṃ mohasya visphuṭam
||16||एतन्मायाबलं ब्रह्मन्न जानेऽहं दुरत्ययम् ।
ज्ञानहानिकरं जातं मूलं मोहस्य विस्फुटम्
anubhūtaṃ mayā samyagjñātaṃ sarvaṃ śubhāśubham |
kathaṃ tvaṃ jitavāṃstāta tamupāyaṃ vadasva me
||17||अनुभूतं मया सम्यग्ज्ञातं सर्वं शुभाशुभम् ।
कथं त्वं जितवांस्तात तमुपायं वदस्व मे
nārada uvāca
vijñapto'sau mayā dhātā prītipūrvamataḥ param |
māmuvāca smitaṃ kṛtvā pitā me vāsavīsuta
||18||विज्ञप्तोऽसौ मया धाता प्रीतिपूर्वमतः परम् ।
मामुवाच स्मितं कृत्वा पिता मे वासवीसुत
brahmovāca
durjayaiṣā suraiḥ sarvairmunibhiśca mahātmabhiḥ |
tāpasairjñānayuktaiśca yogibhiḥ pavanāśanaiḥ
||19||दुर्जयैषा सुरैः सर्वैर्मुनिभिश्च महात्मभिः ।
तापसैर्ज्ञानयुक्तैश्च योगिभिः पवनाशनैः
nāhaṃ tāṃ sarvathā jñātuṃ śakto māyāṃ mahābalām |
viṣṇurjñātuṃ na śaktaśca tathā śambhurumāpatiḥ
||20||नाहं तां सर्वथा ज्ञातुं शक्तो मायां महाबलाम् ।
विष्णुर्ज्ञातुं न शक्तश्च तथा शम्भुरुमापतिः
durjñeyā sā mahāmāyā sṛṣṭisthityantakāriṇī |
kālakarmasvabhāvādyairnimittakāraṇairvṛtā
||21||दुर्ज्ञेया सा महामाया सृष्टिस्थित्यन्तकारिणी ।
कालकर्मस्वभावाद्यैर्निमित्तकारणैर्वृता
śokaṃ mā kuru medhāviṃstatra māyāmahābale |
na caiva vismayaḥ kāryo vayaṃ sarve vimohitāḥ
||22||शोकं मा कुरु मेधाविंस्तत्र मायामहाबले ।
न चैव विस्मयः कार्यो वयं सर्वे विमोहिताः
nārada uvāca
pitretyuktastadā vyāsa tamāpṛcchya gatasmayaḥ |
āgato'smyatra paśyanvai tīrthāni ca varāṇi ca
||23||पित्रेत्युक्तस्तदा व्यास तमापृच्छ्य गतस्मयः ।
आगतोऽस्म्यत्र पश्यन्वै तीर्थानि च वराणि च
tasmāttvamapi santyajya mohaṃ kauravanāśajam |
kālakṣayaṃ sukhāsīnaḥ sthāne'smin kuru sattama
||24||तस्मात्त्वमपि सन्त्यज्य मोहं कौरवनाशजम् ।
कालक्षयं सुखासीनः स्थानेऽस्मिन् कुरु सत्तम
avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham |
niścayaṃ hṛdaye kṛtvā vicarasva yathāsukham
||25||अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् ।
निश्चयं हृदये कृत्वा विचरस्व यथासुखम्
vyāsa uvāca
ityuktvā nārado rājan gato māṃ pratibodhya ca |
ahaṃ taccintayanvākyaṃ yaduktaṃ muninā tadā
||26||इत्युक्त्वा नारदो राजन् गतो मां प्रतिबोध्य च ।
अहं तच्चिन्तयन्वाक्यं यदुक्तं मुनिना तदा
sthitaḥ sarasvatītīre kalpe sārasvate vare |
kālātivāhanāyaitatkṛtaṃ bhāgavataṃ mayā
||27||स्थितः सरस्वतीतीरे कल्पे सारस्वते वरे ।
कालातिवाहनायैतत्कृतं भागवतं मया
purāṇamuttamaṃ bhūpa sarvasaṃśayanāśanam |
nānākhyānasamāyuktaṃ vedaprāmāṇyasaṃśritam
||28||पुराणमुत्तमं भूप सर्वसंशयनाशनम् ।
नानाख्यानसमायुक्तं वेदप्रामाण्यसंश्रितम्
sandeho'tra na kartavyaḥ sarvathā nṛpasattama |
yathendrajālikaḥ kaścitpāñcālīṃ dāravīṃ kare
||29||सन्देहोऽत्र न कर्तव्यः सर्वथा नृपसत्तम ।
यथेन्द्रजालिकः कश्चित्पाञ्चालीं दारवीं करे
kṛtvā nartayate kāmaṃ svecchayā vaśavartinīm |
tathā nartayate māyā jagatsthāvarajaṅgamam
||30||कृत्वा नर्तयते कामं स्वेच्छया वशवर्तिनीम् ।
तथा नर्तयते माया जगत्स्थावरजङ्गमम्
brahmādistambaparyantaṃ sadevāsuramānuṣam |
pañcendriyasamāyuktaṃ manaścittānuvartanam
