dakṣaprajāpativarṇanam
sūta uvāca
śrutvaitāṃ tāpasāddivyāṃ kathāṃ rājā mudānvitaḥ |
vyāsaṃ papraccha dharmātmā parīkṣitasutaḥ punaḥ
||1||श्रुत्वैतां तापसाद्दिव्यां कथां राजा मुदान्वितः ।
व्यासं पप्रच्छ धर्मात्मा परीक्षितसुतः पुनः
janamejaya uvāca
svāmin sūryānvayānāṃ ca rājñāṃ vaṃśasya vistaram |
tathā somānvayānāṃ ca śrotukāmo'smi sarvathā
||2||स्वामिन् सूर्यान्वयानां च राज्ञां वंशस्य विस्तरम् ।
तथा सोमान्वयानां च श्रोतुकामोऽस्मि सर्वथा
kathayānagha sarvajña kathāṃ pāpapraṇāśinīm |
caritaṃ bhūpatīnāṃ ca vistarādvaṃśayordvayoḥ
||3||कथयानघ सर्वज्ञ कथां पापप्रणाशिनीम् ।
चरितं भूपतीनां च विस्तराद्वंशयोर्द्वयोः
te hi sarve parāśaktibhaktā iti mayā śrutam |
devībhaktasya caritaṃ śṛṇvanko'sti viraktibhāk
||4||ते हि सर्वे पराशक्तिभक्ता इति मया श्रुतम् ।
देवीभक्तस्य चरितं शृण्वन्कोऽस्ति विरक्तिभाक्
iti rājarṣiṇā pṛṣṭo vyāsaḥ satyavatīsutaḥ |
tamuvāca muniśreṣṭhaḥ prasannavadano muniḥ
||5||इति राजर्षिणा पृष्टो व्यासः सत्यवतीसुतः ।
तमुवाच मुनिश्रेष्ठः प्रसन्नवदनो मुनिः
vyāsa uvāca
niśāmaya mahārāja vistarādgadato mama |
somasūryānvayānāṃ ca tathānyeṣāṃ samudbhavam
||6||निशामय महाराज विस्तराद्गदतो मम ।
सोमसूर्यान्वयानां च तथान्येषां समुद्भवम्
viṣṇornābhisarojādvai brahmābhūccaturānanaḥ |
tapastaptvā samārādhya mahādevīṃ sudurgamām
||7||विष्णोर्नाभिसरोजाद्वै ब्रह्माभूच्चतुराननः ।
तपस्तप्त्वा समाराध्य महादेवीं सुदुर्गमाम्
tayā dattavaro dhātā jagatkartuṃ samudyataḥ |
nāśakanmānuṣīṃ sṛṣṭiṃ kartuṃ lokapitāmahaḥ
||8||तया दत्तवरो धाता जगत्कर्तुं समुद्यतः ।
नाशकन्मानुषीं सृष्टिं कर्तुं लोकपितामहः
vicintya bahudhā citte sṛṣṭyarthaṃ caturānanaḥ |
na vistāraṃ jagāmāśu racitāpi mahātmanā
||9||विचिन्त्य बहुधा चित्ते सृष्ट्यर्थं चतुराननः ।
न विस्तारं जगामाशु रचितापि महात्मना
(sasarja mānasānputrānsaptasaṃkhyānprajāpatiḥ) marīciraṅgirātriśca vasiṣṭhaḥ pulahaḥ kratuḥ |
pulastyaśceti vikhyātāḥ saptaite mānasāḥ sutāḥ
||10||(ससर्ज मानसान्पुत्रान्सप्तसंख्यान्प्रजापतिः) मरीचिरङ्गिरात्रिश्च वसिष्ठः पुलहः क्रतुः ।
पुलस्त्यश्चेति विख्याताः सप्तैते मानसाः सुताः
rudro roṣātsamutpanno'pyutsaṅgānnārado'bhavat |
dakṣo'ṅguṣṭhāttathānye'pi mānasāḥ sanakādayaḥ
||11||रुद्रो रोषात्समुत्पन्नोऽप्युत्सङ्गान्नारदोऽभवत् ।
दक्षोऽङ्गुष्ठात्तथान्येऽपि मानसाः सनकादयः
vāmāṅguṣṭhāddakṣapatnī jātā sarvāṅgasundarī |
vīriṇī nāma vikhyātā purāṇeṣu mahīpate
||12||वामाङ्गुष्ठाद्दक्षपत्नी जाता सर्वाङ्गसुन्दरी ।
वीरिणी नाम विख्याता पुराणेषु महीपते
asiknīti ca nāmnā sā yasyāṃ jāto'tha nāradaḥ |
devarṣipravaraḥ kāmaṃ brahmaṇo mānasaḥ sutaḥ
||13||असिक्नीति च नाम्ना सा यस्यां जातोऽथ नारदः ।
देवर्षिप्रवरः कामं ब्रह्मणो मानसः सुतः
janamejaya uvāca
atra me saṃśayo brahman yaduktaṃ bhavatā vacaḥ |
vīriṇyāṃ nārado jāto dakṣāditi mahātapāḥ
||14||अत्र मे संशयो ब्रह्मन् यदुक्तं भवता वचः ।
वीरिण्यां नारदो जातो दक्षादिति महातपाः
kathaṃ dakṣasya patnyāṃ tu vīriṇyāṃ nārado muniḥ |
jāto hi brahmaṇaḥ putro dharmajñastāpasottamaḥ
||15||कथं दक्षस्य पत्न्यां तु वीरिण्यां नारदो मुनिः ।
जातो हि ब्रह्मणः पुत्रो धर्मज्ञस्तापसोत्तमः
vicitramidamākhyātaṃ bhavatā nāradasya ca |
dakṣājjanmāsya bhāryāyāṃ tadvadasva savistaram
||16||विचित्रमिदमाख्यातं भवता नारदस्य च ।
दक्षाज्जन्मास्य भार्यायां तद्वदस्व सविस्तरम्
pūrvadehaḥ kathaṃ muktaḥ śāpātkasya mahāmanā |
nāradena bahujñena kasmājjanma kṛtaṃ mune
||17||पूर्वदेहः कथं मुक्तः शापात्कस्य महामना ।
नारदेन बहुज्ञेन कस्माज्जन्म कृतं मुने
vyāsa uvāca
brahmaṇāsau samādiṣṭo dakṣaḥ sṛṣṭyarthamāditaḥ |
prajāḥ sṛjeti subhṛśaṃ vṛddhihetoḥ svayambhuvā
||18||ब्रह्मणासौ समादिष्टो दक्षः सृष्ट्यर्थमादितः ।
प्रजाः सृजेति सुभृशं वृद्धिहेतोः स्वयम्भुवा
tataḥ pañcasahasrāṃśca janayāmāsa vīryavān |
dakṣaḥ prajāpatiḥ putrān vīriṇyāṃ balavattarān
||19||ततः पञ्चसहस्रांश्च जनयामास वीर्यवान् ।
दक्षः प्रजापतिः पुत्रान् वीरिण्यां बलवत्तरान्
dṛṣṭvā tānnāradaḥ putrānsarvānvardhayiṣūnprajāḥ |
uvāca prahasanvācaṃ devarṣiḥ kālanoditaḥ
||20||दृष्ट्वा तान्नारदः पुत्रान्सर्वान्वर्धयिषून्प्रजाः ।
उवाच प्रहसन्वाचं देवर्षिः कालनोदितः
bhuvaḥ pramāṇamajñātvā sraṣṭukāmāḥ prajāḥ katham |
lokānāṃ hāsyatāṃ yūyaṃ gamiṣyatha na saṃśayaḥ
||21||भुवः प्रमाणमज्ञात्वा स्रष्टुकामाः प्रजाः कथम् ।
लोकानां हास्यतां यूयं गमिष्यथ न संशयः
pṛthivyā vai pramāṇaṃ tu jñātvā kāryaḥ samudyamaḥ |
kṛtto'sau siddhimāyāti nānyatheti viniścayaḥ
||22||पृथिव्या वै प्रमाणं तु ज्ञात्वा कार्यः समुद्यमः ।
कृत्तोऽसौ सिद्धिमायाति नान्यथेति विनिश्चयः
bāliśā bata yūyaṃ vai yadajñātvā bhuvastalam |
samudyatāḥ prajāḥ kartuṃ kathaṃ siddhirbhaviṣyati
||23||बालिशा बत यूयं वै यदज्ञात्वा भुवस्तलम् ।
समुद्यताः प्रजाः कर्तुं कथं सिद्धिर्भविष्यति
vyāsa uvāca
nāradenaivamuktāste haryaśvā daivayogataḥ |
anyonyamūcuḥ sahasā samyagāha muniḥ kila
||24||नारदेनैवमुक्तास्ते हर्यश्वा दैवयोगतः ।
अन्योन्यमूचुः सहसा सम्यगाह मुनिः किल
jñātva pramāṇamurvyāstu sukhaṃ srakṣyāmahe prajāḥ |
iti sañcintya te sarve prayātāḥ prekṣituṃ bhuvaḥ
||25||ज्ञात्व प्रमाणमुर्व्यास्तु सुखं स्रक्ष्यामहे प्रजाः ।
इति सञ्चिन्त्य ते सर्वे प्रयाताः प्रेक्षितुं भुवः
talaṃ sarvaṃ parijñātuṃ vacanānnāradasya ca |
prācyāṃ kecidgatāḥ kāmaṃ dakṣiṇasyāṃ tathāpare
||26||तलं सर्वं परिज्ञातुं वचनान्नारदस्य च ।
प्राच्यां केचिद्गताः कामं दक्षिणस्यां तथापरे