||31||ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं सदेवासुरमानुषम् ।
पञ्चेन्द्रियसमायुक्तं मनश्चित्तानुवर्तनम्
guṇāstu kāraṇaṃ rājan sarveṣāṃ sarvathā trayaḥ |
kāryaṃ kāraṇasaṃyuktaṃ bhavatīti viniścayaḥ
||32||गुणास्तु कारणं राजन् सर्वेषां सर्वथा त्रयः ।
कार्यं कारणसंयुक्तं भवतीति विनिश्चयः
bhinnabhinnasvabhāvāste guṇā māyāsamudbhavāḥ |
śānto ghorastathā mūḍhastrayastu vividhā yataḥ
||33||भिन्नभिन्नस्वभावास्ते गुणा मायासमुद्भवाः ।
शान्तो घोरस्तथा मूढस्त्रयस्तु विविधा यतः
tatsametaḥ pumānnityaṃ tadvihīnaḥ kathaṃ bhavet |
na bhavatyeva saṃsāre rahitastantubhiḥ paṭaḥ
||34||तत्समेतः पुमान्नित्यं तद्विहीनः कथं भवेत् ।
न भवत्येव संसारे रहितस्तन्तुभिः पटः
tathā guṇaistribhirhīno na dehīti viniścayaḥ |
devadeho manuṣyo vā tiraśco vā narādhipa
||35||तथा गुणैस्त्रिभिर्हीनो न देहीति विनिश्चयः ।
देवदेहो मनुष्यो वा तिरश्चो वा नराधिप
guṇairvirahito na syānmṛdvihīno ghaṭo yathā |
brahmā viṣṇustathā rudrastrayaścāmī guṇāśrayāḥ
||36||गुणैर्विरहितो न स्यान्मृद्विहीनो घटो यथा ।
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रस्त्रयश्चामी गुणाश्रयाः
kadācitprītiyuktāste tathāprītiyutāḥ punaḥ |
tathā viṣādayuktāste bhavanti guṇayogataḥ
||37||कदाचित्प्रीतियुक्तास्ते तथाप्रीतियुताः पुनः ।
तथा विषादयुक्तास्ते भवन्ति गुणयोगतः
brahmā kadācitsattvasthastadā śāntaḥ samādhimān |
prītiyukto bhavetsarvabhūteṣu jñānasaṃyutaḥ
||38||ब्रह्मा कदाचित्सत्त्वस्थस्तदा शान्तः समाधिमान् ।
प्रीतियुक्तो भवेत्सर्वभूतेषु ज्ञानसंयुतः
punaḥ sattvavihīnastu rajoguṇasamāvṛtaḥ |
tadā bhaved ghorarūpaḥ sarvatrāprītisaṃyutaḥ
||39||पुनः सत्त्वविहीनस्तु रजोगुणसमावृतः ।
तदा भवेद् घोररूपः सर्वत्राप्रीतिसंयुतः
yadā tamoguṇāviṣṭo bāhulyena bhavedvidhiḥ |
tadā viṣādasampanno mūḍho bhavati nānyathā
||40||यदा तमोगुणाविष्टो बाहुल्येन भवेद्विधिः ।
तदा विषादसम्पन्नो मूढो भवति नान्यथा
mādhavo'pi sadā sattvasaṃśritaḥ sarvathā bhavet |
yadā śāntaḥ prītiyukto bhavejjñānasamanvitaḥ
||41||माधवोऽपि सदा सत्त्वसंश्रितः सर्वथा भवेत् ।
यदा शान्तः प्रीतियुक्तो भवेज्ज्ञानसमन्वितः
sa eva rajaādhikyādaprītisaṃyuto bhavet |
ghoraśca sarvabhūteṣu guṇādhīno ramāpatiḥ
||42||स एव रजआधिक्यादप्रीतिसंयुतो भवेत् ।
घोरश्च सर्वभूतेषु गुणाधीनो रमापतिः
rudro'pi sattvasaṃyuktaḥ prītimāñchāntimānbhavet |
rajonimīlitaḥ so'pi ghoraḥ prītivivarjitaḥ
||43||रुद्रोऽपि सत्त्वसंयुक्तः प्रीतिमाञ्छान्तिमान्भवेत् ।
रजोनिमीलितः सोऽपि घोरः प्रीतिविवर्जितः
tamoguṇayutaḥ so'pi mūḍho viṣādayugbhavet |
ete yadi guṇādhīnā brahmaviṣṇuharādayaḥ
||44||तमोगुणयुतः सोऽपि मूढो विषादयुग्भवेत् ।
एते यदि गुणाधीना ब्रह्मविष्णुहरादयः
sūryavaṃśodbhavāstadvatsomavaṃśabhavā api |
manvādayaśca ye proktāścaturdaśa yuge yuge
||45||सूर्यवंशोद्भवास्तद्वत्सोमवंशभवा अपि ।
मन्वादयश्च ये प्रोक्ताश्चतुर्दश युगे युगे
anyeṣāṃ caiva kā vārtā saṃsāre'sminnṛpottama |
māyādhīnaṃ jagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam
||46||अन्येषां चैव का वार्ता संसारेऽस्मिन्नृपोत्तम ।
मायाधीनं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्