pratīcyāmuttarasyāṃ tu kṛtotsāhāḥ samantataḥ |
dakṣaḥ putrāngatāndṛṣṭvā pīḍitastu śucā bhṛśam
||27||प्रतीच्यामुत्तरस्यां तु कृतोत्साहाः समन्ततः ।
दक्षः पुत्रान्गतान्दृष्ट्वा पीडितस्तु शुचा भृशम्
anyānutpādayāmāsa prajārthaṃ kṛtaniścayaḥ |
te'pi tatrodyatāḥ kartuṃ prajārthamudyamaṃ sutāḥ
||28||अन्यानुत्पादयामास प्रजार्थं कृतनिश्चयः ।
तेऽपि तत्रोद्यताः कर्तुं प्रजार्थमुद्यमं सुताः
nāradaḥ prāha tāndṛṣṭvā pūrvaṃ yadvacanaṃ muniḥ |
bāliśā bata yūyaṃ vai yadajñātvā bhuvaḥ kila
||29||नारदः प्राह तान्दृष्ट्वा पूर्वं यद्वचनं मुनिः ।
बालिशा बत यूयं वै यदज्ञात्वा भुवः किल
pramāṇaṃ tu prajāḥ kartuṃ pravṛttāḥ kena hetunā |
śrutvā vākyaṃ muneste'pi matvā satyaṃ vimohitāḥ
||30||प्रमाणं तु प्रजाः कर्तुं प्रवृत्ताः केन हेतुना ।
श्रुत्वा वाक्यं मुनेस्तेऽपि मत्वा सत्यं विमोहिताः
jagmuḥ sarve yathāpūrvaṃ bhrātaraścalitāstathā |
tānsutānprasthitāndṛṣṭvā dakṣaḥ kopasamavitaḥ
||31||जग्मुः सर्वे यथापूर्वं भ्रातरश्चलितास्तथा ।
तान्सुतान्प्रस्थितान्दृष्ट्वा दक्षः कोपसमवितः
śaśāpa nāradaṃ kopāt putraśokasamudbhavāt |
dakṣa uvāca |
nāśitā me sutā yasmāt tasmānnāśamavāpnuhi
||32||शशाप नारदं कोपात् पुत्रशोकसमुद्भवात् ।
दक्ष उवाच ।
नाशिता मे सुता यस्मात् तस्मान्नाशमवाप्नुहि
pāpenānena durbuddhe garbhavāsaṃ vrajeti ca |
putro me bhava kāmaṃ tvaṃ yato me bhraṃśitāḥ sutāḥ
||33||पापेनानेन दुर्बुद्धे गर्भवासं व्रजेति च ।
पुत्रो मे भव कामं त्वं यतो मे भ्रंशिताः सुताः
iti śaptastato jāto vīriṇyāṃ nārado muniḥ |
ṣaṣṭirbhūyo'sṛjatkanyā vīriṇyāmiti naḥ śrutam
||34||इति शप्तस्ततो जातो वीरिण्यां नारदो मुनिः ।
षष्टिर्भूयोऽसृजत्कन्या वीरिण्यामिति नः श्रुतम्
śokaṃ vihāya putrāṇāṃ dakṣaḥ paramadharmavit |
tāsāṃ trayodaśa prādātkaśyapāya mahātmane
||35||शोकं विहाय पुत्राणां दक्षः परमधर्मवित् ।
तासां त्रयोदश प्रादात्कश्यपाय महात्मने
daśa dharmāya somāya saptaviṃśati bhūpate |
dve caiva bhṛgave prādāccatasro'riṣṭanemine
||36||दश धर्माय सोमाय सप्तविंशति भूपते ।
द्वे चैव भृगवे प्रादाच्चतस्रोऽरिष्टनेमिने
dve caivāṅgirase kanye tathaivāṅgirase punaḥ |
tāsāṃ putrāśca pautrāśca devāśca dānavāstathā
||37||द्वे चैवाङ्गिरसे कन्ये तथैवाङ्गिरसे पुनः ।
तासां पुत्राश्च पौत्राश्च देवाश्च दानवास्तथा
jātā balasamāyuktāḥ parasparavirodhakāḥ |
rāgadveṣānvitāḥ sarve parasparavirodhinaḥ |
sarve mohāvṛtāḥ śūrā hyabhavannatimāyinaḥ
||38||जाता बलसमायुक्ताः परस्परविरोधकाः ।
रागद्वेषान्विताः सर्वे परस्परविरोधिनः ।
सर्वे मोहावृताः शूरा ह्यभवन्नतिमायिनः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe somasūryavaṃśavarṇane dakṣaprajāpativarṇanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||