tasmādrājanna kartavyaḥ sandeho'tra kadācana |
dehī māyāparādhīnaśceṣṭate tadvaśānugaḥ
||47||तस्माद्राजन्न कर्तव्यः सन्देहोऽत्र कदाचन ।
देही मायापराधीनश्चेष्टते तद्वशानुगः
sā ca māyā pare tattve saṃvidrūpe'pi sarvadā |
tadadhīnā preritā ca tena jīveṣu sarvadā
||48||सा च माया परे तत्त्वे संविद्रूपेऽपि सर्वदा ।
तदधीना प्रेरिता च तेन जीवेषु सर्वदा
tato māyāviśiṣṭāṃ tāṃ saṃvidaṃ parameśvarīm |
māyeśvarīṃ bhagavatīṃ saccidānandarūpiṇīm
||49||ततो मायाविशिष्टां तां संविदं परमेश्वरीम् ।
मायेश्वरीं भगवतीं सच्चिदानन्दरूपिणीम्
dhyāyettathārādhayecca praṇamecca japedapi |
tena sā sadayā bhūtvā mocayatyeva dehinam
||50||ध्यायेत्तथाराधयेच्च प्रणमेच्च जपेदपि ।
तेन सा सदया भूत्वा मोचयत्येव देहिनम्
svamāyāṃ saṃharatyeva svānubhūtipradānataḥ |
bhuvanaṃ khalu māyā syādīśvarī tasya nāyikā
||51||स्वमायां संहरत्येव स्वानुभूतिप्रदानतः ।
भुवनं खलु माया स्यादीश्वरी तस्य नायिका
bhuvaneśī tataḥ proktā devī trailokyasundarī |
tadrūpe yadi saktaṃ syāccittaṃ bhūmipate sadā
||52||भुवनेशी ततः प्रोक्ता देवी त्रैलोक्यसुन्दरी ।
तद्रूपे यदि सक्तं स्याच्चित्तं भूमिपते सदा
māyayā kiṃ bhavettatra sadasadbhūtayā nṛpa |
tasmānmāyānirāsārthaṃ nānyadvai devatāntaram
||53||मायया किं भवेत्तत्र सदसद्भूतया नृप ।
तस्मान्मायानिरासार्थं नान्यद्वै देवतान्तरम्
samarthaṃ tu vinā devīṃ saccidānandarūpiṇīm |
tamorāśiṃ nāśayituṃ śaktaṃ naiva tamo bhavet
||54||समर्थं तु विना देवीं सच्चिदानन्दरूपिणीम् ।
तमोराशिं नाशयितुं शक्तं नैव तमो भवेत्
kintu bhānuprabhācandravidyudvahniprabhādayaḥ |
tasmānmāyeśvarīmambāṃ svaprakāśāṃ tu saṃvidam
||55||किन्तु भानुप्रभाचन्द्रविद्युद्वह्निप्रभादयः ।
तस्मान्मायेश्वरीमम्बां स्वप्रकाशां तु संविदम्
ārādhayedatiprītyā māyāguṇanivṛttaye |
iti samyaṅmayākhyātaṃ vṛtrāsuravadhādikam
||56||आराधयेदतिप्रीत्या मायागुणनिवृत्तये ।
इति सम्यङ्मयाख्यातं वृत्रासुरवधादिकम्
yatpṛṣṭaṃ rājaśārdūla kimanyacchrotumicchasi |
pūrvārdho'yaṃ purāṇasya kathitastava suvrata
||57||यत्पृष्टं राजशार्दूल किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ।
पूर्वार्धोऽयं पुराणस्य कथितस्तव सुव्रत
yatra devyāstu mahimā vistareṇopapāditaḥ |
etadrahasyaṃ śrīmāturna deyaṃ yasya kasyacit
||58||यत्र देव्यास्तु महिमा विस्तरेणोपपादितः ।
एतद्रहस्यं श्रीमातुर्न देयं यस्य कस्यचित्
deyaṃ bhaktāya śāntāya devībhaktiratāya ca |
śiṣyāya jyeṣṭhaputrāya gurubhaktiyutāya ca
||59||देयं भक्ताय शान्ताय देवीभक्तिरताय च ।
शिष्याय ज्येष्ठपुत्राय गुरुभक्तियुताय च
idamakhilakathānāṃ sārabhūtaṃ purāṇaṃ nikhilanigamatulyaṃ sapramāṇānuviddham |
paṭhati paramabhāvādyaḥ śṛṇotīha bhaktyā sa bhavati dhanavānvai jñānavānmānavo'tra
||60||इदमखिलकथानां सारभूतं पुराणं निखिलनिगमतुल्यं सप्रमाणानुविद्धम् ।
पठति परमभावाद्यः शृणोतीह भक्त्या स भवति धनवान्वै ज्ञानवान्मानवोऽत्र
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaptasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe bhagavatīmāhātmyavarṇanaṃ nāmakatriṃśo'dhyāyaḥ || 31 ||